قضي
ق - ض - ي
KÖK- 63 geçiş
- 59 ayet
- 30 sîga
- 13 sözlük
“Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve “kadeye” olmuştur. Bir şeyi kesmek, yapılacak bir şeyi yapmak anlamında “kaza” olmuştur.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: قضى
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
“Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve “kadeye” olmuştur. Bir şeyi kesmek, yapılacak bir şeyi yapmak anlamında “kaza” olmuştur.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.186 harfالقاف والضاد و"وايء" معهما
ق ض ي، ق ي ض، ق و ض، ض ي ق مستعملات قضي: قَضَى يَقضي قَضاءً وقَضيّةً أي حكم.
وقَضَى إليه عهداً معناه الوصية، ومنه قوله تعالى: "وقَضَينا إلى بني إسرائيل". وقوله: "فلما قَضَينا عليه الموت"، أي أتى.
وانقَضَى الشيء وتَقَضَّى أي فني وذهب، قال:
تَقَضَّى ليالي الدهر والناس هادم وبان ومَقْضيٌّ وقاض ومقرض
فتاً لمن لم يبن خيراً لنـفـسـه وتباً لأقوام بنوا ثـم قَـوَّضُـوا
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.333 harfMadde başı: قضىالقَضاءُ: الحكم، وأصله قَضايٌ لأنَّه من قَضَيْتُ، والجمع الأقْضِيَة. والقَضِيَّةُ مثله، والجمع القَضايا. وقَضى، أي حَكَمَ، ومنه قوله تعالى: "وقَضى ربكَ ألا تَعْبُدوا إلا إياهُ". وقد يكون بمعنى الفراغ، تقول: قَضَيْتُ حاجتي. وضربه فقَضى عليه، أي قتَلَه، كأنه فرغ منه. وسَمٌّ قاضٍ، أي قاتلٌ. وقَضى نحبَه قَضاءً، أي مات. وقد يكون بمعنى الأداء والإنهاء. تقول: قَضَيْتُ دَيْني. ومنه قوله تعالى: "وقَضَيْنا
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR9.938 harfق ض ( وايء )
قضي ، قوض ، قيض ، ضيق ، قضأ ، ضقى .
قضي : عمرو عن أبيه : قَضَّى الرجُل : إذا أكل القَضَى ، وهو عَجَم الزَّبيب .
قال ثعلب : هو بالقاف .
قال ابن الأعرابي : وقال الله : ( وَلَوْ أَنزَلْنَا مَلَكاً لَّقُضِىَ الاَمْرُ ثُمَّ لاَ يُنظَرُونَ ) ( الأنعام : 8 ) .
قال أبو إسحاق : معنى قُضي الأمر : أُتمَّ إهلاكُهم .
قال : وقضى في اللغة على ضرُوب كلُّها تَرجع إلى معنى انقطاع الشيءِ وتمامِه ، ومنه
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR2.737 harf(باب القاف والضاد وما يثلثهما)
(قضع) القاف والضاد والعين أصلٌ صحيح، وقياسه القهر والغلَبة. قالوا: القَضْع: القَهْر. قال الخليل: وبذلك سمِّيت قُضاعة. وذكر ناسٌ أنّ قَضاعة سمِّي بذلك لأنَّه انقضع عن قومِه، أي انقطع. فإن كان هذا صحيحاً فهو من باب الإبدال، تكون الضّاد مبدلةً من طاء. وقال ابن دريد: "تقضَّع القومُ: تفرّقوا([1])". وهذا من الإبدال أيضاً.
(قضف) القاف والضاد والفاء أُصَيلٌ يدلُّ على
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR3.817 harfMadde başı: قضى- القضاء: فصل الأمر قولا كان ذلك أو فعلا، وكل واحد منهما على وجهين: إلهي، وبشري. فمن القول الإلهي قوله تعالى: ﴿وقضى ربك أن لا تعبدوا إلا إياه﴾ [الإسراء/23] أي: أمر بذلك، وقال: ﴿وقضينا إلى بني إسرائيل في الكتاب﴾ [الإسراء/4] فهذا قضاء بالإعلام والفصل في الحكم، أي: أعلمناهم وأوحينا إليهم وحيا جزما، وعلى هذا: ﴿وقضينا إليه ذلك الأمر أن دابر هؤلاء مقطوع﴾ [الحجر/66]، ومن الفعل الإلهي قوله: {والله يقضي
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR699 harfق ض ي
قضى له القاضي وعليه.
وعدل في قضائه وقضيّته وقضاياه وأقضيته.
وقضاء الله تردّ له الأقضية.
وقاضيته حاكمته.
وقد استقضي علينا فلان.
واستقضاه السلطان.
وقضى الله أمراً.
وقضى فلان حاجته وقضّى حوائجه.
قال امرؤ القيس: خليليّ مرا بي إلى أمّ جندب نقضّ لبانات الفؤاد المعذّب وانقضى عمره وتقضّى.
وتقاضيته ديني وبديني واقتضيته ديني واستقضيته واقتضيت منه حقّي: أخذته.
ومن
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR8.556 harfالقَضاء: الحُكْم، وأَصله قَضايٌ لأَنه من قَضَيْت، إِلا أَنَّ الياء لما جاءت بعد الأَلف همزت؛ قال ابن بري: صوابه بعد الأَلف الزائدة طرفاً همزت، والجمع الأَقْضِيةُ، والقَضِيَّةُ مثله، والجمع القَضايا على فَعالَى وأَصله فَعائل. وقَضَى عليه يَقْضي قَضاء وقَضِيَّةً، الأَخيرة مصدر كالأُولى، والاسم القَضِيَّة فقط؛ قال أَبو بكر: قال أَهل الحجاز القاضي معناه في اللغة القاطِع للأُُمور المُحِكم لها.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR994 harf* ق ض ي * * القَضَاءُ * الحكم والجمع * الأقْضِيَةُ * و * القَضِيَّةُ * مثله والدمع * القَضَايَا * و * قَضَى * يقضي بالكسر * قَضَاءً * أي حكم ومنه قوله تعالى ﴿وقضى ربك الا تعبدوا الا إياه﴾ وقد يكون بمعنى الفراغ تقول * قَضَى * حاجته وضربه * فَقَضَى * عليه أي قتله كأنه فرغ منه و * قَضَى * نحبه مات وقد يكون بمعنى الداء والنهاء تقول قضى دينه ومنه قوله تعالى ﴿وقضينا الى بني اسراءيل في الكتاب﴾ وقوله
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR10.128 harf: ( ي ( *!القَضاءُ ) ، بالمدِّ ( ويُقْصَرُ : الحُكْمُ ) .
( قالَ الجَوْهرِي : أَصْلُه قَضايٌ لأَنَّه من *!قَضَيْتُ ، إلاَّ أنَّ الياءَ لمَّا جاءَتْ بَعْد الألِفِ هُمِزَتْ .
قالَ ابن برِّي : صَوابُه بَعْد الألِفِ الزائِدَةِ طَرَفاً هُمِزَتْ .
( *!قَضَى عليه ) ، وكذا بينَ الخَصْمَيْن ، ( *!يَقْضِي *!قَضْياً ) ، بالفَتْح ، ( *!وقَضاءً ) ، بالمدِّ ، ( *!وقَضِيَّةً ) ، كغَنِيَّةٍ مَصْدَر ، ( وهي
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR4.041 harfMadde başı: قضىقَضَى
1 قَضَى ذ He finished a thing entirely, by word, or by deed. This is the primary meaning. (Bd, ii. 111.) By word, as in وَقَضَى رَبُّكَ (Idem, ibid.) And thy Lord hath commanded decisively. (Idem, xvii. 24.) And by deed, as in فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمٰوَاتٍ [Kur, xli. 11, And he completed them seven heavens]. (Idem, ii. 11.) ― -b2- And He (God) desired a thing so as to necessitate its being.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.744 harfقَضَى
قَضَى I ( n. ac. قَضْي [ 1 ] , قَضَآء [ 22A ] ,
قَضِيَّة
قَضِيَّة [ 25t ] )
a. [ Bain ], Judged, decided between.
b. [ 'Ala ], Decided against, condemned.
c. [ La ], Judged, decided, pronounced, gave sentence in favour of.
d. ( n. ac. قَضَاْي 22A ), Judged, adjudicated, adjudged; decided, settled; disposed of; determined.
e. [ acc. & 'Ala ], Ordered, prescribed, bade to,
f.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR33.404 harfقضي
قَضَى - يَقْضِي، قُضِيَ - يُقْضَى - قَاضِي - قَاضِيَة - مَقْضِيّ
قَضَى - يَقْضِي + كائن + شيئاً أو أمراً أو أجلاً: يُتِمُّ عمله وفعله، ويُنَفِّذه: يضع في التنفيذ أمراً أحكمه واختاره: يضع في التنفيذ برنامج عمل مؤلف من مجموعة أفعال ذات ترتيب زماني مكاني محدد (Excution)
قَضَى + كائن + أمراً أو شيئاً: (بالماضي): اختار وفعل ونفذ وانتهى من
قضي قَضَى - يَقْضِي، قُضِيَ - يُقْضَى - قَاضِي - قَاضِيَة - مَقْضِيّ قَضَى - يَقْضِي + كائن + شيئاً أو أمراً أو أجلاً: يُتِمُّ عمله وفعله، ويُنَفِّذه: يضع في التنفيذ أمراً أحكمه واختاره: يضع في التنفيذ برنامج عمل مؤلف من مجموعة أفعال ذات ترتيب زماني مكاني محدد (Excution) قَضَى + كائن + أمراً أو شيئاً: (بالماضي): اختار وفعل ونفذ وانتهى من تنفيذ أمر أو عمل قَضَى + كائن + أجلاً: نفذ الأجل أو المهلة وانتهت يَقْضِي + كائن + شيئاً أو أمراً (حاضر): يضع أمراً اختاره للتنفيذ ويبدأ في تنفيذه ولكنه لم ينته بعد قَضَى - يَقْضِي + كائن + شيئاً أو أمراً أو أجلاً + إلى كائن: يُحَوِّل تنفيذ العمل أو الأمر أو الأجل إلى كائن قضى إليه الأمر: جعل الأمر يتحول إليه لينفذه ويحسب عليه قضى إليه الأجل: جعل الأجل يتحول إليه ليحسب عليه وينفذ ويمضي قَضَى - يَقْضِي + كائن + على كائن + شيئاً أو أمراً : نفذ الأمر عليه: جعل الأمر يتنفذ عليه ويصيبه قضى عليه - قضى عليه الموت: نَفَّذ فيه أمر الموت: أمر الموت لكل بشر مكتوب ويحتاج فقط لمن يضعه في التنفيذ فيقع الموت، وهذا معنى قضى عليه الموت أي نفذ فيه أمر الموت، أي فعل الأفعال التي ستجعله يموت، فأماته قَضَى - يَقْضِي + كائن + بين كائنين أو أكثر + بالحق أو بالقسط: يضع الفعل لينفذ بين كائنين يشتركان بالتنفيذ، فينسق بينهما لينفذ كل منهما جزءاً دون خلاف أو تعارض أو خصومة: يضع للتنفيذ برنامج عمل مشترك ينسق بين فاعلين أو أكثر، ومؤلف من مجموعة أفعال ذات ترتيب زماني مكاني محدد قُضِيَ - يُقْضَى: مبني للمجهول من " قَضَى - يَقْضِي " قاضي: اسم فاعل صفة مشبهة من " قَضَى - يَقْضِي " : الفاعل المنفذ قاضية: مؤنث "قاضي ": وهي كذلك اسم فاعل مرة: حالة ونوع خاص معلوم من الفاعل مَقْضِيَ - مقضياَ: اسم مفعول من " قَضَى - يَقْضِي ": أصلها " مقضوي": الذي تم وانتهى قضاؤه واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " العمل والصنع والإنتاج"، وهي: عَمِلَ - يَعْمَلُ، فَعَلَ - يَفْعَلُ، أجَلَ - يَأجُلُ، صَنَعَ - يَصْنَع، جَعَلَ - يَجْعَلُ، قَضَى - يَقْضِي 1) قَضى - يَقْضي + كائن + شيئاً أو أمراً أو أجلاً شيئاً ﴿قالوا لن نؤثرك على ما جاءنا من البينات والذي فطرنا فاقض ما أنت قاض إنما تقضي هذه الحياة الدنيا (72)﴾ طه ﴿فقضاهن سبع سماوات في يومين وأوحى في كل سماء أمرها وزينا السماء الدنيا بمصابيح وحفظا ذلك تقدير العزيز العليم(12)﴾ فصلت ﴿ثم ليقضوا تفثهم وليوفوا نذورهم وليطوفوا بالبيت العتيق(29)﴾ الحج ﴿وإذ تقول للذي أنعم الله عليه وأنعمت عليه أمسك عليك زوجك واتق الله وتخفي في نفسك ما الله مبديه وتخشى الناس والله أحق أن تخشاه فلما قضى زيد منها وطرا زوجناكها لكي لا يكون على المؤمنين حرج في أزواج أدعيائهم إذا قضوا منهن وطرا وكان أمر الله مفعولا(37)﴾ الأحزاب ﴿ولما دخلوا من حيث أمرهم أبوهم ما كان يغني عنهم من الله من شيء إلا حاجة في نفس يعقوب قضاها وإنه لذو علم لما علمناه ولكن أكثر الناس لا يعلمون(68)﴾ يوسف ﴿فإذا قضيتم الصلاة فاذكروا الله قياما وقعودا وعلى جنوبكم فإذا اطمأننتم فأقيموا الصلاة إن الصلاة كانت على المؤمنين كتابا موقوتا(103)﴾ النساء ﴿فإذا قضيت الصلاة فانتشروا في الأرض وابتغوا من فضل الله واذكروا الله كثيرا لعلكم تفلحون(10)﴾ الجمعة وَإِذْ صَرَفْنَا إِلَيْكَ نَفَرًا مِنْ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ فَلَمَّا حَضَرُوهُ قَالُوا أَنْصِتُوا فَلَمَّا قُضِيَ وَلَّوْا إِلَى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ(29) } الأحقاف ﴿فإذا قضيتم مناسككم فاذكروا الله كذكركم آباءكم أو أشد ذكرا فمن الناس من يقول ربنا آتنا في الدنيا وما له في الآخرة من خلاق(200)﴾ البقرة أمراً إذا قضى أمرا: ( ماضي: الأمر قد قضي وانتهى ) ﴿هو الذي يحي ويميت فإذا قضى أمرا فإنما يقول له كن فيكون(68)﴾ غافر ﴿بديع السماوات والأرض وإذا قضى أمرا فإنما يقول له كن فيكون(117)﴾ البقرة ﴿قالت رب أنى يكون لي ولد ولم يمسسني بشر قال كذلك الله يخلق ما يشاء إذا قضى أمرا فإنما يقول له كن فيكون(47)﴾ آل عمران ﴿ما كان لله أن يتخذ من ولد سبحانه إذا قضى أمرا فإنما يقول له كن فيكون(35)﴾ مريم ﴿وما كان لمؤمن ولا مؤمنة إذا قضى الله ورسوله أمرا أن يكون لهم الخيرة من أمرهم ومن يعص الله ورسوله فقد ضل ضلالا مبينا(36)﴾ الأحزاب ﴿وقضى ربك ألا تعبدوا إلا إياه وبالوالدين إحسانا إما يبلغن عندك الكبر أحدهما أو كلاهما فلا تقل لهما أف ولا تنهرهما وقل لهما قولا كريما(23)﴾ الإسراء ﴿وقضينا إلى بني إسرائيل في الكتاب لتفسدن في الأرض مرتين ولتعلن علوا كبيرا(4)﴾الإسراء قضي الأمر ( تم وانتهى) ﴿وأنذرهم يوم الحسرة إذ قضي الأمر وهم في غفلة وهم لا يؤمنون(39)﴾ مريم ﴿هل ينظرون إلا أن يأتيهم الله في ظلل من الغمام والملائكة وقضي الأمر وإلى الله ترجع الأمور(210)﴾ البقرة ﴿وقال الشيطان لما قضي الأمر إن الله وعدكم وعد الحق ووعدتكم فأخلفتكم وما كان لي عليكم من سلطان إلا أن دعوتكم فاستجبتم لي فلا تلوموني ولوموا أنفسكم ما أنا بمصرخكم وما أنتم بمصرخي إني كفرت بما أشركتموني من قبل إن الظالمين لهم عذاب أليم(22)﴾ إبراهيم ﴿ياصاحبي السجن أما أحدكما فيسقي ربه خمرا وأما الآخر فيصلب فتأكل الطير من رأسه قضي الأمر الذي فيه تستفتيان (41)﴾ يوسف ﴿وقيل ياأرض ابلعي ماءك وياسماء أقلعي وغيض الماء وقضي الأمر واستوت على الجودي وقيل بعدا للقوم الظالمين(44)﴾ هود ليقضي الله أمرا ( الأمر لم يقضه بعد، ولكن الحادثة المذكورة شرط قضاء الأمر) ﴿إذ أنتم بالعدوة الدنيا وهم بالعدوة القصوى والركب أسفل منكم ولو تواعدتم لاختلفتم في الميعاد ولكن ليقضي الله أمرا كان مفعولا ليهلك من هلك عن بينة ويحيا من حي عن بينة وإن الله لسميع عليم(42)﴾ الأنفال ﴿وإذ يريكموهم إذ التقيتم في أعينكم قليلا ويقللكم في أعينهم ليقضي الله أمرا كان مفعولا وإلى الله ترجع الأمور(44)﴾ الأنفال لقضي الأمر : ( الأمر لم يقضه بعد ، ولكن الحادثة المذكورة شرط قضاء الأمر) ﴿وقالوا لولا أنزل عليه ملك ولو أنزلنا ملكا لقضي الأمر ثم لا ينظرون(8)﴾ الأنعام ﴿قل لو أن عندي ما تستعجلون به لقضي الأمر بيني وبينكم والله أعلم بالظالمين(58)﴾ الأنعام ﴿ولو يعجل الله للناس الشر استعجالهم بالخير لقضي إليهم أجلهم فنذر الذين لا يرجون لقاءنا في طغيانهم يعمهون(11)﴾ يونس { كلا لما يقض ما أمره (23) عبس أجلاَ ﴿هو الذي خلقكم من طين ثم قضى أجلا وأجل مسمى عنده ثم أنتم تمترون(2)﴾ الأنعام ﴿قال ذلك بيني وبينك أيما الأجلين قضيت فلا عدوان علي والله على ما نقول وكيل(28)﴾ القصص ﴿فلما قضى موسى الأجل وسار بأهله آنس من جانب الطور نارا قال لأهله امكثوا إني آنست نارا لعلي آتيكم منها بخبر أو جذوة من النار لعلكم تصطلون(29)﴾ القصص ﴿من المؤمنين رجال صدقوا ما عاهدوا الله عليه فمنهم من قضى نحبه ومنهم من ينتظر وما بدلوا تبديلا(23)﴾ الأحزاب ﴿وهو الذي يتوفاكم بالليل ويعلم ما جرحتم بالنهار ثم يبعثكم فيه ليقضى أجل مسمى ثم إليه مرجعكم ثم ينبئكم بما كنتم تعملون(60)﴾ الأ
Sîgalar(30)
- قَضَىGerçekleştirdi(فَعَلَ)×10
- لَقُضِيَÖyleyse gerçekleştirildi(لَفُعِلَ)×8
- قُضِيَGerçekleştirildi(فُعِلَ)×6
- وَقُضِيَVe gerçekleştirildi+1 anlam(وَفُعِلَ)×5
- يَقْضِيGerçekleştirir(يَفْعِلُ)×4
- قَضَيْنَاGerçekleştirdik(فَعَلْنَا)×2
- لِيَقْضِيَGerçekleştirmesi için(لِيَفْعِلَ)×2
- مَقْضِيًّاGerçekleştirilen(مَفْعُولًا)×2
- وَقَضَيْنَاGerçekleştirdik+1 anlam(وَفَعَلْنَا)×2
- يُقْضَىGerçekleştirilir(يُفْعَلَ)×2
Mücavir kökler95 mücavir (280 toplam)
- أمر
24 ortak ayet · Murar acı bir ağacın adıdır
- بين
20 ortak ayet · Beyn topraktaki yarık demektir
- أجل
7 ortak ayet · İcl havuz demektir
- خلف
7 ortak ayet · Half : Ense demektir
- شكك
3 ortak ayet · سكك : Olması ve olmaması şüphenin eşit olması ريب…
- سبق
4 ortak ayet · Yarış meydanı demektir
- كلم
5 ortak ayet · Kelime
- كون
22 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
- ربب
18 ortak ayet · Ribve, tümsek demektir
- مكث
2 ortak ayet · Oturup bekleyen adam demektir
- جنب
3 ortak ayet · Yan demektir
- غمم
2 ortak ayet · Yol, işaret bulunmayan yer
Geçtiği ayetler(59)
بَدِيعُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ
GerçekleştirdiGöklerin ve yerin yaratanıdır. Bir şeyin olmasını isteyince ona sadece «ol», der, o da oluverir.
قَالَتْ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ قَالَ كَذَلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ
GerçekleştirdiMeryem dedi ki: Rabbım; bana bir beşer dokunmamışken, benim nasıl çocuğum olabilir? Melekler de: Allah, dilediğini öylece yaratır ve bir şeyin olmasını dilerse, ona; ol, der de oluverir, dediler.
هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ طِينٍ ثُمَّ قَضَى أَجَلًا وَأَجَلٌ مُسَمًّى عِنْدَهُ ثُمَّ أَنْتُمْ تَمْتَرُونَ
GerçekleştirdiO’dur; sizi, bir çamurdan yaratan. Sonra da size bir ecel tayin eden. Bir de O’nun katında belli bir ecel vardır. Siz hala şüphe edip durursunuz.
مَا كَانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحَانَهُ إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ
GerçekleştirdiOğul edinmek Allah’a asla yakışmaz. O münezzehtir. Bir işin olmasını istedi mi, ona sadece; ol, der, o da oluverir.
فَلَمَّا قَضَى مُوسَى الْأَجَلَ وَسَارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ …
GerçekleştirdiMusa süreyi doldurunca; ailesi ile birlikte yola çıktı. Tur yanında bir ateş gördü. Ailesine dedi ki: Durun, ben bir ateş gördüm. Olur ki size ondan bir haber, yahut ısınmanız için ateşten bir kor getiririm.
مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلًا
GerçekleştirdiMü’minlerden öyle erler vardır ki; Allah’a verdikleri ahde sadakat göstermişlerdir. Kimi bu uğurda canını verdi, kimi de beklemektedir. Ve onlar, hiç bir değiştirme ile değiştirmediler.
وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا مُبِينًا
GerçekleştirdiAllah ve Rasulü bir şeye hükmettiği zaman; ne mü’min erkekler için ne de mü’min kadınlar için artık işlerinde bir seçme hakkı olamaz. Kim de Allah’a ve Rasulüne isyan ederse; şüphesiz ki apaçık bir sapıklıkla sapmış olur.
… مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا لِكَيْلَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ …
GerçekleştirdiHani sen; Allah’ın kendisine nimet verdiği ve senin de nimetlendirdiğin kimseye diyordun ki: Eşini bırakma ve Allah’tan kork. Allah’ın açığa vuracağı şeyi de içine saklıyor, insanlardan korkuyordun. Halbuki en çok Allah’tan korkman gerekirdi. Nihayet Zeyd onunla bağını kopardığında, onu seninle evlendirdik ki böylece evladlıkları eşleriyle bağlarını kopardıklarında onlarla evlenmek konusunda mü’minlere bir vebal olmadığı bilinsin. Allah’ın emri yerine getirilmiştir.
… مَوْتِهَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرَى إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى إِنَّ …
GerçekleştirdiAllah; ölüm anında canları alır. Ölmeyenin ise uykusunda. Ölmelerine hükmettiği kimselerinkini tutar, diğerlerini belli bir süreye kadar salıverir. Doğrusu bunda; düşünen bir kavim için ayetler vardır.
هُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ فَإِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ
GerçekleştirdiDirilten de öldüren de O’dur. Bir şeye hükmetti mi sadece ona, ol, der, o da oluverir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قضي |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Nâkıs (son harfi illetli: ي) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | حكم, فصل, قدر, أمَرَ |
| Zıt Kök | عطل |
| Çekirdek Özet 1 | Bir işi kesin biçimde kesip sağlamlaştırarak neticelendirmek, tamamlamak ve sonlandırmak |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi iradenin, emrin veya varlıksal sürecin ertelenemez bir biçimde hükme bağlanıp yürürlüğe konması |
| Çekirdek Özet 3 | Bir uyuşmazlığı veya belirsizliği kesin bir hüküm ve infazla geri dönülemez biçimde kapatma sistemi |
| Kritik Hata Riski | Kaza kavramını kör bir yazgı veya pasif bir kabulleniş sanarak eylemin kesinleşme, tamamlanma ve hukuki infaz boyutunu göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قض | Kesmek, kırmak, ufalamak ve bir bütünü kesin bir müdahaleyle parçalara ayırmak; nitekim قضب kökünde dalı kesip ayırma, قضض kökünde taş veya sert nesneyi kırıp ufalanma anlamı belirgindir. | ي | Maddi ve sert kesme eylemini, bir işi, süreci veya hükmü kesin karara bağlayıp eksiksizce tamamlamaya ve yürürlüğe koymaya doğru soyutlamıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Belirli bir sınıra ve merkeze doğru toplanmayı, kuşatıcı bir çerçeve çizmeyi ve son noktayı temsil eder. |
| ض | Bitki / olta imgesinin (türetme) sertleşmiş ve baskı kuran biçimi; sıkıştırma, ezme, bastırma | Sürecin üzerine kesin bir baskı uygulayarak belirsizliği ezmeyi ve ayrışmayı netleştirmeyi ifade eder. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | İradeyi fiilen uygulamaya koymayı, tasarrufta bulunmayı ve hükmü infaz etmeyi gösterir. |
| قضي | Ufuktaki sınıra toplanan iradenin baskı uygulayıp el ile kesin biçimde sonuçlandırılması | Bir meselenin sınırlarını çizip tereddütleri bastırarak fiilen tamamlanması, hükmün kesilip infaz edilmesi hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneyi yapıp bitirmek, sağlam bir zırh veya örgüyü tamamlayıp kusursuz hale getirmek ve bir canlının ecelinin gelip hayatının kesin olarak kesilmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebu Züeyb el-Hüzelî bir zırhın yapılıp tamamlanmasını şöyle anlatır: وَعَلَيْهِمَا مَسْرُودَتَانِ قَضَاهُمَا / دَاوُدُ أَوْ صَنَعُ السَّوَابِغِ تُبَّعُ (Üzerlerinde Dâvûd'un veya geniş zırhlar ustası Tübba'ın yapıp tamamladığı iki örgü zırh vardı). |
| Erken Arapça kullanım | Hâris b. Hillize kesin ölüm ve ecel anlamında şu beyti zikreder: وَثَمَانُونَ مِنْ تَمِيمٍ بِأَيْدِيـ / ـهِمْ رِمَاحٌ صُدُورُهُنَّ القَضَاءُ (Temîm'den seksen kişi ki ellerindeki mızrakların uçları mutlak ölümdür). |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Arapça قضي kökü, Sami dillerinin batı ve güney kollarında temel olarak kesme, ayırma ve buna bağlı olarak hüküm verme ve bitirme alanıyla bağlantılıdır. Kökün en ilksel katmanı, iki harfli قض matrisinin işaret ettiği mekanik kesme ve kırma hareketidir. İbranice q-ṣ-h (קצה) ve q-ṣ-ṣ (קצץ) kökleri bir şeyin ucunu kesmek, sınır koymak, sona erdirmek ve uç nokta anlamına gelir. Süryanice q-ṣ-y (ܩܨܐ) kökü de benzer biçimde sınırlandırmak, kesmek ve paylaştırmak sahasını imler. Arapçada ise kök, üçüncü seslemindeki zayıf harfle birlikte maddî kesme eyleminden hukuki, varlıksal ve iradî tamamlamaya kayarak bir işi eksiksizce infaz edip sonlandırma anlamında kurumsallaşmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | قض -> قضي | Maddi kırma ve kesme hareketinden, işi bitirme, sağlamlaştırma ve hükmü icra etme anlamına doğru bir soyutlama gerçekleşmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice q-ṣ-ṣ / q-ṣ-h, Süryanice q-ṣ-y | Kesme, sınır çizme, sonlandırma ve pay ayırma çekirdek anlamı ortaktır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kesme/ayırma kökleri | Bazı Doğu Çad dillerinde k-s/k-d biçimindeki kırma ve ayırma ses-anlam öbekleriyle paralellikler önerilmiştir. | Muhtemel |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قضي | Anlamlı | Hükmetmek, tamamlamak | Bir işi kesin kararla bitirmek ve yürürlüğe koymak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| قيض | Anlamlı | Kabuk, sarma, eşleme | Bir şeyin üstünü kabuk gibi örtmek, birine bir şeyi musallat etmek | Kur'an'da geçer; zıt yönde kuşatma bildirir |
| ضقي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada kullanımı kayıtlı değildir |
| ضيق | Anlamlı | Daralmak, sıkışmak | Alanın, imkânın veya göğsün daralması | Kur'an'da geçer; baskı ve sınır bakımından ilişkilidir |
| يقض | Anlamlı | Uyanık olmak | Uykudan uyanmak, tetikte olmak | Kur'an'da geçmez; duyuların netleşmesi yönü vardır |
| يضق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada kullanımı kayıtlı değildir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قضي | Merkez | Hüküm ve tamamlama | Karar verip fiilen bitirmek, icra etmek ve yürürlüğe koymak | Belirsizliği sona erdiren kesin infaz |
| حكم | Komşu | Yönetme ve engelleme | Fesadı engellemek ve düzene koymak üzere kural koyma | قضي hükmün infazı ve bitirilmesiyken, حكم ilke ve düzen yönünü öne çıkarır |
| فصل | Komşu | Ayırma ve netleştirme | İki şeyi birbirinden ayırt ederek hakikati ortaya çıkarma | فصل ayrımı belirginleştirir, قضي ise davayı veya işi kapatıp neticelendirir |
| قدر | Komşu | Ölçme ve planlama | Bir şeyin miktarını, ölçüsünü ve imkânını belirleme | قدر plan ve takdirdir, قضي ise bu planın nihai olarak gerçekleşmesidir |
| أمَرَ | Komşu | İsteme ve buyurma | Bir işin yapılmasını üst makamdan talep etme | Buyruk aşamasıdır; قضي ise buyruğun kesinleşip tamamlanmasıdır |
| عطل | Zıt | Boş bırakma ve askıya alma | Bir işi veya nesneyi işlevsiz bırakıp yarıda terk etme | İşi tamamlamanın ve infaz etmenin karşıtı olarak askıda bırakma |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قضي | Hükmetmek, infaz etmek, tamamlamak | Bir işi kesin karara bağlayıp neticelendirmek | Kesin |
| Latince | decernere, perficere, iudicare | Karara bağlamak, tamamlamak, yargılamak | Decernere kararın kesinliğini, perficere işin eksiksiz bitirilmesini karşılar | Güçlü |
| İngilizce | to decree, to execute, to fulfill, to judge | Hükmetmek, ifa etmek, infaz etmek, tamamlamak | Tek bir kelime hem yargıyı hem işin fiilen bitirilmesini aynı anda karşılamakta yetersiz kalır | Güçlü |
| Almanca | beschließen, vollenden, richten | Kararlaştırmak, tamamlamak, hüküm vermek | Vollenden eylemin bitiş yönünü, richten yargısal boyutunu yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | décréter, trancher, accomplir | Kesip atmak, karara bağlamak, tamamlamak | Trancher kelimesi kökün kesme ve sonuca bağlama nüansına oldukça yakındır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Varlıksal yaratma ve tamamlama | Bir varlığı eksiksizce var edip sağlamlaştırmak | Göklerin yaratılışının tamamlanması bağlamı (Fussilet 41:12) |
| Hukuki ve yargısal hüküm | Haklı ile haksız arasında kesin hüküm verip davayı kapatmak | Peygamberin veya hâkimin hüküm vermesi bağlamı (en-Nisâ 4:65, el-Ahzâb 33:36) |
| Bildirme ve vahyetme | Gelecekte olacak kesin bir olayı önceden haber vermek | İsrailoğullarına veya Lut'a kesin hükmün bildirilmesi bağlamı (el-İsrâ 17:4, el-Hicr 15:66) |
| İbadet ve görevi tamamlama | Üzerine düşen bir ibadeti veya süreyi bitirip sonlandırmak | Hac, namaz veya belirlenen sürenin tamamlanması bağlamı (el-Bakara 2:200, en-Nisâ 4:103, el-Kasas 28:28) |
| Ecel ve ölümün gerçekleşmesi | Hayat süresinin dolması, canın alınması ve helak | Vadesi gelenin ölmesi veya kıyamet sürecinin bitmesi bağlamı (el-Kasas 28:15, Tâhâ 20:72, el-En‘âm 6:8) |
| İlahi kesin emir ve buyruk | Dini bir gerekliliği ertelenemez bir yasa olarak koymak | Yalnızca Allah'a kulluk edilmesi emri bağlamı (el-İsrâ 17:23) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kaza ve kader doktrini | Kaderin (ölçü ve plan) kazaya (hükmün ve olayın fiilen yaratılıp gerçekleşmesine) dönüşme anı ve insan iradesiyle ilişkisi | İlahi iradenin ertelenemez biçimde tahakkuk etmesi ve yaratmanın kesinleşmesi |
| Fıkıh | Yargılama hukuku ve ibadetlerin telafisi | Kadının uyuşmazlığı kesin hükme bağlaması (kaza) ve vaktinde yapılmayan bir ibadetin sonradan yerine getirilmesi | Yargısal infaz ve eksik kalan bir borcu kesin olarak ödeyip zimmeti düşürme |
| Tefsir | Kur'an'daki çok anlamlılık (vücûh) | Ayetlerdeki قضي lafzının yaratma, emretme, bildirme, helak etme veya tamamlama anlamlarından hangisine geldiğinin tayini | Metnin bağlamına göre lafzın irade, kelam veya tekvin sıfatlarından biriyle ilişkilendirilmesi |
| Hadis | Peygamberî hükümler ve ihtilafların çözümü | Hz. Peygamber'in sahâbe arasındaki davaları kesin karara bağlaması (kadâ bi-kezâ) | Anlaşmazlığı ortadan kaldıran bağlayıcı ve nihai yargı kararı |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve kulluk nizamı | İlahi takdirin icrası ve emrin kesinleşmesi | Belirsizliği kaldırıp varoluşu ve dini ödevleri neticelendirme | Allah'ın varlık alanındaki yaratıcı tamamlayıcılığı ve şeriat alanındaki kesin bağlayıcılığıdır. | Kesin |
| İlmi | Mantık ve metodoloji | Kesin önermelerle sonuca varma (hüküm) | Akıl yürütme sürecini kesin bir yargı ile kapatma | Tereddütlü öncüllerin ardından kesin ve çürütülemez bir neticeye ulaşma durumudur. | Güçlü |
| Siyasi | Devlet yönetimi ve yargı erki | Kaza erki (yargısal otorite) | İhtilafları bağlayıcı biçimde kesip çözüme kavuşturma | Hukukun üstünlüğünü infaz gücüyle birleştirerek toplumsal kaosu engelleme mekanizmasıdır. | Kesin |
| İktisadi | Borçlar ve akitler hukuku | Borcun ödenip ifa edilmesi (kazâu'd-deyn) | Yükümlülüğü eksiksiz yerine getirerek zimmeti kurtarma | Alacak-verecek ilişkisinde tarafların haklarını kesin olarak teslim edip sözleşmeyi tasfiye etmesidir. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fonksiyonun sonlu bir değere yakınsaması ve sürecin terminasyonu (termination / halting state) | Bir algoritmanın veya diferansiyel denklemin tüm ara adımları tüketerek kararlı, kesin ve değişmez nihai duruma erişmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kesinleşmiş yargı kararı (res judicata) ve borcun ifası | Hukuki sürecin temyiz yollarını tüketip geriye dönülemez biçimde icra edilebilir hale gelmesi ve davanın kapanması. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | قضي kökünü yalnızca insanın iradesini felç eden kaderci bir yazgı ya da sadece vaktinde kılınmayan namazın telafisi gibi dar ritüel kalıplara hapsetmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; evrenin yaratılışındaki kusursuz işçilikten (Fussilet 41:12), hukuki anlaşmazlıkları nihai olarak çözmeye (en-Nisâ 4:65) ve verilen bir sözün/vadenin fiilen bitirilmesine (el-Kasas 28:28) kadar uzanan dinamik bir tamamlama ve yürütme ilkesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanı ilahi kaza karşısında tamamen pasif bir nesne konumuna düşürmek, kaza eyleminin gerektirdiği adalet, infaz, çaba ve fiili tamamlama sorumluluğunu ıskalamak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ontoloji, ahlak ve hukuk anlayışının kesiştiği ana ekseni temsil eder; ilahi iradenin bir plan olarak kalmayıp tarihte ve tabiatta nasıl kesin bir fiile dönüştüğünü gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılışın evrelerini anlatan kozmolojik ayetlerde, peygamberlerin yargı yetkisini düzenleyen hukuk ayetlerinde ve kıyamet sahnelerindeki kesin hesaplaşma bağlamlarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Allah'ın hükmünü sadece teorik bir bilgi veya temenni gibi görme yanılgısını düzeltir; hükmün mutlaka bir infaz, fiili netice ve geri dönülmezlik içerdiğini vazeder. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir ipi, zırhı veya nesneyi sağlamca yapıp bitirmek, ucu açık süreci kesin bir kesişle sona erdirmek.
- Soyut anlamBir mesele, uyuşmazlık veya varlıksal süreç üzerindeki belirsizliği nihai bir karar ve infazla kaldırıp hükmü tamamlamak.
- Sistematik karşılıkPotansiyel haldeki bir iradenin (kader/emir), tüm engelleri aşarak aktüel ve geri dönülemez bir sonuca (kaza/infaz) ulaşması.
- LaTeX modeli yerine yalın matematiksel ifadeyle:
Sembolik durum modeli:
En yalın ve arı haliyle kesin infaz bağıntısı:
Soyut hareketin kesinlik modeli:
- LaTeX açıklamasıFormüldeki harfi potansiyel veya açıkta bekleyen meseleyi (dava, emir, yaratılış tasarısı), harfi kesinleştirici iradeyi veya yargısal kararı, harfi ise tamamlanmış, infaz edilmiş nihai durumu temsil eder. ifadesi ise ortaya çıkan nihai durumun üzerinde artık hiçbir belirsizliğin, eksikliğin veya geri dönüş payının kalmadığını, meselenin tamamen kapandığını matematiksel olarak gösterir.