علم
ع - ل - م
KÖK- 854 geçiş
- 728 ayet
- 148 sîga
- 13 sözlük
Dağın sivri noktası demektir. İnsanlar o tepeye bakarak bulundukları yerleri belirlerler. Sonraları yeryüzü beyler arasında bölüşülünce, her bey hakim olduğu çevrenin tepesine o çevrenin kendisine ait olduğunu belirleyen işaret koymuştur. Buna alem denir. Bugünkü bayrak o dönemin geleneği olarak devam etmektedir. Arefe, üstü düzlük dağ veya yayla demektir. İnsanlar ilk zamanlarda burada yıllık veya daha kıza zamana ait toplantılar yaparlardı ve birbirleri ile tanışırlardı. Arafat’taki arefe kelimesi buradan gelmektedir. Hala orada toplanılmaktadır. İlim, varlıkları sınırlamak suretiyle tanımlamak ve aralarındaki ilişkileri riyazi bir şekilde belirlemektir. Marifet ise, varlıkları diğerlerinden ayıracak özellikleri ile belirlemektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Dağın sivri noktası demektir. İnsanlar o tepeye bakarak bulundukları yerleri belirlerler. Sonraları yeryüzü beyler arasında bölüşülünce, her bey hakim olduğu çevrenin tepesine o çevrenin kendisine ait olduğunu belirleyen işaret koymuştur. Buna alem denir. Bugünkü bayrak o dönemin geleneği olarak devam etmektedir. Arefe, üstü düzlük dağ veya yayla demektir. İnsanlar ilk zamanlarda burada yıllık veya daha kıza zamana ait toplantılar yaparlardı ve birbirleri ile tanışırlardı. Arafat’taki arefe kelimesi buradan gelmektedir. Hala orada toplanılmaktadır. İlim, varlıkları sınırlamak suretiyle tanımlamak ve aralarındaki ilişkileri riyazi bir şekilde belirlemektir. Marifet ise, varlıkları diğerlerinden ayıracak özellikleri ile belirlemektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.338 harfباب العين واللاّم والميم معهما
ع ل م، ع م ل، م ع ل، ل م ع مستعملات
علم:
عَلِمَ يَعْلَمُ عِلْماً، نقيض جَهِلَ. ورجل علاّمة، وعلاّم، وعليم، فإن أنكروا العليم فإنّ الله يحكي عن يوسف "إني حفيظ عليم" وأدخلت الهاء في علامة للتّوكيد.
وما عَلِمْتُ بخبرك، أي: ما شعرت به. وأعلمته بكذا، أي: أَشْعَرْتُه وعلّمته تعليماً.
والله العالِمُ العَليمُ العلاّمُ.
والأَعْلَمُ الذي انشقّتْ شَفَتُه العُليا. وقوم عُلْمٌ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.183 harfالعَلامَةُ والعَلَمُ: الجبلُ. والعَلَمُ: عَلَمُ الثوب، والعَلَمُ: الراية. وعَلمَ الرجل يَعْلَمُ عَلَماً، إذا صار أعْلَمَ، وهو المشقوق الشفة العليا. والمرأةُ عَلْماء. وعَلِمْتُ الشيءَ أعلَمُهُ عِلْماً: عرفته. وعالَمْتُ الرجل فعَلَمْتُهُ أعْلُمُهُ بالضم: غلبته بالعِلمِ. وعَلَمْتُ شفتَه أعْلِمُهُ عَلْماً، إذا شققتها. ورحلٌ علاَّمَةٌ، أي عالِمٌ جدًّا، والهاء للمبالغة، كأنهم يريدون به داهيةً.
العَلامَةُ والعَلَمُ: الجبلُ. والعَلَمُ: عَلَمُ الثوب، والعَلَمُ: الراية. وعَلمَ الرجل يَعْلَمُ عَلَماً، إذا صار أعْلَمَ، وهو المشقوق الشفة العليا. والمرأةُ عَلْماء. وعَلِمْتُ الشيءَ أعلَمُهُ عِلْماً: عرفته. وعالَمْتُ الرجل فعَلَمْتُهُ أعْلُمُهُ بالضم: غلبته بالعِلمِ. وعَلَمْتُ شفتَه أعْلِمُهُ عَلْماً، إذا شققتها. ورحلٌ علاَّمَةٌ، أي عالِمٌ جدًّا، والهاء للمبالغة، كأنهم يريدون به داهيةً. واسْتَعْلَمني الخبر فأَعْلَمْتُهُ إياه. وأعْلَمَ القصَّار الثوبَ، فهو مُعْلِمٌ والثوب معْلَمٌ. وأعْلَمَ الفارسُ: جعل لنفسه علامة الشجعان، فهو مُعْلِمٌ. قال الأخطل: ما زال فينا رِباطُ الخيلِ مُعْلِمَةًوفي كليبٍ رِباطُ اللُؤْمِ والعارِ وعلَّمْتُهُ الشيء فتَعَلَّمَ، وليس التشديد ههنا للتكثير. ويقال أيضاً تَعَلَّمْ في موضع اعْلَمْ. قال عمرو بن معد يكرب: تَعَلَّمْ أنَّ خيرَ الناسِ طُرًّاقَتيلٌ بين أحجار الكُلابِ قال ابن السكيت: تَعَلَّمتُ أنّ فلاناً خارجٌ، بمنزلة عَلِمْتُ. وتَعَالمَهُ الجميع، أي عَلِموه. والأيامُ المعلوماتُ: عشرٌ من ذي الحجّة. والمَعْلَمَ: الأثر يستدلّ به على الطريق. والعلاّمُ بالضم والتشديد: الحِنَّاء. والعَيْلَمُ: الركيّة الكثيرة الماء. والعَيْلمُ: التَارُّ الناعم. والعَيْلامُ: الذكر من الضباع. والعالَمُ: الخَلقُ، والجمع العَوالِمُ. والعالَمونَ: أصناف الخَلق.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR15.394 harfباب العين واللام مع الميم
علم ، عمل ، لمع ، لعم ، ملع ، معل : مستعملات .
علم : حدّثنا محمد بن إسحاق السعديّ حدثنا سعد بن مَزْيد حدثنا أبو عبد الرحمن المُقْرِى في قول الله جلّ وعزّ : ( وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِّمَا عَلَّمْنَاهُ ) ( يُوسُف : 68 ) . فقلت : يا أبا عبد الرحمن ممن سمعت هذا ؟ قال : من ابن عُيَينة ، قلت : حَسْبي . وروي عن ابن مسعود أنه قال : ليس العلم بكثرة الحديث ولكن العِلم الخَشْية .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR29.856 harf(باب العين واللام وما يثلثهما)
(علم) العين واللام والميم أصلٌ صحيح واحد، يدلُّ على أثَرٍ بالشيء يتميَّزُ به عن غيره.
من ذلك العَلامة، وهي معروفة. يقال: عَلَّمت على الشيء علامة. ويقال: أعلم الفارس، إذا كانت له علامةٌ في الحرب. وخرج فلانٌ مُعْلِماً بكذا. والعَلَم: الراية، والجمع أعلام. والعلم: الجَبَل، وكلُّ شيءٍ يكون مَعْلَماً: خلاف المَجْهَل. وجمع العلَم أعلامٌ أيضاً. قالت الخنساء:
وإنَّ صخراً
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR4.553 harf- العلم: إدراك الشيء بحقيقته؛ وذلك ضربان:
أحدهما: إدراك ذات الشيء.
والثاني: الحكم على الشيء بوجود شيء هو موجود له، أو نفي شيء هو منفي عنه.
فالأول: هو المتعدي إلى مفعول واحد نحو: ﴿لا تعلمونهم الله يعلمهم﴾ [الأنفال/ 60].
والثاني: المتعدي إلى مفعولين، نحو قوله: ﴿فإن علمتموهن مؤمنات﴾ [الممتحنة /10]، وقوله: ﴿يوم يجمع الله الرسل﴾ إلى قوله: ﴿لا علم لنا﴾ (الآية: {يوم يجمع الله الرسل فيقول ماذا أجبتم
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR326 harfع ل م
ما علمت بخبرك: ما شعرت به.
وكان الخليل علاّمة البصرة.
وتقول: هو من أعلام العلم الخافقه ومن أعلام الدّين الشاهقه.
وهو معلم الخير ومن معالمه أي من مظانّه.
وخفيت معالم الطريق أي آثارها المستدلّ بها عليها.
وفارس معلم.
وتعلّم أن الأمر كذا أي اعلم.
قال: تعلّم أنه لا طير إلاّ على متطيّر وهو الثّبور
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR yok14.299 harfمن صفات الله عز وجل العَلِيم والعالِمُ والعَلاَّمُ؛ قال الله عز وجل: وهو الخَلاَّقُ العَلِيمُ، وقال: عالِمُ الغَيْبِ والشَّهادةِ، وقال: عَلاَّم الغُيوب، فهو اللهُ العالمُ بما كان وما يكونُ قَبْلَ كَوْنِه، وبِمَا يكونُ ولَمَّا يكُنْ بعْدُ قَبْل أن يكون، لم يَزَل عالِماً ولا يَزالُ عالماً بما كان وما يكون، ولا يخفى عليه خافيةٌ في الأرض ولا في السماء سبحانه وتعالى، أحاطَ عِلْمُه بجميع الأشياء
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR875 harf* ع ل م * * العَلَمُ * بفتحتين * العَلاَمةُ * وهو أيضا الجبل و * عَلَمُ * الثوب والراية وعَلِم الشيء بالكسر يعلمه * عِلْماً * عرفه ورجل * عَلاَّمةٌ * أي * عالِمٌ * جدا والهاء للمُبالغة و * اسْتَعْلَمهُ * الخبر * فأعْلَمَه * إياه و * اعْلَمَ * القصَّار الثوب فهو * مُعْلِمٌ * والثوب * مُعْلَمٌ * و * أعْلَمَ * الفارس جعل لنفسه * عَلاَمَة * الشجعان و * عَلَّمَهُ * الشيء * تَعْلِيما فتَعَلَّم * وليس
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR21.918 harf| | ( عَلِمَهُ - كَسَمِعَه - عِلْمًا ، بالكَسْرِ : | عَرَفَه ) هكذا في الصِّحَاح ، وفي كَثِيرٍ من | أمَّهاتِ اللُّغَةِ ، وزَادَ المُصَنِّفُ في البَصَائِر : | حَقَّ المَعْرِفَةِ ، ثم قَوْله : هَذَا وكَذَا قَوْله فيما | بَعْد : وعَلِمَ به ، كسَمِعَ ، شَعَرَ ، صَرِيحٌ في | أنَّ العِلْمَ والمَعْرِفَةَ والشُّعُوَرَ كُلَّها بِمَعْنًى | واحِدٍ ، وأنه يَتَعَدَّى بنَفْسِه في المَعْنَى الأول ، | وبالبَاءِ
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR29.582 harfعَلِمَهُ
1 عَلِمَهُ ذ , aor. عَلَمَ , inf. n. عِلْمٌ, He knew it; or he was, or became, acquainted with it; syn. عَرَفَهُ: (S, K:) or he knew it (عَرَفَهُ) truly, or certainly: (B, TA:) by what is said above, and by what is afterwards said in the K, العِلْمُ and المَعْرِفَةُ and الشُّعُورُ are made to have one meaning; and this is nearly what is said by most of the lexicologists: but most of the
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR3.520 harfعَلَمَ
عَلَمَ I , U ( n. ac. عَلْم 1 ),
a. Marked.
b. U ( n. ac. عَلْم 1 ), Surpassed in knowledge. _ast;
عَلِمَ
عَلِمَ A ( n. ac. عِلْم 2 )
a. [ acc. or Bi ], Knew, was acquainted with, aware of; noticed, noted, remarked, observed; learned.
b. Was leaned, erudite.
عَلَّمَ
عَلَّمَ II ,
a. Made to know: taught.
b. see IV (a) .
c. Marked, distinguished ( himself ) by a sign, token,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR114.393 harfعلم
عَلِمَ - يَعْلَمُ - عِلْم - عَالِم - عَلِيْم - عَلاَّم - أَعْلَم - عَلَّمَ - يُعَلِّمُ - تَعْلِيْم - مُعَلَّم - تَعَلَّمَ - يَتَعَلَّمُ
عَلِمَ - يَعْلَمُ + كائن + أمراً أو شيئاً: اكتسب علماً: تلقى بوسائل الإدراك معلومات رتبها وأضافها إلى مخزون المعلومات لديه: وهو دائماً فعل متعدي: علم شيئاً أو علم أنْ ..
يَعْلَم: يكتسب علماً في الزمن
Sîgalar(148)
- عَلِيمٌİlim adamı(فَعِيلٌ)×100
- يَعْلَمُونَBilirler(يَفْعَلُونَ)×81
- يَعْلَمُBilir(يَفْعَلُ)×62
- الْعَالَمِينَAlemler(الْفَاعَلِينَ)×61
- أَعْلَمُDaha bilen+1 anlam(أَفْعَلُ)×55
- تَعْلَمُونَBilirsiniz(تَفْعَلُونَ)×55
- عِلْمٍİlim(فِعْلٍ)×29
- الْعَلِيمُİlim adamı(الْفَعِيلُ)×28
- عَلِيمًاİlim adamı(فَعِيلًا)×22
- وَاعْلَمُواVe bilin+1 anlam(وَافْعَلُوا)×18
Mücavir kökler411 mücavir (883 toplam)
- أله
408 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- حكم
71 ortak ayet · Gem demektir
- غيب
34 ortak ayet · Ğayb, Uzaktan bakıldığında arazide kapalı kalmış yere, dibi…
- قول
230 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- شيأ
95 ortak ayet · Şey
- سمع
44 ortak ayet · İşiten
- صدر
19 ortak ayet · Okun ön yarısına denir
- علن
11 ortak ayet · “A’ren” mahallenin orta yeri, evler arası avlu demektir
- كثر
42 ortak ayet · Kesr(sin ile) kırık demektir
- سرر
18 ortak ayet · Serer üstüne oturulan kanepe türü divandır
- ليس
27 ortak ayet · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
- كتب
61 ortak ayet · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
Geçtiği ayetler(728)
Bu kök 728 ayette geçiyor; sure şeridinden daraltın.
هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَوَاتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
İlim adamıYerde ne varsa hepsini sizin için yaratan, sonra göğe yönelip onları yedi gök halinde düzenleyen O’dur. O, her şeyi bilendir.
وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ
İlim adamıÖnceden ellerinin kazandığından dolayı, onlar hiçbir zaman onu isteyemezler, Allah zalimleri hakkıyla bilir.
وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ وَاسِعٌ عَلِيمٌ
İlim adamıDoğu da Batı da Allah’ındır. Her nereye dönerseniz vech-i ilahi oradadır. Şüphesiz ki Allah Vasi’dir, Alim’dir.
إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَإِنَّ اللَّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ
İlim adamıŞüphesiz ki Safa ile Merve Allah’ın nişanelerindendir. Artık kim hacc veya umre niyetiyle Ka’be ’yi ziyaret ederse bu ikisini de tavaf etmesinde bir beis yoktur. Kim gönüllü olarak iyilik yaparsa muhakkak ki Allah; Şakir’dir, Alim’dir.
فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ
İlim adamıKim de onu işittikten sonra değiştirirse; onun günahı değiştirenlerindir. Şüphe yok ki Allah Semi’dir, Alim’dir.
… السَّبِيلِ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ
İlim adamıSana, ne infak edeceklerini soruyorlar. De ki: Hayırdan her ne infak ederseniz, babanın, akrabanın, yetimlerin, yoksulların, yolcuların hakkıdır. Ve her ne hayır işlerseniz, şüphesiz ki Allah, onu bilir.
وَلَا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمَانِكُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ
İlim adamıYeminlerinizde; Allah’ı iyilik etmenize, fenalıktan sakınmanıza ve insanların arasını bulmaya engel yapmayın. Allah Semi’dir, Alim’dir.
وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلَاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ
İlim adamıŞayet boşanmaya karar verirlerse, muhakkak Allah Semi’dir, Alim’dir.
… بِهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
İlim adamıVe kadınları boşadığınız zaman; iddetlerini bitirince artık onları ya iyilikle tutun veya iyilikle salıverin. Sırf zulmedebilmeniz için zararlarına onları tutuvermeyin. Kim, böyle yaparsa; muhakkak kendi nefsine zulmetmiş olur. Allah’ın ayetlerini oyuncak yerine koymayın. Allah’ın üzerinizdeki nimetini ve size öğüt vermek için indirdiği kitabı ve hikmeti hatırlayın. Allah’tan korkun. Ve bilin ki Allah, şüphesiz her şeyi bilendir.
وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ
İlim adamıAllah yolunda savaşın ve bilin ki Allah Semi’dir, Alim’dir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | علم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عرف, فقه, شعر, خبر |
| Zıt Kök | جهل |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi benzerlerinden ve çevresinden ayıran belirgin iz, işaret, sınır veya yüksek dağ |
| Çekirdek Özet 2 | Gerçeği zanna ve vehme yer bırakmayacak biçimde kesin işaretleriyle kavramak ve gerçeğe mutabık kesin biliş |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın işaretler ve yasalar üzerinden okunarak hakikate ulaştıran ontolojik ve ahlaki sorumluluk temeli |
| Kritik Hata Riski | Kökün zihinsel malumat veya salt enformasyona indirgenmesiyle ilmin amelden, ahlaktan ve ontolojik kesinlikten koparılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عل | Yükselme, üstte olma, belirme ve bir şeye doğrudan etki etme; nitekim علو (yükseklik), على (üzerinde olma), علن (açığa çıkma, belirginleşme) ve علق (yukarıya asılma, tutunma) köklerinde bu dikey veya belirgin yükseliş ortak zemindir | م | Toplama, tutma ve süreklilik bildiren mim harfinin eklenmesiyle, yüksekteki işaretin zihinde ve nesnede sabit bir iz ve ayırt edici alamet olarak toplanıp kavranması sağlanmıştır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz | Görme, seçme, idrak etme, kaynağa yönelme ve bir şeyin hakikatine tanık olma hareketini temsil eder |
| ل | Çoban değneği | Yöneltme, sevk etme, öğretme, sınırları belirleme ve bilgiyi bir amaca doğru yönlendirme işlevini kurar |
| م | Su | Akış, toplanma, derinlik, süreklilik ve zihne yerleşen bilginin kararlılıkla tutulmasını ifade eder |
| علم | Gözün işaretle yönlendirilerek hakikati kavraması | Gözün (ع) belirgin bir sınır ve işaret vasıtasıyla doğru yöne çevrilip (ل) elde edilen kesin idrakin zihinde toplanıp kararlı hale gelmesi (م) hareketidir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çölde veya arazide yön bulmayı sağlayan yol işareti, sınır taşı, yüksek tepe veya dağ (العَلَم); kumaşın kenarındaki belirgin çizgi ve nakış (عَلَمُ الثّوْب); yarık üst dudak (الأَعْلَم) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Hansâ, kardeşi Sahr’ın toplumdaki yol göstericiliğini yüksek dağ üzerindeki ateşe benzeterek şöyle der: وَإِنَّ صَخْراً لَتَأْتَمُّ الهُدَاةُ بِهِ / كَأَنَّهُ عَلَمٌ فِي رَأْسِهِ نَارُ. Ayrıca Antere b. Şeddâd mızrak yarasının yarık dudak gibi açılmasını tasvir ederken şöyle der: تَمْكُو فَرِيصَتُهُ كَشِدْقِ الأَعْلَمِ |
| Erken Arapça kullanım | Savaşta askerin toplanma noktası olan bayrak ve sancak için عَلَم denilmiş; yolda kaybolmayı önleyen dikili taşlara مَعَالِمُ الطَّرِيقِ adı verilmiş; ordu içinde tanınmak üzere konulan sembole إِعْلَام denilmiştir |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvânu’l-Hansâ, Dīvânu Antara.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesi genelinde kök, işaretleme, belirleme ve ayırt edici bir iz koyma temel anlamı etrafında şekillenir. Güney Sami dillerinde (özellikle Eski Güney Arapçası ve Sebece metinlerde) ʿlm kökü doğrudan "bilmek, işaretlemek, bildirmek" anlamında tespit edilir. Kuzeybatı Sami dillerinde ise (İbranice ve Aramice/Süryanice) kök genellikle iki farklı sesletim ve anlam çatallanması gösterir: Biri gizleme, örtme, belirsiz kılma (ʿ-l-m / ע-ל-ם) eksenindedir; diğeri ise "çağ, zaman sınırı, dünya, evren" (ʿōlām, Aramice ʿālamā) anlamına evrilmiştir. Arapçada ise kök, gizlilikten ziyade bizzat gizliliği gideren, nesneyi diğerlerinden tefrik eden "belirgin işaret" ve bu işaretin sağladığı kesin biliş ekseninde merkezileşmiştir. Kur'an'daki الْعَالَمِينَ formu ile Sami dillerindeki dünya/evren kavramı arasındaki semantik bağ, varlıklar aleminin bizzat Yaratıcı'yı gösteren birer "alamet" ve "işaretler bütünü" olmasından neşet eder.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Biella (Dictionary of Old South Arabic).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | علم — عَلَم — عَلَامَة | Dağ, işaret ve sınır anlamındaki somut fiziki nesneden, zihinde o işaretin hasıl ettiği kesin ve şüphesiz tanımaya (ilim) geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Sebece ʿlm, İbranice ʿōlām, Süryanice ʿālamā | Güney Sami kolunda biliş ve işaret; Kuzeybatı Sami kolunda ise alametlerin sergilendiği zaman/mekan sınırı ve alem kavramı ortak köktür | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik hipotezler | Belirleme, ayırt etme ve iz bırakma morfemleri ile ilişkilendirilmiş, ancak Sami kolu dışındaki doğrudan fonetik denkliği sınırlı kalmıştır | Muhtemel |
Kaynak David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lane's Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| علم | Anlamlı | İşaret koymak, bilmek | Bir şeyi alametiyle tanıyıp zihinde kesin kılmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| عمل | Anlamlı | İş yapmak, hareket etmek | Bilginin ve niyetin iradeyle dış dünyada eyleme dönüşmesi | Kardeş kök; Kur'an'da ilimle birlikte sıkça zikredilir |
| لمع | Anlamlı | Parlamak, ışıldamak | Bir şeyin uzaktan göz alıcı bir işaret gibi parıldaması | Hedef kökün uzaktan görünen dağ ve ateş imgesiyle anlamdaştır |
| لعم | Anlamlı | Bir şeyi hızla yemek veya yutmak | Parçaların hızla bir araya getirilip içeri alınması | Kitâbü'l-Ayn ve Tehzîb'de müsta'meldir; Kur'an'da geçmez |
| معل | Anlamlı | Suyu veya eşyayı çekip almak, sürat | Bir şeyin içinden bir parçayı hızla çekip çıkarma hareketi | Klasik sözlüklerde müsta'meldir; Kur'an'da geçmez |
| ملع | Anlamlı | Hızlı yürümek, ileri atılmak | Hızlı ve kesintisiz adım atarak mesafe katetmek | Klasik sözlüklerde müsta'meldir; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| علم | Merkez | Kesin bilgi ve işaret | Nesnenin sınırlarını, alametlerini ve hakikatini kesin olarak bilmek | Şüphe ve zannı dışlayan, vakıaya mutabık kesin idrak |
| عرف | Komşu | Tanıma ve tefrik | Bir şeyi daha önceki tecrübe ve eserleriyle ayırt edip tanımak | Parçadan bütüne giden, hissi tecrübeye dayanan tanıma |
| فقه | Komşu | Derin kavrayış | Sözün ve fiilin ardındaki maksadı, gizli incelikleri kavramak | Yüzeysel bilginin ötesine geçip illet ve gayeyi anlama |
| شعر | Komşu | Sezgi ve his | Duyu organlarının en ince uyarımıyla derinden sezmek | Kesin delilden ziyade duyum ve sezgiye dayalı algı |
| خبر | Komşu | İçsel malumat | Bir şeyin içyüzünü, gizli durumlarını tecrübe ederek bilmek | Sınama ve tecrübe yoluyla elde edilen derin haber |
| جهل | Zıt | Bilgisizlik ve taşkınlık | Hakikatin işaretinden yoksun olmak, gerçeğe aykırı davranmak | Salt malumat eksikliği değil, hakikate aykırı inanç ve öfke |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | علم | Kesin işaret, biliş | Nesneyi alametleriyle şüphesiz biçimde idrak etme | Kesin |
| Latince | Scientia, Signum | Bilgi; işaret, sembol | Scientia zihinsel bilme sistemini, signum ise kökün somut işaret katmanını karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Knowledge, Science, Mark | Bilgi, bilim, işaret | Knowledge idraki, mark ise kökün Arapçadaki alamet ve iz niteliğini verir | Güçlü |
| Almanca | Wissen, Wissenschaft, Zeichen | Bilgi, bilim, gösterge | Wissen kesin malumatı, Zeichen ise dağ ve işaret çekirdeğini yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | Savoir, Connaissance, Repère | Bilgi, tanıma, mihenk/işaret | Repère yol gösterici işaret boyutunu, savoir ise kesinleşmiş bilgiyi karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Robert Dictionnaire.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| عَلِيمٌ / الْعَلِيمُ | Mutlak ve kuşatıcı ilahi sıfat | Allah'ın gaybı, kalplerin özünü ve yaratılışı eksiksiz bildiği bağlamlar (Bakara 2:29, En'âm 6:139, Mülk 67:13) |
| عِلْمٍ | Vahiy, kesin delil ve hakikat | Zannın, hevanın ve cehaletin zıddı olarak indirilen kesin rehberlik (Bakara 2:120, Ra'd 13:37, Necm 53:28) |
| الْعَالَمِينَ | Varlıklar topluluğu, işaretler bütünü | Yaratıcı'nın varlığına ve rububiyetine delalet eden tüm mevcudat (Fâtiha 1:2, A'râf 7:121, Ankebût 29:6) |
| أَعْلَام | Yüksek dağlar ve denizdeki dev gemiler | Denizde dağlar gibi yüzen gemilerin somut benzetmesi (Şûrâ 42:32, Rahmân 55:24) |
| يَعْلَمُونَ / تَعْلَمُونَ | İnsani idrak ve sorumluluk | İnsanın gerçeği ayırt etmesi, delillere bakarak sorumluluk yüklenmesi (Bakara 2:22, Tevbe 9:93, Tekâsür 102:5) |
| عَلَّمَ | Bilgi ve marifet kazandırma, öğretme | İnsana bilmediklerinin vahiyle veya kalemle belletilmesi (Bakara 2:31, Rahmân 55:2, Alak 96:4-5) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sıfât-ı İlâhiyye | İlmin zat ile ilişkisi, taalluk alanı, cüz'iyatı ve gaybı kuşatması meselesi | İlim, varlığı olduğu hal üzere kuşatan ezeli ve ebedi sıfat olarak tanımlanmıştır |
| Fıkıh | Hükümlerin sübutu | Şüphe, zan ve ilim ayrımı; hakimin bilgisine göre hüküm vermesi meselesi | Hükmün kesin delile, beyyineye ve zann-ı galibe dayandırılması gereken kati bilgi |
| Tefsir | Vahyin mahiyeti | Ayetlerin birer alamet ve mucize oluşu, muhkem-müteşabih ilişkisi | Kur'an'ın bizzat bir ilim olduğu, zanni inançları ortadan kaldıran alametler bütünü oluşu |
| Hadis | Rivayet ve dirayet | İlim talebinin farziyeti, ilmin nakli ve alimlerin peygamberlerin varisi olması | Ameli doğuran, kişiyi takvaya ulaştıran nebevi miras ve sahih haber bütünü |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve Yaratıcı ilişkisi | Ayet ve Alamet | Hidayet rehberi | Alemin bizzat kendisi Yaratıcı'nın bir alameti olup dini sorumluluk bu işaretleri okumakla başlar | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Kanıt ve Kesinlik | Zannı bertaraf etme | Doğrulanabilir, sınırlanabilir ve matematiksel olarak belirlenebilir nesnel hakikat arayışı | Kesin |
| Siyasi | Hukuk ve otorite meşruiyeti | Adalet miyarı ve ehliyet | Meşruiyet zemini | Yöneticinin ve hakimin heva ve cehaletle değil, hakikati gösteren ilimle hükmetmesi esastır | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve piyasa düzeni | Şeffaflık ve sınır tespiti | Belirsizliği (garar) önleme | Sınırları belirli, ölçüsü ve değeri bilinen, aldatmadan uzak sözleşme ve mülkiyet güvenliği | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Koordinat sistemi ve belirlilik ilkesi | Bir noktanın uzayda nirengi noktalarıyla (alamet) kesin olarak tanımlanması ve entropinin (belirsizliğin) sıfırlanması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Normatif sınır ve göstergebilim (semiyotik) | Toplumsal hayatın kodlar, yasalar ve sınırlar üzerinden inşa edilmesi; işaretlerin ortak anlama dönüştürülmesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İlmin yalnızca seküler enformasyon, veri depolama veya pozitivist deney alanına hapsedilerek ahlaki ve ontolojik boyutunun yok sayılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da ilim; kalbin, aklın ve amelin ortak yönelimiyle hakikati tasdik eden, insanı haşyete ve adalete sevk eden bütüncül bilinçtir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İlim ile malumatın karıştırılması neticesinde, çok şey bilen fakat bildiğiyle amel etmeyen veya gerçeği saptıran zihniyetin meşrulaştırılması |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın epistemolojisi bütünüyle ilim ekseninde kuruludur; vahiy bir zevk veya tahmin değil, kesin bir ilim olarak takdim edilir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Tevhid delillerinde, ilahi sıfatların geçtiği ayet sonlarında, gayb-şehadet ayrımında ve vahiyle zannın kıyaslandığı yerlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dini bilginin temelsiz bir inançtan veya ataların körü körüne taklidinden ibaret olduğu yanılgısını kökten yıkar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamYön bulmayı sağlayan yol işareti, dikili taş, bayrak ve uzaktan apaçık görünen ulu dağ.
- Soyut anlamBelirsizliği ve şüpheyi ortadan kaldırarak nesnenin sınırlarını ve hakikatini zihinde kesin kılan idrak.
- Sistematik karşılıkVarlığın tüm işaretlerini birer gösterge kabul edip zihinsel zandan nesnel ve ilahi hakikate ulaştıran bilgi düzeni.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde bilinmek istenen varlık veya hakikati, o varlığa dair ayırt edici işaret ve alametler kümesini, başlangıçtaki belirsizlik ve cehaleti, ise işaretler gözlemlendikten sonra kalan belirsizliği temsil eder; elde edilen değeri ise kökün özünü teşkil eden net ilim ve kesinlik miktarıdır.