قضي
ق - ض - ي
KÖK- 63 geçiş
- 59 ayet
- 30 sîga
- 13 sözlük
“Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve “kadeye” olmuştur. Bir şeyi kesmek, yapılacak bir şeyi yapmak anlamında “kaza” olmuştur.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: قضى
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
“Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve “kadeye” olmuştur. Bir şeyi kesmek, yapılacak bir şeyi yapmak anlamında “kaza” olmuştur.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.186 harfالقاف والضاد و"وايء" معهما
ق ض ي، ق ي ض، ق و ض، ض ي ق مستعملات قضي: قَضَى يَقضي قَضاءً وقَضيّةً أي حكم.
وقَضَى إليه عهداً معناه الوصية، ومنه قوله تعالى: "وقَضَينا إلى بني إسرائيل". وقوله: "فلما قَضَينا عليه الموت"، أي أتى.
وانقَضَى الشيء وتَقَضَّى أي فني وذهب، قال:
تَقَضَّى ليالي الدهر والناس هادم وبان ومَقْضيٌّ وقاض ومقرض
فتاً لمن لم يبن خيراً لنـفـسـه وتباً لأقوام بنوا ثـم قَـوَّضُـوا
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.333 harfMadde başı: قضىالقَضاءُ: الحكم، وأصله قَضايٌ لأنَّه من قَضَيْتُ، والجمع الأقْضِيَة. والقَضِيَّةُ مثله، والجمع القَضايا. وقَضى، أي حَكَمَ، ومنه قوله تعالى: "وقَضى ربكَ ألا تَعْبُدوا إلا إياهُ". وقد يكون بمعنى الفراغ، تقول: قَضَيْتُ حاجتي. وضربه فقَضى عليه، أي قتَلَه، كأنه فرغ منه. وسَمٌّ قاضٍ، أي قاتلٌ. وقَضى نحبَه قَضاءً، أي مات. وقد يكون بمعنى الأداء والإنهاء. تقول: قَضَيْتُ دَيْني. ومنه قوله تعالى: "وقَضَيْنا
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR9.938 harfق ض ( وايء )
قضي ، قوض ، قيض ، ضيق ، قضأ ، ضقى .
قضي : عمرو عن أبيه : قَضَّى الرجُل : إذا أكل القَضَى ، وهو عَجَم الزَّبيب .
قال ثعلب : هو بالقاف .
قال ابن الأعرابي : وقال الله : ( وَلَوْ أَنزَلْنَا مَلَكاً لَّقُضِىَ الاَمْرُ ثُمَّ لاَ يُنظَرُونَ ) ( الأنعام : 8 ) .
قال أبو إسحاق : معنى قُضي الأمر : أُتمَّ إهلاكُهم .
قال : وقضى في اللغة على ضرُوب كلُّها تَرجع إلى معنى انقطاع الشيءِ وتمامِه ، ومنه
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR2.737 harf(باب القاف والضاد وما يثلثهما)
(قضع) القاف والضاد والعين أصلٌ صحيح، وقياسه القهر والغلَبة. قالوا: القَضْع: القَهْر. قال الخليل: وبذلك سمِّيت قُضاعة. وذكر ناسٌ أنّ قَضاعة سمِّي بذلك لأنَّه انقضع عن قومِه، أي انقطع. فإن كان هذا صحيحاً فهو من باب الإبدال، تكون الضّاد مبدلةً من طاء. وقال ابن دريد: "تقضَّع القومُ: تفرّقوا([1])". وهذا من الإبدال أيضاً.
(قضف) القاف والضاد والفاء أُصَيلٌ يدلُّ على
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR3.817 harfMadde başı: قضى- القضاء: فصل الأمر قولا كان ذلك أو فعلا، وكل واحد منهما على وجهين: إلهي، وبشري. فمن القول الإلهي قوله تعالى: ﴿وقضى ربك أن لا تعبدوا إلا إياه﴾ [الإسراء/23] أي: أمر بذلك، وقال: ﴿وقضينا إلى بني إسرائيل في الكتاب﴾ [الإسراء/4] فهذا قضاء بالإعلام والفصل في الحكم، أي: أعلمناهم وأوحينا إليهم وحيا جزما، وعلى هذا: ﴿وقضينا إليه ذلك الأمر أن دابر هؤلاء مقطوع﴾ [الحجر/66]، ومن الفعل الإلهي قوله: {والله يقضي
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR699 harfق ض ي
قضى له القاضي وعليه.
وعدل في قضائه وقضيّته وقضاياه وأقضيته.
وقضاء الله تردّ له الأقضية.
وقاضيته حاكمته.
وقد استقضي علينا فلان.
واستقضاه السلطان.
وقضى الله أمراً.
وقضى فلان حاجته وقضّى حوائجه.
قال امرؤ القيس: خليليّ مرا بي إلى أمّ جندب نقضّ لبانات الفؤاد المعذّب وانقضى عمره وتقضّى.
وتقاضيته ديني وبديني واقتضيته ديني واستقضيته واقتضيت منه حقّي: أخذته.
ومن
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR8.556 harfالقَضاء: الحُكْم، وأَصله قَضايٌ لأَنه من قَضَيْت، إِلا أَنَّ الياء لما جاءت بعد الأَلف همزت؛ قال ابن بري: صوابه بعد الأَلف الزائدة طرفاً همزت، والجمع الأَقْضِيةُ، والقَضِيَّةُ مثله، والجمع القَضايا على فَعالَى وأَصله فَعائل. وقَضَى عليه يَقْضي قَضاء وقَضِيَّةً، الأَخيرة مصدر كالأُولى، والاسم القَضِيَّة فقط؛ قال أَبو بكر: قال أَهل الحجاز القاضي معناه في اللغة القاطِع للأُُمور المُحِكم لها.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR994 harf* ق ض ي * * القَضَاءُ * الحكم والجمع * الأقْضِيَةُ * و * القَضِيَّةُ * مثله والدمع * القَضَايَا * و * قَضَى * يقضي بالكسر * قَضَاءً * أي حكم ومنه قوله تعالى ﴿وقضى ربك الا تعبدوا الا إياه﴾ وقد يكون بمعنى الفراغ تقول * قَضَى * حاجته وضربه * فَقَضَى * عليه أي قتله كأنه فرغ منه و * قَضَى * نحبه مات وقد يكون بمعنى الداء والنهاء تقول قضى دينه ومنه قوله تعالى ﴿وقضينا الى بني اسراءيل في الكتاب﴾ وقوله
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR10.128 harf: ( ي ( *!القَضاءُ ) ، بالمدِّ ( ويُقْصَرُ : الحُكْمُ ) .
( قالَ الجَوْهرِي : أَصْلُه قَضايٌ لأَنَّه من *!قَضَيْتُ ، إلاَّ أنَّ الياءَ لمَّا جاءَتْ بَعْد الألِفِ هُمِزَتْ .
قالَ ابن برِّي : صَوابُه بَعْد الألِفِ الزائِدَةِ طَرَفاً هُمِزَتْ .
( *!قَضَى عليه ) ، وكذا بينَ الخَصْمَيْن ، ( *!يَقْضِي *!قَضْياً ) ، بالفَتْح ، ( *!وقَضاءً ) ، بالمدِّ ، ( *!وقَضِيَّةً ) ، كغَنِيَّةٍ مَصْدَر ، ( وهي
: ( ي ( *!القَضاءُ ) ، بالمدِّ ( ويُقْصَرُ : الحُكْمُ ) . ( قالَ الجَوْهرِي : أَصْلُه قَضايٌ لأَنَّه من *!قَضَيْتُ ، إلاَّ أنَّ الياءَ لمَّا جاءَتْ بَعْد الألِفِ هُمِزَتْ . قالَ ابن برِّي : صَوابُه بَعْد الألِفِ الزائِدَةِ طَرَفاً هُمِزَتْ . ( *!قَضَى عليه ) ، وكذا بينَ الخَصْمَيْن ، ( *!يَقْضِي *!قَضْياً ) ، بالفَتْح ، ( *!وقَضاءً ) ، بالمدِّ ، ( *!وقَضِيَّةً ) ، كغَنِيَّةٍ مَصْدَر ، ( وهي الاسْمُ أَيْضاً ) : ) أَي حَكَمَ عليه ، وبَيْنهما ؛ فهو *!قاضٍ ، وذاكَ *!مَقْضيٌّ عليه . ويقالُ : *!القَضاءُ الفَصْلُ في الحُكْمِ ؛ ومنه قولُه تعالى : ﴿ولَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى لقُضِيَ بَيْنهم﴾ ، أَي لفُصِلَ الحُكْم بَيْنهم . ومنه : قَضَى القاضِي بينَ الخُصومِ ، أَي قَطَعَ بَيْنَهم في الحُكم . ومن ذلك : قد *!قَضَى فلانٌ دَيْنَه ، تَأْوِيلُه أنَّه قد قَطَعَ ما لغَرِيمِه عليه وأدَّاه إليه وقَطَعَ ما بَيْنه وبَيْنه . وشاهِدُ *!القَضاء ، بالمدِّ ، قولُ نابغَةِ بني شَيْبان : طوال الدَّهْرِ إلاَّ فِي كتابٍ لمقْدَار يُوافِقُه القَضاء ( و ) يكونُ القَضاءُ بمعْنَى ( الصُّنْع )
والتَّقْدِير : يقالُ : *!قَضَى الشيءَ *!قَضاءً : إذا صَنَعَه وقَدَّره ؛ ومنه قولُه تعالى : ﴿*!فقَضاهُنَّ سَبْع سَمَواتٍ في يَوْمَيْن﴾ ، أَي خَلَقَهُنَّ وَعَمِلَهنَّ وصَنَعهنَّ وقدَّرَهُنَّ وَأَحْكَم خَلْقَهُنَّ . ومنه *!القَضاءُ المَقْرُون بالقَدَرِ ، وهُما أَمْرانِ مُتلازِمانِ لا يَنْفكّ أَحَدُهما عن الآخَرِ لأنَّ أَحَدَهما بمنْزِلةِ الأساسِ ، وهو القَدَر ، والآخَر بمنْزلَةِ البِناءِ ، وهو القَضاءُ ، فمَنْ رامَ الفَصْل بَيْنهما فقد رَامَ هَدْمَ البِناءِ ونَقْضه ؛ ومنه قولُ أَبي ذُؤيب : وعَلَيْهما مَسْرُوردَتانِ *!قَضاهُما داوُد أَو صَنَعُ السَّوابِغِ تُبَّعُ ( و ) بمعْنَى ( الحَتْمِ ) والأَمْر : ومنه قولُه تعالى : ﴿*!وقَضَى ربُّك أَنْ لا تَعْبدُوا إِلاَّ إِيَّاه﴾ ، أَي حَتّم وأَمر ؛ وكذا قولُه تعالى : ﴿ثم *!قَضَى أَجلاً﴾ ، أَي حَتَم بذلكَ وأَتَمَّه . ( و ) بمعْنَى ( البَيَان ) : ) ومنه قولُه تعالى : ﴿مِن قبْل أَنْ *!يُقْضَى إليك وَحْيُه﴾ ، أَي يُبَيِّن لكَ بَيانَه . وقالَ أبو إسْحاق : *!القَضَاءُ في اللّغَةِ على ضُرُوبٍ كُلِّها ترجِعُ إلى مَعْنى انْقِطَاعِ الشيءِ وتَمامِه . ( *!والقاضِيَةُ : الموتُ ) ، وقيلَ : المَنِيَّةُ التي *!تَقْضِي وَحْياً ؛ ( *!كالقَضِيَ ، كغَنِيَ ) ، وهو الموتُ *!القاضِي ؛ وأَنْشَدَ ابنُ الأعْرابي : سُمَّ ذرارِيحَ جَهيزاً *!بالقَضِي أَرادَ *!القَضِيَّ فحذَفَ إحْدَى الياءَيْن . ( و ) *!القاضِيَةُ ( مِن الإِبِلِ : ما يكونُ جائِزاً في الدِّيَّةِ وفَرِيضَةِ الصَّدَقَةِ ) ؛ ) قالَ ابنُ أَحْمر :
لَعَمْرُكَ ما أَعانَ أَبو حَكِيمٍ *!بقاضِيةٍ ولا بَكْرٍ نَجِيبِنقلَهُ اللَّيْثُ . ( *!وقَضَى ) نَحْبَه *!قَضاءً : ( ماتَ ) ؛ ) وهو مجازٌ . ( و ) ضَرَبَه *!فقَضَى ( عليه ) : ) أَي ( قَتَلَهُ ) ، كأَنَّه فرغَ منه . ( و ) *!قَضَى ( وَطَرَهُ : أَتَمَّهُ ) ؛ ) ومنه قوله تعالى : ﴿فلما قَضَى زَيْدٌ منها وَطَراً﴾ ؛ ( و ) قيلَ : نالَهُ و ( بَلَغَهُ ؛ *!كقَضَّاهُ *!تَقْضِيَةً *!وقِضَّاءً ، ككِذَّابٍ ) ؛ ) أَنْشَدَ أَبو زَيْدٍ : لَقدْ طالَ مَا لبَثْتَني عن صَحابَتي وعَن حِوَجِ *!قِضَّاؤُها من شِفائِياقالَ ابنُ سِيدَه : هو عنْدِي من *!قَضَّى ككِذَّابٍ من كَذَّبَ ، قالَ : ويحْتملُ أَن يريدَ *!اقْتِضَاؤها فيكونَ مِن بابِ قِتَّالٍ كما حكَاهُ سِيْبَوَيْه في اقْتال . ( و ) *!قَضَى ( عليه عَهْداً : أَوْصاهُ وأَنْفَذَهُ ) ، ومَعْناه الوَصِيَّة ، وبه يُفَسَّرُ قولُه تعالى : ﴿*!وقَضَينَا إلى بَني إِسْرائيلِ في الكِتابِ﴾ ) أَي عَهِدْنا . ( و ) *!قَضَى ( إليه : أَنْهاهُ ) ؛ ) ومنه قولُه تعالى : ﴿*!وقَضَيْنَا إليه ذلكَ الأمْر﴾ ، أَي أَنْهَيْناهُ إليه وأَبْلَغْناهُ ذلكَ . ( و ) قَضَى ( غَرِيمَهُ دَيْنَهُ : أَدَّاهُ ) إليه . قالَ صاحِبُ المِصْباح : *!القَضاءُ بمعْنَى الأدَاءِ لُغَةٌ ؛ ومنه قولُه تعالى : ﴿فإذا *!قَضَيْتُم مَناسِكَكُم﴾ ، ﴿فإذا قَضَيْتم الصَّلاة﴾ ؛ واسْتَعْمَل
العُلماءُ القَضاءَ في العِبادَةِ التي تُفْعَل خارِجَ وَقْتها المَحْدُود شَرْعاً ، والأداءَ إذا فُعِلَتْ في الوَقْت المَحْدودِ ، وهو مُخالِفٌ للوَضْعِ اللُّغَوي ، ولكنَّه اصْطِلاحي للتَّمييزِ بينَ الوَقْتَينِ . ( *!واسْتَقْضَى فلاناً : طَلَبَ إليه أن *!يَقْضِيَهُ ) . ( وفي المِصْباحِ : طَلَبَ *!قَضاءَهُ . ( *!وتَقاضاهُ الدَّينَ : قَبَضَهُ ) منه ؛ هكذا في المُحكم ؛ وأَنْشَدَ : إذا ما *!تَقاضَى المَرْءَ يومٌ ولَيلةٌ *!تَقاضاهُ شيءٌ لا يَمَلُّ *!التَّقاضِيا أَرادَ : إذا ما تَقاضَى المرءَ نَفْسه يومٌ وليلةٌ . قالَ الشَّهاب في شرْحِ الشفاء : أَصْلُ التَّقاضِي الطَّلَبُ ؛ ومنه قولُ الحماسي : لحى اللَّهُ دَهْراً شَرّه قَبْل خَيْره *!تَقاضَى فلم يُحْسِن إلينا التَّقاضِياقالَ شُرَّاح الحماسَةِ : أَي طَالبنا ومِثْله كثير . فقولُ شيْخنا المقدسي في الرمز : *!التّقاضِي مَعْناهِ لُغَةُ القَبْض لأنَّه تَفاعلٌ من *!قَضَى ، يقالُ : *!تَقاضَيْت دَيْني ، *!واقْتَضَيْته بمعْنَى أَخَذْته ، وفي العُرْف الطَّلَب لا وَجْه له ، والذي غرَّهُ قُصُور كَلامِ القاموس فظنَّه غَيْر لُغَوي بل مَعْنًى عُرْفيًّا وهو غَرِيبٌ منه ، انتَهَى . قالَ شيْخُنا : هو كلامٌ ظاهِرٌ لا غُبارَ عليه ، والنور المَقْدسِي كثيراً ما يَغْتَر بكَلامِ المصنِّفِ في مَوادّ كثِيرةٍ ، واللَّهُ أَعْلَم . قُلْت : هذا الذي ذَكَرَه المصنِّف هو بعَيْنِه نَصّ المُحْكم كما أَسْلَفْناه ، فلا يتوجه على المَقْدسي مَلام ، فتأَمَّل .
( ورجُلٌ *!قَضِيٌّ ) ، كغَنِيَ : ( سَرِيعُ *!القَضاءِ يكونُ في ) *!قَضاءِ ( الدَّينِ ) الذي هو أَدَاؤُه ؛ ( و ) في *!قَضاءِ ( الحُكُومَةِ ) الذي هو أحْكَامُها وإمْضاؤُها . ( *!والقُضاةُ ، بالضَّمِّ : جِلْدَةٌ رَقيقَةٌ ) تكونُ ( على وجْهِ الصَّبيِّ حينَ يولَدُ ) ؛ ) نقلَهُ ابنُ سِيدَه . ( *!والقِضَةُ ، كعِدَةٍ : نَبْتَةٌ ) سُهْلِيَّةٌ وهي مِن الحَمْض ، مَنْقوصَة ، والهاءُ عِوَضٌ ، ( ج *!قِضًى ) ، بالكَسْرِ مَقْصوراً . وقالَ الأَصْمعي : من نَباتِ السّهْل الرِّمْثُ والقِضَةُ ، ( و ) يقالُ في جَمْعِهِ ( *!قِضاتٌ ) . ( وقالَ ابنُ السِّكِّيت جَمْعُهُ *!قِضُون . ( *!وتقَضَّى ) الشَّيءُ : ( فَنِيَ ) وذَهَبَ ( وانْصَرَمَ ؛ *!كانْقَضَى ) ؛ ) قالَ الَّراجزُ : وقَرَّبُوا للبَيْن *!والتَّقَضِّي من كلِّ عَجَّاجٍ تَرى للغَرْضِ خَلْفَ رَحَى حَيْزُومِه كالغَمْضِ ( و ) تَقَضَّى ( البازِيُّ : انْقَضَّ ) ، وأَصْلُه تَقَضَّضَ ، فلمَّا كَثُرَتِ الضَّادات أُبْدِلَت من إحْداهُن ياءٌ ؛ قالَ العَجَّاجُ : إذا الكرامُ ابْتَدَرُو الباعَ بَدَرْ تَقَضِّيَ البازِي إذا البازِي كَسَرْهكذا ذكَرَه الجَوْهرِي هنا ، وتَبِعَهُ المصنِّفُ . ووَجدْتُ في هامِشِ الصِّحاح ما نَصّه : صَوابُه أَنْ يُذْكَر في بابِ الضَّاد ، وذِكْرُه هنا وَهْمٌ ولا اعْتِبارَ باللَّفْظِ . ( وسُمٌّ *!قاضٍ ) : ) أَي ( قاتِلٌ . ( *!واسْتُقْضِيَ ) فلانٌ : ( صُيِّر *!قاضِياً ) ؛ ) نقلَهُ الجَوْهرِي ؛ زادَ غيرُهُ : يَحْكُم بينَ الناسِ .
( *!وقَضَّاهُ السُّلْطانُ *!تَقْضِيَةً ) ، كما تقولُ أَمَّر أَميراً . ( *!والقَضَّاءُ ، كشَدَّادٍ : الدِّرْعُ المُحْكَمَةُ ) أَو الصُّلْبَةُ ، سُمِّيَت لأنَّه قد فُرِغَ مِن عَمَلها وأُحْكِمَت ؛ هكذا نقلَهُ أَبو عبيدٍ وأَنْشَد للنابِغَةِ : وكلُّ صَمُوتٍ نَثْلةٍ تُبَّعِيَّةٍ ونسْجُ سُلَيْمٍ كلَّ *!قَضَّاءَ ذَائِل ِقالَ الأزْهرِي : جَعَلَ *!القَضَّاء فَعَّالاً من *!قَضَى أَي أَتَمَّ وغيرُه يَجْعَلُه فَعْلاء من قَضَّ يَقَضُّ ، وهي الخَشِنَةُ مِن إقْضاضِ المَضْجَع . قُلْت : وهكذا ذَكَره ابنُ الأنْبارِي ، ونقلَ القَوْلَيْن أبو عليَ القالِي في كِتابِه ، وقد ذُكِرَ في حَرْفِ الضّاد شيءٌ مِن ذلك . ( *!والقَضَى ) ، بالفتْح مَقْصورٌ : ( العُنْجُدُ ) ، وهُم عَجَم الزَّبيبِ ؛ قالَ ثَعْلب : وهو بالقافِ ، قالَهُ ابنُ الأعْرابِي ، ومَرَّ أَنَّ الفاءَ لغةٌ فيه . ( وسَمَّوْا : *!قَضَاءٌ ) ، بالمدِّ والقَصْرِ ، من ذلكَ أَبو جَعْفرٍ محمدُ بنُ أحمدَ بنِ يَحْيَى بنِ قَضاءٍ الجَوْهرِي مِن شيوخِ الطَّبْراني وعَمّه عبيد من شيوخِ الخُراسَاني ؛ وجَعْفَرُ ابنُ محمدِ بنِ قَضاءٍ عن أَبي مُسْلم الكجي . وممَّا يُسْتدركُ عليه : *!القاضِي : هو القاطِعُ للأُمُورِ المُحْكِم لها ، والجَمْعُ *!قُضَاةٌ . وجَمْعُ *!القَضاءِ : *!أَقْضِيَةٌ . وجَمْعُ *!القضِيَّةِ : *!القَضايَا على فَعالَى ، وأَصْلُه فَعائِل . *!واسْتَقْضاهُ السُّلْطانُ : طَلَبَه *!للقَضاءِ . *!والمُقاضاةُ : مُفاعَلَةٌ مِن *!القَضاءِ
بمعْنَى الفَصْلِ والحُكْم . *!وقاَضاهُ : رافَعَهُ إلى *!القاضِي ، وعلى مالٍ : صَالَحَهُ عليه . وكلُّ ما أُحْكِم عَمَلَهُ وأُتِمَّ أَو أُوجِبَ أَو أُعْلِمَ أَو أُنْفِذَ أَو أُمْضِيَ : فقد *!قُضِيَ . وقَد جاءَتْ هذه الوُجُوهُ كُلُّها في الأحاديثِ . *!والقَضَاءُ : العَمَلُ ؛ ومنه : ﴿*!فاقْضِ ما أَنْتَ *!قاضٍ﴾ . *!وقَضاهُ : فَرَغَ مِن عَمَلِه ؛ ومنه *!قَضَيْتُ حاجَتِي : *!وقَضَى عليه المَوْتَ أي أَتمَّهُ . وقَضَى فلانٌ صَلاتَه : فَرَغَ منها ، وقَضَى عَبْرَتَه : أَخْرَجَ كلَّ ما فِي رأْسِه ؛ قالَ أَوْسٌ : أَمْ هَل كَثِيرٌ بُكًى لم *!يَقْضِ عَبْرَتَه إِثْرَ الأَحِبَّةِ يومَ البَيْنِ مَعْذُور ؟ *!وقَضَى الرجلُ *!تَقْضِيَةً : ماتَ ؛ وأَنْشَدَ ابنُ برِّي لذي الرُّمَّة : إذا الشَّخْصُ فيها هَزَّه الآلُ أَغْمَضَتْ عليهِ كإغْماضِ *!المُقَضِّي هُجُولُهاويقالُ : *!قَضَى عليَّ *!وقَضَانِي ، بإِسْقاطِ حَرْف الجَرِّ ؛ قالَ الكِلابي : تَحِنُّ فتُبْدِي ما بها من صَبابَة وأُخْفِي الذي لولا الأَسى *!لقَضانِي *!وقُضِيَ الأَمْرُ : أَي أُتِمَّ هَلاكُهم . وكلُّ ما أُحْكِمَ فقد *!قُضِيَ . تقولُ : *!قَضَيْتُ هذا الثوْبَ صفِيقاً ؛ *!وقَضَيْتُ داراً واسِعَةً : أَي أَحْكَمْتُ عَمَلَها ؛ وهو مجازٌ . وقَضُوَ الرَّجلُ ، ككَرُمَ : حَسُنَ *!قَضاؤُه . *!والقَواضِي : المَنايَا . وقال الجَوْهرِي : *!قَضَّوا بَيْنهم مَنايَا ، بالتّشْديدِ ، أَي أنْفَذُوها .
*!وقَضَّى اللُّبانَةَ أَيْضاً بالتَّشْديدِ ، *!وقَضَاها ، بالتَّخْفِيفِ ، بمعْنًى . *!وتَقاضَيْته حَقِّي *!فَقَضَانِي : أَي طالَبْتُه فأَعْطانِي ، أَو تَجازَيْتُه فجَزَانِيه . *!واقْتَضَيْتُ مالِي عليه : أَي أَخَذْته وقَبَضْته . *!والقِضَةُ ، كعِدةٍ : مَوْضِعٌ كانتْ به وَقْعةُ تحْلاق اللِّمَمِ . والمصنِّفُ ذَكَرَهُ مُشدّداً في حَرْفِ الضَّاد تبْعاً لابنِ دُرَيْدٍ . وذُو *!قِضِين : موضِعٌ ؛ قالَ أُمَيَّةُ بنُ أَبي الصَّلْت : عَرَفْتُ الدَّارَ قد أَقْوَتْ سِنينا لزَيْنَبَ إذ تَحُلُّ بذي *!قِضِينا *!وقضى الرَّجلُ : سادَ *!القَضاةَ وفاقَهُم ؛ حَكَاهُ ابنُ خَالَوَيْه . *!وقَضَّى ، بالتّشديدِ : أَكَلَ *!القَضَى ، وهو عَجَمُ الزّبيبِ ؛ عن أَبِي عَمْرٍ و . ودارُ *!القَضاءِ : دارُ الإمارَةِ . وافْعَلْ ما *!يَقْتَضِيَه كرمُكَ وسَهّل *!الاقْتِضاءَ أَي الطَّلَبَ . وقالَ أَبُو عليَ القالِي : *!قضياءُ على مِثالِ فعلال اسْمٌ من *!قضييت . قالَ الكِسائي : إذا فَتَحْت القافَ ، فهو اسْمٌ ، وإذا كَسَرْتها فهو مَصْدَرٌ وهو مِثالٌ آخَرُ . قالَ ابنُ الأنْبارِي : ولم يُفَسِّره . قالَ أَبو عليَ : وأَصْلُ قضييت قَضَضْت أَبْدَلُوا من الضادَيْنِ ياءَيْن وأَبْقوا الضَّادَ الأُولى الساكِنَة فلمَّا بَنَوا منه فعلالاً صارَ قضياياً فأَبْدَلُوا مِن الياءِ الأخيرَةِ هَمْزةً لما وَقَعَتْ طَرَفاً بَعْدَ أَلِفٍ ساكِنَةٍ فصارَتْ *!قضياء . *!والقُضْيانُ ، كعُثْمان : بمعْنَى القَضاءِ لُغَةٌ عاميَّةٌ .
وسنقرُ *!القَضائِيُّ : محدِّثٌ . *!واقْتَضَى الأَمْرُ الوُجُوبَ : دلَّ عليه . وقولُهم : لا *!أَقْضى منه العَجَبَ ؛ قالَ الأصْمعي : لا يُسْتَعْمل إلاَّ مَنْفِيًّا .
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR4.041 harfMadde başı: قضىقَضَى
1 قَضَى ذ He finished a thing entirely, by word, or by deed. This is the primary meaning. (Bd, ii. 111.) By word, as in وَقَضَى رَبُّكَ (Idem, ibid.) And thy Lord hath commanded decisively. (Idem, xvii. 24.) And by deed, as in فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمٰوَاتٍ [Kur, xli. 11, And he completed them seven heavens]. (Idem, ii. 11.) ― -b2- And He (God) desired a thing so as to necessitate its being.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.744 harfقَضَى
قَضَى I ( n. ac. قَضْي [ 1 ] , قَضَآء [ 22A ] ,
قَضِيَّة
قَضِيَّة [ 25t ] )
a. [ Bain ], Judged, decided between.
b. [ 'Ala ], Decided against, condemned.
c. [ La ], Judged, decided, pronounced, gave sentence in favour of.
d. ( n. ac. قَضَاْي 22A ), Judged, adjudicated, adjudged; decided, settled; disposed of; determined.
e. [ acc. & 'Ala ], Ordered, prescribed, bade to,
f.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR33.404 harfقضي
قَضَى - يَقْضِي، قُضِيَ - يُقْضَى - قَاضِي - قَاضِيَة - مَقْضِيّ
قَضَى - يَقْضِي + كائن + شيئاً أو أمراً أو أجلاً: يُتِمُّ عمله وفعله، ويُنَفِّذه: يضع في التنفيذ أمراً أحكمه واختاره: يضع في التنفيذ برنامج عمل مؤلف من مجموعة أفعال ذات ترتيب زماني مكاني محدد (Excution)
قَضَى + كائن + أمراً أو شيئاً: (بالماضي): اختار وفعل ونفذ وانتهى من
Sîgalar(30)
- قَضَىGerçekleştirdi(فَعَلَ)×10
- لَقُضِيَÖyleyse gerçekleştirildi(لَفُعِلَ)×8
- قُضِيَGerçekleştirildi(فُعِلَ)×6
- وَقُضِيَVe gerçekleştirildi+1 anlam(وَفُعِلَ)×5
- يَقْضِيGerçekleştirir(يَفْعِلُ)×4
- قَضَيْنَاGerçekleştirdik(فَعَلْنَا)×2
- لِيَقْضِيَGerçekleştirmesi için(لِيَفْعِلَ)×2
- مَقْضِيًّاGerçekleştirilen(مَفْعُولًا)×2
- وَقَضَيْنَاGerçekleştirdik+1 anlam(وَفَعَلْنَا)×2
- يُقْضَىGerçekleştirilir(يُفْعَلَ)×2
Mücavir kökler95 mücavir (280 toplam)
- أمر
24 ortak ayet · Murar acı bir ağacın adıdır
- بين
20 ortak ayet · Beyn topraktaki yarık demektir
- أجل
7 ortak ayet · İcl havuz demektir
- خلف
7 ortak ayet · Half : Ense demektir
- شكك
3 ortak ayet · سكك : Olması ve olmaması şüphenin eşit olması ريب…
- سبق
4 ortak ayet · Yarış meydanı demektir
- كلم
5 ortak ayet · Kelime
- كون
22 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
- ربب
18 ortak ayet · Ribve, tümsek demektir
- مكث
2 ortak ayet · Oturup bekleyen adam demektir
- جنب
3 ortak ayet · Yan demektir
- غمم
2 ortak ayet · Yol, işaret bulunmayan yer
Geçtiği ayetler(59)
بَدِيعُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ
GerçekleştirdiGöklerin ve yerin yaratanıdır. Bir şeyin olmasını isteyince ona sadece «ol», der, o da oluverir.
قَالَتْ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ قَالَ كَذَلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ
GerçekleştirdiMeryem dedi ki: Rabbım; bana bir beşer dokunmamışken, benim nasıl çocuğum olabilir? Melekler de: Allah, dilediğini öylece yaratır ve bir şeyin olmasını dilerse, ona; ol, der de oluverir, dediler.
هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ طِينٍ ثُمَّ قَضَى أَجَلًا وَأَجَلٌ مُسَمًّى عِنْدَهُ ثُمَّ أَنْتُمْ تَمْتَرُونَ
GerçekleştirdiO’dur; sizi, bir çamurdan yaratan. Sonra da size bir ecel tayin eden. Bir de O’nun katında belli bir ecel vardır. Siz hala şüphe edip durursunuz.
مَا كَانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحَانَهُ إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ
GerçekleştirdiOğul edinmek Allah’a asla yakışmaz. O münezzehtir. Bir işin olmasını istedi mi, ona sadece; ol, der, o da oluverir.
فَلَمَّا قَضَى مُوسَى الْأَجَلَ وَسَارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ …
GerçekleştirdiMusa süreyi doldurunca; ailesi ile birlikte yola çıktı. Tur yanında bir ateş gördü. Ailesine dedi ki: Durun, ben bir ateş gördüm. Olur ki size ondan bir haber, yahut ısınmanız için ateşten bir kor getiririm.
مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلًا
GerçekleştirdiMü’minlerden öyle erler vardır ki; Allah’a verdikleri ahde sadakat göstermişlerdir. Kimi bu uğurda canını verdi, kimi de beklemektedir. Ve onlar, hiç bir değiştirme ile değiştirmediler.
وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا مُبِينًا
GerçekleştirdiAllah ve Rasulü bir şeye hükmettiği zaman; ne mü’min erkekler için ne de mü’min kadınlar için artık işlerinde bir seçme hakkı olamaz. Kim de Allah’a ve Rasulüne isyan ederse; şüphesiz ki apaçık bir sapıklıkla sapmış olur.
… مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا لِكَيْلَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ …
GerçekleştirdiHani sen; Allah’ın kendisine nimet verdiği ve senin de nimetlendirdiğin kimseye diyordun ki: Eşini bırakma ve Allah’tan kork. Allah’ın açığa vuracağı şeyi de içine saklıyor, insanlardan korkuyordun. Halbuki en çok Allah’tan korkman gerekirdi. Nihayet Zeyd onunla bağını kopardığında, onu seninle evlendirdik ki böylece evladlıkları eşleriyle bağlarını kopardıklarında onlarla evlenmek konusunda mü’minlere bir vebal olmadığı bilinsin. Allah’ın emri yerine getirilmiştir.
… مَوْتِهَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرَى إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى إِنَّ …
GerçekleştirdiAllah; ölüm anında canları alır. Ölmeyenin ise uykusunda. Ölmelerine hükmettiği kimselerinkini tutar, diğerlerini belli bir süreye kadar salıverir. Doğrusu bunda; düşünen bir kavim için ayetler vardır.
هُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ فَإِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ
GerçekleştirdiDirilten de öldüren de O’dur. Bir şeye hükmetti mi sadece ona, ol, der, o da oluverir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قضي |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Nâkıs (son harfi illetli: ي) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | حكم, فصل, قدر, أمَرَ |
| Zıt Kök | عطل |
| Çekirdek Özet 1 | Bir işi kesin biçimde kesip sağlamlaştırarak neticelendirmek, tamamlamak ve sonlandırmak |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi iradenin, emrin veya varlıksal sürecin ertelenemez bir biçimde hükme bağlanıp yürürlüğe konması |
| Çekirdek Özet 3 | Bir uyuşmazlığı veya belirsizliği kesin bir hüküm ve infazla geri dönülemez biçimde kapatma sistemi |
| Kritik Hata Riski | Kaza kavramını kör bir yazgı veya pasif bir kabulleniş sanarak eylemin kesinleşme, tamamlanma ve hukuki infaz boyutunu göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قض | Kesmek, kırmak, ufalamak ve bir bütünü kesin bir müdahaleyle parçalara ayırmak; nitekim قضب kökünde dalı kesip ayırma, قضض kökünde taş veya sert nesneyi kırıp ufalanma anlamı belirgindir. | ي | Maddi ve sert kesme eylemini, bir işi, süreci veya hükmü kesin karara bağlayıp eksiksizce tamamlamaya ve yürürlüğe koymaya doğru soyutlamıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Belirli bir sınıra ve merkeze doğru toplanmayı, kuşatıcı bir çerçeve çizmeyi ve son noktayı temsil eder. |
| ض | Bitki / olta imgesinin (türetme) sertleşmiş ve baskı kuran biçimi; sıkıştırma, ezme, bastırma | Sürecin üzerine kesin bir baskı uygulayarak belirsizliği ezmeyi ve ayrışmayı netleştirmeyi ifade eder. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | İradeyi fiilen uygulamaya koymayı, tasarrufta bulunmayı ve hükmü infaz etmeyi gösterir. |
| قضي | Ufuktaki sınıra toplanan iradenin baskı uygulayıp el ile kesin biçimde sonuçlandırılması | Bir meselenin sınırlarını çizip tereddütleri bastırarak fiilen tamamlanması, hükmün kesilip infaz edilmesi hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneyi yapıp bitirmek, sağlam bir zırh veya örgüyü tamamlayıp kusursuz hale getirmek ve bir canlının ecelinin gelip hayatının kesin olarak kesilmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebu Züeyb el-Hüzelî bir zırhın yapılıp tamamlanmasını şöyle anlatır: وَعَلَيْهِمَا مَسْرُودَتَانِ قَضَاهُمَا / دَاوُدُ أَوْ صَنَعُ السَّوَابِغِ تُبَّعُ (Üzerlerinde Dâvûd'un veya geniş zırhlar ustası Tübba'ın yapıp tamamladığı iki örgü zırh vardı). |
| Erken Arapça kullanım | Hâris b. Hillize kesin ölüm ve ecel anlamında şu beyti zikreder: وَثَمَانُونَ مِنْ تَمِيمٍ بِأَيْدِيـ / ـهِمْ رِمَاحٌ صُدُورُهُنَّ القَضَاءُ (Temîm'den seksen kişi ki ellerindeki mızrakların uçları mutlak ölümdür). |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Arapça قضي kökü, Sami dillerinin batı ve güney kollarında temel olarak kesme, ayırma ve buna bağlı olarak hüküm verme ve bitirme alanıyla bağlantılıdır. Kökün en ilksel katmanı, iki harfli قض matrisinin işaret ettiği mekanik kesme ve kırma hareketidir. İbranice q-ṣ-h (קצה) ve q-ṣ-ṣ (קצץ) kökleri bir şeyin ucunu kesmek, sınır koymak, sona erdirmek ve uç nokta anlamına gelir. Süryanice q-ṣ-y (ܩܨܐ) kökü de benzer biçimde sınırlandırmak, kesmek ve paylaştırmak sahasını imler. Arapçada ise kök, üçüncü seslemindeki zayıf harfle birlikte maddî kesme eyleminden hukuki, varlıksal ve iradî tamamlamaya kayarak bir işi eksiksizce infaz edip sonlandırma anlamında kurumsallaşmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | قض -> قضي | Maddi kırma ve kesme hareketinden, işi bitirme, sağlamlaştırma ve hükmü icra etme anlamına doğru bir soyutlama gerçekleşmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice q-ṣ-ṣ / q-ṣ-h, Süryanice q-ṣ-y | Kesme, sınır çizme, sonlandırma ve pay ayırma çekirdek anlamı ortaktır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kesme/ayırma kökleri | Bazı Doğu Çad dillerinde k-s/k-d biçimindeki kırma ve ayırma ses-anlam öbekleriyle paralellikler önerilmiştir. | Muhtemel |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قضي | Anlamlı | Hükmetmek, tamamlamak | Bir işi kesin kararla bitirmek ve yürürlüğe koymak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| قيض | Anlamlı | Kabuk, sarma, eşleme | Bir şeyin üstünü kabuk gibi örtmek, birine bir şeyi musallat etmek | Kur'an'da geçer; zıt yönde kuşatma bildirir |
| ضقي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada kullanımı kayıtlı değildir |
| ضيق | Anlamlı | Daralmak, sıkışmak | Alanın, imkânın veya göğsün daralması | Kur'an'da geçer; baskı ve sınır bakımından ilişkilidir |
| يقض | Anlamlı | Uyanık olmak | Uykudan uyanmak, tetikte olmak | Kur'an'da geçmez; duyuların netleşmesi yönü vardır |
| يضق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada kullanımı kayıtlı değildir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قضي | Merkez | Hüküm ve tamamlama | Karar verip fiilen bitirmek, icra etmek ve yürürlüğe koymak | Belirsizliği sona erdiren kesin infaz |
| حكم | Komşu | Yönetme ve engelleme | Fesadı engellemek ve düzene koymak üzere kural koyma | قضي hükmün infazı ve bitirilmesiyken, حكم ilke ve düzen yönünü öne çıkarır |
| فصل | Komşu | Ayırma ve netleştirme | İki şeyi birbirinden ayırt ederek hakikati ortaya çıkarma | فصل ayrımı belirginleştirir, قضي ise davayı veya işi kapatıp neticelendirir |
| قدر | Komşu | Ölçme ve planlama | Bir şeyin miktarını, ölçüsünü ve imkânını belirleme | قدر plan ve takdirdir, قضي ise bu planın nihai olarak gerçekleşmesidir |
| أمَرَ | Komşu | İsteme ve buyurma | Bir işin yapılmasını üst makamdan talep etme | Buyruk aşamasıdır; قضي ise buyruğun kesinleşip tamamlanmasıdır |
| عطل | Zıt | Boş bırakma ve askıya alma | Bir işi veya nesneyi işlevsiz bırakıp yarıda terk etme | İşi tamamlamanın ve infaz etmenin karşıtı olarak askıda bırakma |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قضي | Hükmetmek, infaz etmek, tamamlamak | Bir işi kesin karara bağlayıp neticelendirmek | Kesin |
| Latince | decernere, perficere, iudicare | Karara bağlamak, tamamlamak, yargılamak | Decernere kararın kesinliğini, perficere işin eksiksiz bitirilmesini karşılar | Güçlü |
| İngilizce | to decree, to execute, to fulfill, to judge | Hükmetmek, ifa etmek, infaz etmek, tamamlamak | Tek bir kelime hem yargıyı hem işin fiilen bitirilmesini aynı anda karşılamakta yetersiz kalır | Güçlü |
| Almanca | beschließen, vollenden, richten | Kararlaştırmak, tamamlamak, hüküm vermek | Vollenden eylemin bitiş yönünü, richten yargısal boyutunu yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | décréter, trancher, accomplir | Kesip atmak, karara bağlamak, tamamlamak | Trancher kelimesi kökün kesme ve sonuca bağlama nüansına oldukça yakındır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Varlıksal yaratma ve tamamlama | Bir varlığı eksiksizce var edip sağlamlaştırmak | Göklerin yaratılışının tamamlanması bağlamı (Fussilet 41:12) |
| Hukuki ve yargısal hüküm | Haklı ile haksız arasında kesin hüküm verip davayı kapatmak | Peygamberin veya hâkimin hüküm vermesi bağlamı (en-Nisâ 4:65, el-Ahzâb 33:36) |
| Bildirme ve vahyetme | Gelecekte olacak kesin bir olayı önceden haber vermek | İsrailoğullarına veya Lut'a kesin hükmün bildirilmesi bağlamı (el-İsrâ 17:4, el-Hicr 15:66) |
| İbadet ve görevi tamamlama | Üzerine düşen bir ibadeti veya süreyi bitirip sonlandırmak | Hac, namaz veya belirlenen sürenin tamamlanması bağlamı (el-Bakara 2:200, en-Nisâ 4:103, el-Kasas 28:28) |
| Ecel ve ölümün gerçekleşmesi | Hayat süresinin dolması, canın alınması ve helak | Vadesi gelenin ölmesi veya kıyamet sürecinin bitmesi bağlamı (el-Kasas 28:15, Tâhâ 20:72, el-En‘âm 6:8) |
| İlahi kesin emir ve buyruk | Dini bir gerekliliği ertelenemez bir yasa olarak koymak | Yalnızca Allah'a kulluk edilmesi emri bağlamı (el-İsrâ 17:23) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kaza ve kader doktrini | Kaderin (ölçü ve plan) kazaya (hükmün ve olayın fiilen yaratılıp gerçekleşmesine) dönüşme anı ve insan iradesiyle ilişkisi | İlahi iradenin ertelenemez biçimde tahakkuk etmesi ve yaratmanın kesinleşmesi |
| Fıkıh | Yargılama hukuku ve ibadetlerin telafisi | Kadının uyuşmazlığı kesin hükme bağlaması (kaza) ve vaktinde yapılmayan bir ibadetin sonradan yerine getirilmesi | Yargısal infaz ve eksik kalan bir borcu kesin olarak ödeyip zimmeti düşürme |
| Tefsir | Kur'an'daki çok anlamlılık (vücûh) | Ayetlerdeki قضي lafzının yaratma, emretme, bildirme, helak etme veya tamamlama anlamlarından hangisine geldiğinin tayini | Metnin bağlamına göre lafzın irade, kelam veya tekvin sıfatlarından biriyle ilişkilendirilmesi |
| Hadis | Peygamberî hükümler ve ihtilafların çözümü | Hz. Peygamber'in sahâbe arasındaki davaları kesin karara bağlaması (kadâ bi-kezâ) | Anlaşmazlığı ortadan kaldıran bağlayıcı ve nihai yargı kararı |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve kulluk nizamı | İlahi takdirin icrası ve emrin kesinleşmesi | Belirsizliği kaldırıp varoluşu ve dini ödevleri neticelendirme | Allah'ın varlık alanındaki yaratıcı tamamlayıcılığı ve şeriat alanındaki kesin bağlayıcılığıdır. | Kesin |
| İlmi | Mantık ve metodoloji | Kesin önermelerle sonuca varma (hüküm) | Akıl yürütme sürecini kesin bir yargı ile kapatma | Tereddütlü öncüllerin ardından kesin ve çürütülemez bir neticeye ulaşma durumudur. | Güçlü |
| Siyasi | Devlet yönetimi ve yargı erki | Kaza erki (yargısal otorite) | İhtilafları bağlayıcı biçimde kesip çözüme kavuşturma | Hukukun üstünlüğünü infaz gücüyle birleştirerek toplumsal kaosu engelleme mekanizmasıdır. | Kesin |
| İktisadi | Borçlar ve akitler hukuku | Borcun ödenip ifa edilmesi (kazâu'd-deyn) | Yükümlülüğü eksiksiz yerine getirerek zimmeti kurtarma | Alacak-verecek ilişkisinde tarafların haklarını kesin olarak teslim edip sözleşmeyi tasfiye etmesidir. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fonksiyonun sonlu bir değere yakınsaması ve sürecin terminasyonu (termination / halting state) | Bir algoritmanın veya diferansiyel denklemin tüm ara adımları tüketerek kararlı, kesin ve değişmez nihai duruma erişmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kesinleşmiş yargı kararı (res judicata) ve borcun ifası | Hukuki sürecin temyiz yollarını tüketip geriye dönülemez biçimde icra edilebilir hale gelmesi ve davanın kapanması. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | قضي kökünü yalnızca insanın iradesini felç eden kaderci bir yazgı ya da sadece vaktinde kılınmayan namazın telafisi gibi dar ritüel kalıplara hapsetmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; evrenin yaratılışındaki kusursuz işçilikten (Fussilet 41:12), hukuki anlaşmazlıkları nihai olarak çözmeye (en-Nisâ 4:65) ve verilen bir sözün/vadenin fiilen bitirilmesine (el-Kasas 28:28) kadar uzanan dinamik bir tamamlama ve yürütme ilkesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanı ilahi kaza karşısında tamamen pasif bir nesne konumuna düşürmek, kaza eyleminin gerektirdiği adalet, infaz, çaba ve fiili tamamlama sorumluluğunu ıskalamak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ontoloji, ahlak ve hukuk anlayışının kesiştiği ana ekseni temsil eder; ilahi iradenin bir plan olarak kalmayıp tarihte ve tabiatta nasıl kesin bir fiile dönüştüğünü gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılışın evrelerini anlatan kozmolojik ayetlerde, peygamberlerin yargı yetkisini düzenleyen hukuk ayetlerinde ve kıyamet sahnelerindeki kesin hesaplaşma bağlamlarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Allah'ın hükmünü sadece teorik bir bilgi veya temenni gibi görme yanılgısını düzeltir; hükmün mutlaka bir infaz, fiili netice ve geri dönülmezlik içerdiğini vazeder. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir ipi, zırhı veya nesneyi sağlamca yapıp bitirmek, ucu açık süreci kesin bir kesişle sona erdirmek.
- Soyut anlamBir mesele, uyuşmazlık veya varlıksal süreç üzerindeki belirsizliği nihai bir karar ve infazla kaldırıp hükmü tamamlamak.
- Sistematik karşılıkPotansiyel haldeki bir iradenin (kader/emir), tüm engelleri aşarak aktüel ve geri dönülemez bir sonuca (kaza/infaz) ulaşması.
- LaTeX modeli yerine yalın matematiksel ifadeyle:
Sembolik durum modeli:
En yalın ve arı haliyle kesin infaz bağıntısı:
Soyut hareketin kesinlik modeli:
- LaTeX açıklamasıFormüldeki harfi potansiyel veya açıkta bekleyen meseleyi (dava, emir, yaratılış tasarısı), harfi kesinleştirici iradeyi veya yargısal kararı, harfi ise tamamlanmış, infaz edilmiş nihai durumu temsil eder. ifadesi ise ortaya çıkan nihai durumun üzerinde artık hiçbir belirsizliğin, eksikliğin veya geri dönüş payının kalmadığını, meselenin tamamen kapandığını matematiksel olarak gösterir.