قضي

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ق-ض-ي30 sîga, 95 mücavir kök, 59 ayet, 29 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.أجلجنبشككقَضَيْنَايُقْضَىقضيأمربينقُضِيَلِيَقْضِيَخلفكلمقَضَىغمم

KökSîga 30Ayet 59Sure 29Mücavir 95

▶ Ağı aç (3B)

قضي

ق - ض - ي

KÖK
  • 63 geçiş
  • 59 ayet
  • 30 sîga
  • 13 sözlük

“Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve “kadeye” olmuştur. Bir şeyi kesmek, yapılacak bir şeyi yapmak anlamında “kaza” olmuştur.devamı ›

Bu sayfa şu yazımları da kapsar: قضى

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

“Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve “kadeye” olmuştur. Bir şeyi kesmek, yapılacak bir şeyi yapmak anlamında “kaza” olmuştur.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.186 harf
القاف والضاد و"وايء" معهما ق ض ي، ق ي ض، ق و ض، ض ي ق مستعملات قضي: قَضَى يَقضي قَضاءً وقَضيّةً أي حكم. وقَضَى إليه عهداً معناه الوصية، ومنه قوله تعالى: "وقَضَينا إلى بني إسرائيل". وقوله: "فلما قَضَينا عليه الموت"، أي أتى. وانقَضَى الشيء وتَقَضَّى أي فني وذهب، قال: تَقَضَّى ليالي الدهر والناس هادم وبان ومَقْضيٌّ وقاض ومقرض فتاً لمن لم يبن خيراً لنـفـسـه وتباً لأقوام بنوا ثـم قَـوَّضُـوا
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR1.333 harf
Madde başı: قضىالقَضاءُ: الحكم، وأصله قَضايٌ لأنَّه من قَضَيْتُ، والجمع الأقْضِيَة. والقَضِيَّةُ مثله، والجمع القَضايا. وقَضى، أي حَكَمَ، ومنه قوله تعالى: "وقَضى ربكَ ألا تَعْبُدوا إلا إياهُ". وقد يكون بمعنى الفراغ، تقول: قَضَيْتُ حاجتي. وضربه فقَضى عليه، أي قتَلَه، كأنه فرغ منه. وسَمٌّ قاضٍ، أي قاتلٌ. وقَضى نحبَه قَضاءً، أي مات. وقد يكون بمعنى الأداء والإنهاء. تقول: قَضَيْتُ دَيْني. ومنه قوله تعالى: "وقَضَيْنا
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR9.938 harf
ق ض ( وايء ) قضي ، قوض ، قيض ، ضيق ، قضأ ، ضقى . قضي : عمرو عن أبيه : قَضَّى الرجُل : إذا أكل القَضَى ، وهو عَجَم الزَّبيب . قال ثعلب : هو بالقاف . قال ابن الأعرابي : وقال الله : ( وَلَوْ أَنزَلْنَا مَلَكاً لَّقُضِىَ الاَمْرُ ثُمَّ لاَ يُنظَرُونَ ) ( الأنعام : 8 ) . قال أبو إسحاق : معنى قُضي الأمر : أُتمَّ إهلاكُهم . قال : وقضى في اللغة على ضرُوب كلُّها تَرجع إلى معنى انقطاع الشيءِ وتمامِه ، ومنه
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR2.737 harf
(باب القاف والضاد وما يثلثهما) (قضع) القاف والضاد والعين أصلٌ صحيح، وقياسه القهر والغلَبة. قالوا: القَضْع: القَهْر. قال الخليل: وبذلك سمِّيت قُضاعة. وذكر ناسٌ أنّ قَضاعة سمِّي بذلك لأنَّه انقضع عن قومِه، أي انقطع. فإن كان هذا صحيحاً فهو من باب الإبدال، تكون الضّاد مبدلةً من طاء. وقال ابن دريد: "تقضَّع القومُ: تفرّقوا([1])". وهذا من الإبدال أيضاً. (قضف) القاف والضاد والفاء أُصَيلٌ يدلُّ على
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR3.817 harf
Madde başı: قضى- القضاء: فصل الأمر قولا كان ذلك أو فعلا، وكل واحد منهما على وجهين: إلهي، وبشري. فمن القول الإلهي قوله تعالى: ﴿وقضى ربك أن لا تعبدوا إلا إياه﴾ [الإسراء/23] أي: أمر بذلك، وقال: ﴿وقضينا إلى بني إسرائيل في الكتاب﴾ [الإسراء/4] فهذا قضاء بالإعلام والفصل في الحكم، أي: أعلمناهم وأوحينا إليهم وحيا جزما، وعلى هذا: ﴿وقضينا إليه ذلك الأمر أن دابر هؤلاء مقطوع﴾ [الحجر/66]، ومن الفعل الإلهي قوله: {والله يقضي
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR699 harf
ق ض ي قضى له القاضي وعليه‏.‏ وعدل في قضائه وقضيّته وقضاياه وأقضيته‏.‏ وقضاء الله تردّ له الأقضية‏.‏ وقاضيته حاكمته‏.‏ وقد استقضي علينا فلان‏.‏ واستقضاه السلطان‏.‏ وقضى الله أمراً‏.‏ وقضى فلان حاجته وقضّى حوائجه‏.‏ قال امرؤ القيس‏:‏ خليليّ مرا بي إلى أمّ جندب نقضّ لبانات الفؤاد المعذّب وانقضى عمره وتقضّى‏.‏ وتقاضيته ديني وبديني واقتضيته ديني واستقضيته واقتضيت منه حقّي‏:‏ أخذته‏.‏ ومن
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR8.556 harf
القَضاء: الحُكْم، وأَصله قَضايٌ لأَنه من قَضَيْت، إِلا أَنَّ الياء لما جاءت بعد الأَلف همزت؛ قال ابن بري: صوابه بعد الأَلف الزائدة طرفاً همزت، والجمع الأَقْضِيةُ، والقَضِيَّةُ مثله، والجمع القَضايا على فَعالَى وأَصله فَعائل. وقَضَى عليه يَقْضي قَضاء وقَضِيَّةً، الأَخيرة مصدر كالأُولى، والاسم القَضِيَّة فقط؛ قال أَبو بكر: قال أَهل الحجاز القاضي معناه في اللغة القاطِع للأُُمور المُحِكم لها.
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR994 harf
* ق ض ي * * القَضَاءُ * الحكم والجمع * الأقْضِيَةُ * و * القَضِيَّةُ * مثله والدمع * القَضَايَا * و * قَضَى * يقضي بالكسر * قَضَاءً * أي حكم ومنه قوله تعالى ﴿وقضى ربك الا تعبدوا الا إياه﴾ وقد يكون بمعنى الفراغ تقول * قَضَى * حاجته وضربه * فَقَضَى * عليه أي قتله كأنه فرغ منه و * قَضَى * نحبه مات وقد يكون بمعنى الداء والنهاء تقول قضى دينه ومنه قوله تعالى ﴿وقضينا الى بني اسراءيل في الكتاب﴾ وقوله
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR10.128 harf
: ( ي ( *!القَضاءُ ) ، بالمدِّ ( ويُقْصَرُ : الحُكْمُ ) . ( قالَ الجَوْهرِي : أَصْلُه قَضايٌ لأَنَّه من *!قَضَيْتُ ، إلاَّ أنَّ الياءَ لمَّا جاءَتْ بَعْد الألِفِ هُمِزَتْ . قالَ ابن برِّي : صَوابُه بَعْد الألِفِ الزائِدَةِ طَرَفاً هُمِزَتْ . ( *!قَضَى عليه ) ، وكذا بينَ الخَصْمَيْن ، ( *!يَقْضِي *!قَضْياً ) ، بالفَتْح ، ( *!وقَضاءً ) ، بالمدِّ ، ( *!وقَضِيَّةً ) ، كغَنِيَّةٍ مَصْدَر ، ( وهي
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR4.041 harf
Madde başı: قضىقَضَى 1 قَضَى ذ He finished a thing entirely, by word, or by deed. This is the primary meaning. (Bd, ii. 111.) By word, as in وَقَضَى رَبُّكَ (Idem, ibid.) And thy Lord hath commanded decisively. (Idem, xvii. 24.) And by deed, as in فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمٰوَاتٍ [Kur, xli. 11, And he completed them seven heavens]. (Idem, ii. 11.) ― -b2- And He (God) desired a thing so as to necessitate its being.
Maddenin bağlantısı

قَضَى 1 قَضَى ذ He finished a thing entirely, by word, or by deed. This is the primary meaning. (Bd, ii. 111.) By word, as in وَقَضَى رَبُّكَ (Idem, ibid.) And thy Lord hath commanded decisively. (Idem, xvii. 24.) And by deed, as in فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمٰوَاتٍ [Kur, xli. 11, And he completed them seven heavens]. (Idem, ii. 11.) ― -b2- And He (God) desired a thing so as to necessitate its being. (Idem, ii. 11.) ― -b3- اـِذَا قَضَى أَمْرًا, [Kur, ii. 111,] When He (God) desireth a thing to be. (Bd, Jel.) ― -b4- [Thus it signifies He decreed a thing; ordained it; pronounced it; or decided it judicially.] ― -b5- قَضَى عَلَيْهِ, aor. قَضِىَ , inf. n. قَضَآءٌ &c., He decided judicially, or judged, against him; and بَيْنَ الخَصْمَيْنِ between the two litigants. (TA.) See قَدْرٌ. ― -b6- [He completed; accomplished; or fully performed; a thing.] ― -b7- قَضَى He attained, or obtained, or accomplished, his want. (Msb.) ― -b8- [He paid, discharged, or satisfied, a debt, due, claim, or demand.] ― -b9- قَضَيْتُهُ حَقَّهُ I gave him [or paid him] his due, (Msb,) fully. (Har, p. 22.) ― -b10- قَضَى عَنْهُ (S, K, in art. جزى, &c.) He, or it, payed; or made, or gave, or rendered, satisfaction; for him. (TK in that art.) And followed by شَيْئًا [He paid a thing for him, or in his stead; gave, or rendered, it as a satisfaction; lit. and fig.] (S, TA in that art., and Bd in ii. 45.) See جَزَى عَنْهُ; and see a verse cited voce دَانَ, in art. دين. ― -b11- He finished doing a thing: he finished his prayer. (TA.) He performed, fulfilled, or accomplished, the pilgrimage, syn. أَدَّى, (Msb,) and the religions rites and ceremonies of the pilgrimage, (Bd, Jel in ii. 196,) syn. قَضَىَ بِهِ. (Jel, ibid, Msb.) ― -b12- You also say, حَكَمَ بِهِ He decreed it; &c.; like حَكَمَ بِهِ: see an ex. voce سُلْطَانٌ. ― -b13- قَوْلُهُ مَمَّا يَقْضِى العَجَبَ [His saying such a thing is of the things that induce wonder in the utmost degree]. (TA in art. جلب.) See Har, p. 22. ― -b14- وَقَضَيْنَا اـِلَى بَنِى اـِسرائِيلَ (Kur, xvii. 4): see اـِلَى. ― -b15- قَضُوَ: see غَزُوَ, and هَيُؤَ, and بُطُآنَ; and see طَمُعَ in the S.

قَاضَاهُ 3 قَاضَاهُ ذ He cited him before a judge. (TA.)

5 تَقَضَّىَ see 7.

تَقاَضَاهُ الدَّيْنَ 6 تَقاَضَاهُ الدَّيْنَ ذ He took, or received, from him the debt. (M, K.) ― -b2- See 10. ― -b3- And see تَشَارَيَا.

انقضى 7 انقضى ذ and ↓ تقضّى It passed away; came to an end, or to nought; became cut off. (K, TA.)

اِقْتَضَى كَذَا 8 اِقْتَضَى كَذَا ذ It required such a thing: it required the inference of such a thing: it necessarily implied, or involved, such a thing as its consequence or concomitant; it required such a thing to be conceded; it necessitated such a thing. ― -b2- اِقْتَضَاهُ حَقَّهُ He demanded of him his due. (MA.) ― -b3- اـِقْتَضَيْتُ مِنْهُ حَقِّى I took, or received, from him my due. (Mgh, Msb.)

اِسْتَقْضَيْتَهُ 10 اِسْتَقْضَيْتَهُ ذ I demanded of him the giving [or payment] of my due, (Msb, K, *) or debt; (K;) and in like manner دَيْنِى ↓ تَقَاضَيْتُهُ and بِدَيْنِى. (Mgh.)

قَضَآءٌ قَضَآءٌ ذ a term of the law; opposed to أَدَآءٌ, which see: and see an ex. cited voce صَحَّ. ― -b2- A decree; an ordinance; a sentence, or a judicial decision. See عُودٌ, حُكْمٌ and دِينٌ. ― -b3- قَضَآءٌ The exercise of the office of a kلdee. [You say] القَضَآءُ جَمْرٌ [meaning, the exercise of the office of a Kلdee is one that often leads to hell]. (L, art. عود.)

قَضِيَّةٌ قَضِيَّةٌ ذ A thing; an affair; a matter; a case; an event; an action: significations well known, but not found by me in any classical writing, nor in any lexicon, excepting as implied when the word is used in explanations: syn. أَمْرٌ and شَأْنٌ. ― -b2- A case of law. (L in art. جهد.) ― -b3- قَضِيَّةٌ كُلِّيَّةٌ [A universal or general prescript, rule, or canon]. (Kull, voce قَاعِدَة, p. 290; KT, in explanation of the same word.) ― -b4- قَضِيَّةٌ in logic, A proposition.

مُقْتَضَى مُقْتَضَى ذ [Exigence.] ― -b2- مُقْتَضَى اللَّفْظِ That which the word, or expression, indicates. (ElFلrلbee, Msb, voce مُعْنًى.)

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.744 harf
قَضَى قَضَى I ( n. ac. قَضْي [ 1 ] , قَضَآء [ 22A ] , قَضِيَّة قَضِيَّة [ 25t ] ) a. [ Bain ], Judged, decided between. b. [ 'Ala ], Decided against, condemned. c. [ La ], Judged, decided, pronounced, gave sentence in favour of. d. ( n. ac. قَضَاْي 22A ), Judged, adjudicated, adjudged; decided, settled; disposed of; determined. e. [ acc. & 'Ala ], Ordered, prescribed, bade to, f.
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR33.404 harf
قضي قَضَى - يَقْضِي، قُضِيَ - يُقْضَى - قَاضِي - قَاضِيَة - مَقْضِيّ قَضَى - يَقْضِي + كائن + شيئاً أو أمراً أو أجلاً: يُتِمُّ عمله وفعله، ويُنَفِّذه: يضع في التنفيذ أمراً أحكمه واختاره: يضع في التنفيذ برنامج عمل مؤلف من مجموعة أفعال ذات ترتيب زماني مكاني محدد (Excution) قَضَى + كائن + أمراً أو شيئاً: (بالماضي): اختار وفعل ونفذ وانتهى من
Tamamını oku

Sîgalar(30)

Mücavir kökler95 mücavir (280 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. أمر

    24 ortak ayet · Murar acı bir ağacın adıdır

  2. بين

    20 ortak ayet · Beyn topraktaki yarık demektir

  3. أجل

    7 ortak ayet · İcl havuz demektir

  4. خلف

    7 ortak ayet · Half : Ense demektir

  5. شكك

    3 ortak ayet · سكك : Olması ve olmaması şüphenin eşit olması ريب…

  6. سبق

    4 ortak ayet · Yarış meydanı demektir

  7. كلم

    5 ortak ayet · Kelime

  8. كون

    22 ortak ayet · Kevn, tepe demektir

  9. ربب

    18 ortak ayet · Ribve, tümsek demektir

  10. مكث

    2 ortak ayet · Oturup bekleyen adam demektir

  11. جنب

    3 ortak ayet · Yan demektir

  12. غمم

    2 ortak ayet · Yol, işaret bulunmayan yer

Geçtiği ayetler(59)

  1. بَدِيعُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ

    GerçekleştirdiGöklerin ve yerin yaratanıdır. Bir şeyin olmasını isteyince ona sadece «ol», der, o da oluverir.

  2. قَالَتْ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ قَالَ كَذَلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ

    GerçekleştirdiMeryem dedi ki: Rabbım; bana bir beşer dokunmamışken, benim nasıl çocuğum olabilir? Melekler de: Allah, dilediğini öylece yaratır ve bir şeyin olmasını dilerse, ona; ol, der de oluverir, dediler.

  3. هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ طِينٍ ثُمَّ قَضَى أَجَلًا وَأَجَلٌ مُسَمًّى عِنْدَهُ ثُمَّ أَنْتُمْ تَمْتَرُونَ

    GerçekleştirdiO’dur; sizi, bir çamurdan yaratan. Sonra da size bir ecel tayin eden. Bir de O’nun katında belli bir ecel vardır. Siz hala şüphe edip durursunuz.

  4. مَا كَانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحَانَهُ إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ

    GerçekleştirdiOğul edinmek Allah’a asla yakışmaz. O münezzehtir. Bir işin olmasını istedi mi, ona sadece; ol, der, o da oluverir.

  5. فَلَمَّا قَضَى مُوسَى الْأَجَلَ وَسَارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ …

    GerçekleştirdiMusa süreyi doldurunca; ailesi ile birlikte yola çıktı. Tur yanında bir ateş gördü. Ailesine dedi ki: Durun, ben bir ateş gördüm. Olur ki size ondan bir haber, yahut ısınmanız için ateşten bir kor getiririm.

  6. مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلًا

    GerçekleştirdiMü’minlerden öyle erler vardır ki; Allah’a verdikleri ahde sadakat göstermişlerdir. Kimi bu uğurda canını verdi, kimi de beklemektedir. Ve onlar, hiç bir değiştirme ile değiştirmediler.

  7. وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا مُبِينًا

    GerçekleştirdiAllah ve Rasulü bir şeye hükmettiği zaman; ne mü’min erkekler için ne de mü’min kadınlar için artık işlerinde bir seçme hakkı olamaz. Kim de Allah’a ve Rasulüne isyan ederse; şüphesiz ki apaçık bir sapıklıkla sapmış olur.

  8. … مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا لِكَيْلَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ …

    GerçekleştirdiHani sen; Allah’ın kendisine nimet verdiği ve senin de nimetlendirdiğin kimseye diyordun ki: Eşini bırakma ve Allah’tan kork. Allah’ın açığa vuracağı şeyi de içine saklıyor, insanlardan korkuyordun. Halbuki en çok Allah’tan korkman gerekirdi. Nihayet Zeyd onunla bağını kopardığında, onu seninle evlendirdik ki böylece evladlıkları eşleriyle bağlarını kopardıklarında onlarla evlenmek konusunda mü’minlere bir vebal olmadığı bilinsin. Allah’ın emri yerine getirilmiştir.

  9. … مَوْتِهَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرَى إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى إِنَّ …

    GerçekleştirdiAllah; ölüm anında canları alır. Ölmeyenin ise uykusunda. Ölmelerine hükmettiği kimselerinkini tutar, diğerlerini belli bir süreye kadar salıverir. Doğrusu bunda; düşünen bir kavim için ayetler vardır.

  10. هُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ فَإِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ

    GerçekleştirdiDirilten de öldüren de O’dur. Bir şeye hükmetti mi sadece ona, ol, der, o da oluverir.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökقضي
YapıÜçlü kök
Özel DurumNâkıs (son harfi illetli: ي)
Bağlamsal Yakın Köklerحكم, فصل, قدر, أمَرَ
Zıt Kökعطل
Çekirdek Özet 1Bir işi kesin biçimde kesip sağlamlaştırarak neticelendirmek, tamamlamak ve sonlandırmak
Çekirdek Özet 2İlahi iradenin, emrin veya varlıksal sürecin ertelenemez bir biçimde hükme bağlanıp yürürlüğe konması
Çekirdek Özet 3Bir uyuşmazlığı veya belirsizliği kesin bir hüküm ve infazla geri dönülemez biçimde kapatma sistemi
Kritik Hata RiskiKaza kavramını kör bir yazgı veya pasif bir kabulleniş sanarak eylemin kesinleşme, tamamlanma ve hukuki infaz boyutunu göz ardı etmek

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
قضKesmek, kırmak, ufalamak ve bir bütünü kesin bir müdahaleyle parçalara ayırmak; nitekim قضب kökünde dalı kesip ayırma, قضض kökünde taş veya sert nesneyi kırıp ufalanma anlamı belirgindir.يMaddi ve sert kesme eylemini, bir işi, süreci veya hükmü kesin karara bağlayıp eksiksizce tamamlamaya ve yürürlüğe koymaya doğru soyutlamıştır.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
قUfuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınırBelirli bir sınıra ve merkeze doğru toplanmayı, kuşatıcı bir çerçeve çizmeyi ve son noktayı temsil eder.
ضBitki / olta imgesinin (türetme) sertleşmiş ve baskı kuran biçimi; sıkıştırma, ezme, bastırmaSürecin üzerine kesin bir baskı uygulayarak belirsizliği ezmeyi ve ayrışmayı netleştirmeyi ifade eder.
يEl ve kol; iş, yapma, uzanmaİradeyi fiilen uygulamaya koymayı, tasarrufta bulunmayı ve hükmü infaz etmeyi gösterir.
قضيUfuktaki sınıra toplanan iradenin baskı uygulayıp el ile kesin biçimde sonuçlandırılmasıBir meselenin sınırlarını çizip tereddütleri bastırarak fiilen tamamlanması, hükmün kesilip infaz edilmesi hareketidir.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir nesneyi yapıp bitirmek, sağlam bir zırh veya örgüyü tamamlayıp kusursuz hale getirmek ve bir canlının ecelinin gelip hayatının kesin olarak kesilmesi.
Cahiliye şiiri kullanımıEbu Züeyb el-Hüzelî bir zırhın yapılıp tamamlanmasını şöyle anlatır: وَعَلَيْهِمَا مَسْرُودَتَانِ قَضَاهُمَا / دَاوُدُ أَوْ صَنَعُ السَّوَابِغِ تُبَّعُ (Üzerlerinde Dâvûd'un veya geniş zırhlar ustası Tübba'ın yapıp tamamladığı iki örgü zırh vardı).
Erken Arapça kullanımHâris b. Hillize kesin ölüm ve ecel anlamında şu beyti zikreder: وَثَمَانُونَ مِنْ تَمِيمٍ بِأَيْدِيـ / ـهِمْ رِمَاحٌ صُدُورُهُنَّ القَضَاءُ (Temîm'den seksen kişi ki ellerindeki mızrakların uçları mutlak ölümdür).

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn.

Sami etimolojik katman

Arapça قضي kökü, Sami dillerinin batı ve güney kollarında temel olarak kesme, ayırma ve buna bağlı olarak hüküm verme ve bitirme alanıyla bağlantılıdır. Kökün en ilksel katmanı, iki harfli قض matrisinin işaret ettiği mekanik kesme ve kırma hareketidir. İbranice q-ṣ-h (קצה) ve q-ṣ-ṣ (קצץ) kökleri bir şeyin ucunu kesmek, sınır koymak, sona erdirmek ve uç nokta anlamına gelir. Süryanice q-ṣ-y (ܩܨܐ) kökü de benzer biçimde sınırlandırmak, kesmek ve paylaştırmak sahasını imler. Arapçada ise kök, üçüncü seslemindeki zayıf harfle birlikte maddî kesme eyleminden hukuki, varlıksal ve iradî tamamlamaya kayarak bir işi eksiksizce infaz edip sonlandırma anlamında kurumsallaşmıştır.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönقض -> قضيMaddi kırma ve kesme hareketinden, işi bitirme, sağlamlaştırma ve hükmü icra etme anlamına doğru bir soyutlama gerçekleşmiştir.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice q-ṣ-ṣ / q-ṣ-h, Süryanice q-ṣ-yKesme, sınır çizme, sonlandırma ve pay ayırma çekirdek anlamı ortaktır.Güçlü
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik kesme/ayırma kökleriBazı Doğu Çad dillerinde k-s/k-d biçimindeki kırma ve ayırma ses-anlam öbekleriyle paralellikler önerilmiştir.Muhtemel

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
قضيAnlamlıHükmetmek, tamamlamakBir işi kesin kararla bitirmek ve yürürlüğe koymakHedef kök; Kur'an'da geçer
قيضAnlamlıKabuk, sarma, eşlemeBir şeyin üstünü kabuk gibi örtmek, birine bir şeyi musallat etmekKur'an'da geçer; zıt yönde kuşatma bildirir
ضقيKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıArapçada kullanımı kayıtlı değildir
ضيقAnlamlıDaralmak, sıkışmakAlanın, imkânın veya göğsün daralmasıKur'an'da geçer; baskı ve sınır bakımından ilişkilidir
يقضAnlamlıUyanık olmakUykudan uyanmak, tetikte olmakKur'an'da geçmez; duyuların netleşmesi yönü vardır
يضقKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıArapçada kullanımı kayıtlı değildir

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
قضيMerkezHüküm ve tamamlamaKarar verip fiilen bitirmek, icra etmek ve yürürlüğe koymakBelirsizliği sona erdiren kesin infaz
حكمKomşuYönetme ve engellemeFesadı engellemek ve düzene koymak üzere kural koymaقضي hükmün infazı ve bitirilmesiyken, حكم ilke ve düzen yönünü öne çıkarır
فصلKomşuAyırma ve netleştirmeİki şeyi birbirinden ayırt ederek hakikati ortaya çıkarmaفصل ayrımı belirginleştirir, قضي ise davayı veya işi kapatıp neticelendirir
قدرKomşuÖlçme ve planlamaBir şeyin miktarını, ölçüsünü ve imkânını belirlemeقدر plan ve takdirdir, قضي ise bu planın nihai olarak gerçekleşmesidir
أمَرَKomşuİsteme ve buyurmaBir işin yapılmasını üst makamdan talep etmeBuyruk aşamasıdır; قضي ise buyruğun kesinleşip tamamlanmasıdır
عطلZıtBoş bırakma ve askıya almaBir işi veya nesneyi işlevsiz bırakıp yarıda terk etmeİşi tamamlamanın ve infaz etmenin karşıtı olarak askıda bırakma

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaقضيHükmetmek, infaz etmek, tamamlamakBir işi kesin karara bağlayıp neticelendirmekKesin
Latincedecernere, perficere, iudicareKarara bağlamak, tamamlamak, yargılamakDecernere kararın kesinliğini, perficere işin eksiksiz bitirilmesini karşılarGüçlü
İngilizceto decree, to execute, to fulfill, to judgeHükmetmek, ifa etmek, infaz etmek, tamamlamakTek bir kelime hem yargıyı hem işin fiilen bitirilmesini aynı anda karşılamakta yetersiz kalırGüçlü
Almancabeschließen, vollenden, richtenKararlaştırmak, tamamlamak, hüküm vermekVollenden eylemin bitiş yönünü, richten yargısal boyutunu yansıtırGüçlü
Fransızcadécréter, trancher, accomplirKesip atmak, karara bağlamak, tamamlamakTrancher kelimesi kökün kesme ve sonuca bağlama nüansına oldukça yakındırGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
Varlıksal yaratma ve tamamlamaBir varlığı eksiksizce var edip sağlamlaştırmakGöklerin yaratılışının tamamlanması bağlamı (Fussilet 41:12)
Hukuki ve yargısal hükümHaklı ile haksız arasında kesin hüküm verip davayı kapatmakPeygamberin veya hâkimin hüküm vermesi bağlamı (en-Nisâ 4:65, el-Ahzâb 33:36)
Bildirme ve vahyetmeGelecekte olacak kesin bir olayı önceden haber vermekİsrailoğullarına veya Lut'a kesin hükmün bildirilmesi bağlamı (el-İsrâ 17:4, el-Hicr 15:66)
İbadet ve görevi tamamlamaÜzerine düşen bir ibadeti veya süreyi bitirip sonlandırmakHac, namaz veya belirlenen sürenin tamamlanması bağlamı (el-Bakara 2:200, en-Nisâ 4:103, el-Kasas 28:28)
Ecel ve ölümün gerçekleşmesiHayat süresinin dolması, canın alınması ve helakVadesi gelenin ölmesi veya kıyamet sürecinin bitmesi bağlamı (el-Kasas 28:15, Tâhâ 20:72, el-En‘âm 6:8)
İlahi kesin emir ve buyrukDini bir gerekliliği ertelenemez bir yasa olarak koymakYalnızca Allah'a kulluk edilmesi emri bağlamı (el-İsrâ 17:23)

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamKaza ve kader doktriniKaderin (ölçü ve plan) kazaya (hükmün ve olayın fiilen yaratılıp gerçekleşmesine) dönüşme anı ve insan iradesiyle ilişkisiİlahi iradenin ertelenemez biçimde tahakkuk etmesi ve yaratmanın kesinleşmesi
FıkıhYargılama hukuku ve ibadetlerin telafisiKadının uyuşmazlığı kesin hükme bağlaması (kaza) ve vaktinde yapılmayan bir ibadetin sonradan yerine getirilmesiYargısal infaz ve eksik kalan bir borcu kesin olarak ödeyip zimmeti düşürme
TefsirKur'an'daki çok anlamlılık (vücûh)Ayetlerdeki قضي lafzının yaratma, emretme, bildirme, helak etme veya tamamlama anlamlarından hangisine geldiğinin tayiniMetnin bağlamına göre lafzın irade, kelam veya tekvin sıfatlarından biriyle ilişkilendirilmesi
HadisPeygamberî hükümler ve ihtilafların çözümüHz. Peygamber'in sahâbe arasındaki davaları kesin karara bağlaması (kadâ bi-kezâ)Anlaşmazlığı ortadan kaldıran bağlayıcı ve nihai yargı kararı

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniVarlık ve kulluk nizamıİlahi takdirin icrası ve emrin kesinleşmesiBelirsizliği kaldırıp varoluşu ve dini ödevleri neticelendirmeAllah'ın varlık alanındaki yaratıcı tamamlayıcılığı ve şeriat alanındaki kesin bağlayıcılığıdır.Kesin
İlmiMantık ve metodolojiKesin önermelerle sonuca varma (hüküm)Akıl yürütme sürecini kesin bir yargı ile kapatmaTereddütlü öncüllerin ardından kesin ve çürütülemez bir neticeye ulaşma durumudur.Güçlü
SiyasiDevlet yönetimi ve yargı erkiKaza erki (yargısal otorite)İhtilafları bağlayıcı biçimde kesip çözüme kavuşturmaHukukun üstünlüğünü infaz gücüyle birleştirerek toplumsal kaosu engelleme mekanizmasıdır.Kesin
İktisadiBorçlar ve akitler hukukuBorcun ödenip ifa edilmesi (kazâu'd-deyn)Yükümlülüğü eksiksiz yerine getirerek zimmeti kurtarmaAlacak-verecek ilişkisinde tarafların haklarını kesin olarak teslim edip sözleşmeyi tasfiye etmesidir.Kesin

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerFonksiyonun sonlu bir değere yakınsaması ve sürecin terminasyonu (termination / halting state)Bir algoritmanın veya diferansiyel denklemin tüm ara adımları tüketerek kararlı, kesin ve değişmez nihai duruma erişmesi.Güçlü
Beşeri bilimlerKesinleşmiş yargı kararı (res judicata) ve borcun ifasıHukuki sürecin temyiz yollarını tüketip geriye dönülemez biçimde icra edilebilir hale gelmesi ve davanın kapanması.Kesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiقضي kökünü yalnızca insanın iradesini felç eden kaderci bir yazgı ya da sadece vaktinde kılınmayan namazın telafisi gibi dar ritüel kalıplara hapsetmek.
Kur'an içi daha geniş anlamKök; evrenin yaratılışındaki kusursuz işçilikten (Fussilet 41:12), hukuki anlaşmazlıkları nihai olarak çözmeye (en-Nisâ 4:65) ve verilen bir sözün/vadenin fiilen bitirilmesine (el-Kasas 28:28) kadar uzanan dinamik bir tamamlama ve yürütme ilkesidir.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataİnsanı ilahi kaza karşısında tamamen pasif bir nesne konumuna düşürmek, kaza eyleminin gerektirdiği adalet, infaz, çaba ve fiili tamamlama sorumluluğunu ıskalamak.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın ontoloji, ahlak ve hukuk anlayışının kesiştiği ana ekseni temsil eder; ilahi iradenin bir plan olarak kalmayıp tarihte ve tabiatta nasıl kesin bir fiile dönüştüğünü gösterir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Yaratılışın evrelerini anlatan kozmolojik ayetlerde, peygamberlerin yargı yetkisini düzenleyen hukuk ayetlerinde ve kıyamet sahnelerindeki kesin hesaplaşma bağlamlarında belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Allah'ın hükmünü sadece teorik bir bilgi veya temenni gibi görme yanılgısını düzeltir; hükmün mutlaka bir infaz, fiili netice ve geri dönülmezlik içerdiğini vazeder.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamBir ipi, zırhı veya nesneyi sağlamca yapıp bitirmek, ucu açık süreci kesin bir kesişle sona erdirmek.
  • Soyut anlamBir mesele, uyuşmazlık veya varlıksal süreç üzerindeki belirsizliği nihai bir karar ve infazla kaldırıp hükmü tamamlamak.
  • Sistematik karşılıkPotansiyel haldeki bir iradenin (kader/emir), tüm engelleri aşarak aktüel ve geri dönülemez bir sonuca (kaza/infaz) ulaşması.
  • LaTeX modeliSt→HS∞veyaf(x)=y  ⟹  Δy=0 yerine yalın matematiksel ifadeyle: E×I→Ωo¨yle ki∂Ω=∅

Sembolik durum modeli:

x∈X→  d  y∈Yvey=lim⁡t→Tx(t)

En yalın ve arı haliyle kesin infaz bağıntısı:

f:A→B,f(A)=B∧ker⁡(f)∩R=∅

Soyut hareketin kesinlik modeli:

P→  D  C  ⟹  δC=0

  • LaTeX açıklamasıFormüldeki P harfi potansiyel veya açıkta bekleyen meseleyi (dava, emir, yaratılış tasarısı), D harfi kesinleştirici iradeyi veya yargısal kararı, C harfi ise tamamlanmış, infaz edilmiş nihai durumu temsil eder. δC=0 ifadesi ise ortaya çıkan nihai durumun üzerinde artık hiçbir belirsizliğin, eksikliğin veya geri dönüş payının kalmadığını, meselenin tamamen kapandığını matematiksel olarak gösterir.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ق