مكن

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: م-ك-ن17 sîga, 61 mücavir kök, 48 ayet, 26 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.بعدمَكَانَتِكُمْمَكَانًامَكِينٍيوسفمَكَّنَّامَكَانَفَأَمْكَنَمَكَانَتِهِمْمكنشررمَكَانَهُمَكَانٍجعلخطفخررشيأ

KökSîga 17Ayet 48Sure 26Mücavir 61

▶ Ağı aç (3B)

مكن

م - ك - ن

KÖK
  • 50 geçiş
  • 48 ayet
  • 17 sîga
  • 13 sözlük

Kevn tepe demektir. “Mekve” yer anlamına gelir. İsmi mekanın sülasileşmesi ile mekan kök olmuştur. “Mikn” çekirge veya kertenkelenin yumurtası, yumurtladığı yere de mekan denir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Kevn tepe demektir. “Mekve” yer anlamına gelir. İsmi mekanın sülasileşmesi ile mekan kök olmuştur. “Mikn” çekirge veya kertenkelenin yumurtası, yumurtladığı yere de mekan denir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR947 harf
الكاف والنون والميم معهما ك م ن، م ك ن مستعملان فقط كمن: كَمَنَ فلان يَكْمُنُ كُمُوناً، أي: اختفى في مَكْمَنٍ لا يفطن له. ولكل حرف مَكْمَنٌ إذا مر به الصوت أثاره. وأمر فيه كَمِينٌ، أي: فيه دغل لا يفطن له. وناقة كَمُونٌ، أي: كتوم للقاح، إذا لقحت لم تبشر بذنبها، أي: لم تشل، وإنما يعرف حملها بشولان ذنبها. والكمّونُ: حب أدق من السمسم يستعمل في الهواضم، ويسف مع الفانيذ. والكُمْنة: جرب وحمرة تبقى في
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR827 harf
مَكَّنَهُ الله من الشيء وأمْكَنَهُ منه، بمعنًى. واسْتَمْكَنَ الرجل من الشيء وتَمَكَّنَ منه، بمعنًى. وفلان لا يُمْكِنُهُ النُهوض، أي لا يقدر عليه. وقولهم: ما أمْكَنَهُ عند الأمير، شاذٌّ. والمَكْنُ: بيض الضَبّ. والمَكِنَةُ بكسر الكاف: واحدة المكِنِ والمَكِناتِ. وفي الحديث: "أقِرُّوا الطير على مَكِناتِها" ومَكُناتِها بالضم. قال أبو زياد الكلابيّ وغيره من الأعراب: إنا لا نعرف للطَير مَكِناتٍ وإنما هي
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR5.731 harf
ك ن م كمن ، كنم ، مكن ، نكم : ( مستعملة ) . أهمل الليث : نكم ، وكنم . ( نكم كنم ) : وقد رَوَى أبو عُمَر ، عن أبي العباس عن ابن الأعرابيِّ أنه قال : النَّكْمَةُ : المصيبةُ الفادحة ، والكَنْمةُ : الْجِراحة . كمن : قال الليث : كَمَنَ فلان يَكْمُنُ كُموناً إذا اسْتَخْفَى في مَكْمَنٍ لا يُفْطَنُ له . ولكلِّ حرفٍ مَكْمَنٌ إذا مرَّ به الصّوت أَثَارَه . والكَمِينُ في الحَرْبِ : معروفٌ . وتقول : هذا
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR2.902 harf
(باب الميم والكاف وما يثلثهما) (مكل) الميم والكاف واللام كلمةٌ تدل على اجتماعِ ماء. ومَكَلَت البئرُ: اجتمعَ ماؤُها في وَسَطها. ومجتمع الماء مَُكْلَة. وبئر مَكُول، والجمع مُكُل. (مكن) الميم والكاف والنون كلمةٌ واحدة. المَكْن: بَيض الضَّبّ. وضَبٌّ مَكُونٌ. [قال]: ومَكْنُ الضِّباب طَعامُ العُرَيبِ *** ولا تَشتهيهِ نفوسُ العَجَمْ([1])والمكُنات: أوكار الطّير، ويقال مَكِنات([2]). (مكا) الميم والكاف
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.117 harf
- المكان عند أهل اللغة: الموضع الحاوي للشيء، وعند بعض المتكلمين أنه عرض، وهو اجتماع جسمين حاو ومحوي، وذلك أن يكون سطح الجسم الحاوي محيطا بالمحوي، فالمكان عندهم هو المناسبة بين هذين الجسمين. قال: ﴿مكانا سوى﴾ [طه/58]، ﴿وإذا ألقوا منها مكانا ضيقا﴾ [الفرقان/13] ويقال: مكنته ومكنت له فتمكن، قال: ﴿ولقد مكناكم في الأرض﴾ [الأعراف/ 10]، ﴿ولقد مكناهم فيما إن مكناكم فيه﴾ [الأحقاف/26]، ﴿أو لم نمكن لهم﴾
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR513 harf
م ك ن مكنته من الشيء وأمكنته منه فتمكّن منه واستمكن‏.‏ ويقول المصارع لصاحبه‏:‏ مكّني من ظهرك وأما أمكنني الأمر فمعناه أمكنني من نفسه‏.‏ وهو مكينٌ عند السلطان وهم مكناء عنده وقد مكن عنده مكانة وهو أمكن من غيره‏.‏ وضبّة مكونٌ‏:‏ بيوض وقد مكنت ومكن الضباب طعام العريب ولا تشتهيه نفوس العجم ويقول البدويّ‏:‏ أما والركن والباب إني لأحب مكن الضباب‏.‏ وهذه مكنة الضّبة ومكنة الضّبة ومكناتها‏.‏ ومن
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR8.458 harf
المَكْنُ والمَكِنُ: بيضُ الضَّبَّةِ والجَرَادة ونحوهما؛ قال أَبو الهِنْديّ، واسمه عبد المؤمن بن عبد القُدُّوسِ: ومَكْنُ الضِّبابِ طَعامُ العُرَيب، ولا تشْتَهِيه نفُوسُ العَجَمْ واحدته مَكْنةٌ ومَكِنة، بكسر الكاف. وقد مَكِنَتِ الضَّبَّةُ وهي مَكُونٌ وأَمْكَنتْ وهي مُمْكِنٌ إذا جمعت البيض في جوفها، والجَرادةُ مثلها. الكسائي: أَمْكَنَتِ الضَّبَّةُ جمعت بيضها في بطنها، فهي مَكُونٌ؛ وأَنشد ابن بري
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.285 harf
* م ك ن * * مَكَّنَهُ * الله من الشيء * تَمْكِيناً * و * أَمْكَنَهُ * منه بمعنى و * اسْتَمْكَنَ * الرجل من الشيء و * تَمَكَّنَ * منه بمعنى وفلان لا * يُمْكِنُهُ * النُّهوض أي لا يقدر عليه وقولهم ما أمكنه عند الأمير شاذ و * المَكِنَةُ * بكسر الكاف واحدة * المَكِنِ * و * المَكِنَاتِ * وفي الحديث ﴿أقرُّوا الطير على مكناتها﴾ ومَكُناتها بالضم قال أبو زيد وغيره من الأعراب إنا لا نعرف للطير مَكِنات
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR8.053 harf
: ( المَكْنُ ) ، بالفتْحِ : ( وككَتِفٍ : بَيْضُ الضَّبَّةِ والجَرادَةِ ونحوِهما ) ؛ ) قالَ أَبو الهِنْدِيُّ : ومَكْنُ الضِّبابِ طَعامُ العُرَيبِولا تشْتَهِيهِ نُفُوسُ العَجَمْوقد تقدَّمَ في عرب ، واحِدَتُه مَكْنةٌ ومَكِنَةٌ . وقد ( مَكِنَتِ ) الضَّبَّةُ ، ( كسَمِعَ ، فهي مَكونٌ ، وأَمْكَنَتْ فهي مُمْكِنٌ ) : ) إذا جَمَعَتِ البَيْضَ في جوْفِها ؛ والجَرادَةُ كذلِكَ . وقالَ الكِسائيُّ :
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR2.599 harf
مَكَّنَهُ 2 مَكَّنَهُ ذ He gave him a place: (Jel, vi. 6:) he assigned him a place, and settled, or established, him. (Bd, ibid, where see more.) You say also, مَكَّنَ لَهُ فِى مَنْزِلٍ [He assigned, or gave, him a place in an abode]. (S in art. بوأ.) ― -b2- مَكَّنَهُ مِنْ شَىْءٍ, and ↓ أَمْكَنَهُ, He made him to have mastery, or dominion, or ascendancy, or authority, and power, over a thing;
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.119 harf
مَكِنَ مَكِنَ A ( n. ac. مَكَن 4 ), a. Was full of eggs ( lizard & c. ). _ast; مَكُنَ مَكُنَ U ( n. ac. مَكَاْنَة 22t ,), a. Was powerful, influential. b. [ coll. ], Was firm, solid, مَكَّنَ مَكَّنَ II , a. Strengthened; consolidated; established. b. [ acc. & Min ], empowered, enabled to. أَمْكَنَ أَمْكَنَ IV , a. see II (b) . b. Was possible for. تَمَكَّنَ تَمَكَّنَ V , a. Pass.
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR26.449 harf
مكن مَكُنَ - يَمْكُنُ - مَكِيْن - مَكَان - مَكَانَة - أَمْكَنَ - يُمْكِنُ - مَكََّّنَ - يُمَكِّنُ مَكُنَ - يَمْكُنُ + الكائن + في موضع: يستقر ويثبت في موضع: يتحول من وضع متقلقل غير ثابت على المكان الذي يقف عليه إلى وضع مستقر وثابت مَكِيْن: اسم فاعل مبالغة على وزن " فعيل" صفة مشبهة من " مَكُنَ - يَمْكُنُ ": المستقر الثابت في موضعه: الذي تحوّل
Tamamını oku

Sîgalar(17)

Mücavir kökler61 mücavir (291 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. شرر

    4 ortak ayet · Şerareden gelen bir kelimedir

  2. جعل

    10 ortak ayet · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…

  3. بدل

    4 ortak ayet · Bedr dolunay demektir

  4. خطف

    2 ortak ayet · Hatfe daldan yapılmış, yaya bağlanan ip ile kuşu birden…

  5. يوسف

    3 ortak ayet · Çorak yer anlamına gelen “esef”ten türemiştir

  6. قرر

    3 ortak ayet · Küçük derelerin toplanıp durgunlaştığı göldür

  7. خرر

    2 ortak ayet · Sel suyunun yardığı hendek demektir

  8. نبذ

    2 ortak ayet · Nebiz köpük demektir

  9. بوأ

    2 ortak ayet · Bve bye’den dönüşmüştür

  10. أرض

    9 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir

  11. بعد

    6 ortak ayet · Baid uzak demektir

  12. شيأ

    9 ortak ayet · Şey

Geçtiği ayetler(48)

  1. … بِهَا جَاءَتْهَا رِيحٌ عَاصِفٌ وَجَاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ …

    MekanSizi karada ve denizde yürüten O’dur. Gemide bulunduğunuzda geminin onları hoş bir rüzgarla götürdüğünde ve onunla sevindiklerinde; birden şiddetli bir kasırga gelip onları her taraftan dalgaların sardığı ve çepeçevre kuşatıldıklarını sandıkları anda, Allah’ın dinine sarılarak: Bizi bu tehlikeden kurtarırsan; andolsun ki, şükredenlerden oluruz, diye O’na yalvarırlar.

  2. يَتَجَرَّعُهُ وَلَا يَكَادُ يُسِيغُهُ وَيَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ وَمَا هُوَ بِمَيِّتٍ وَمِنْ وَرَائِهِ عَذَابٌ غَلِيظٌ

    MekanOnu yudum yudum alacak ama yutamayacaktır. Her taraftan ona ölüm geldiği halde ölemeyecektir. Ve arkasından şiddetli bir azab gelip çatacaktır.

  3. … كَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِنْ كُلِّ مَكَانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ …

    MekanAllah; size, huzur ve güven içinde bir kasabayı misal olarak verir. Her yandan oraya bol bol rızık geliyordu. Ama Allah’ın nimetine nankörlük ettiler de yaptıklarından dolayı Allah onlara açlık ve korku belasını tattırdı.

  4. حُنَفَاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكَانٍ سَحِيقٍ

    MekanAllah’a şirk koşmaksızın, hanifler olarak. Kim Allah’a şirk koşarsa; gökten düşüp de kuşların kaptığı veya rüzgarın uçuruma attığı bir şeye benzer.

  5. إِذَا رَأَتْهُمْ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ سَمِعُوا لَهَا تَغَيُّظًا وَزَفِيرًا

    MekanBu, kendilerine uzak bir yerden gözükünce onun kaynayışını ve uğultusunu duyacaklardır.

  6. وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا فَلَا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ

    MekanBir görsen, hani onlar korkmuşlardı. Artık kaçacak yerleri de yoktur, yakın bir yerde yakalanmışlardır.

  7. وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ

    MekanO’na inandık demişlerdir. Ama uzak bir yerden nasıl kolayca imana ulaşılır?

  8. وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ

    MekanHalbuki daha önce onu inkar etmişlerdi. Uzak bir yerden gayba atıp tutuyorlardı.

  9. … آذَانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى أُولَئِكَ يُنَادَوْنَ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ

    MekanBiz; onu yabancı bir dil ile ortaya koysaydık diyeceklerdi ki: Ayetleri tafsilatlı olarak açıklamalı değil miydi? Hem yabancı, hem da Arab’a mı hitab etmektedir? De ki: İman edenler için hidayet ve şifadır. İman etmemiş olanların kulaklarında ise bir ağırlık vardır ve bu, onlara kapalıdır. Sanki onlara uzak bir mesafeden sesleniyorlar da anlamıyorlar.

  10. وَاسْتَمِعْ يَوْمَ يُنَادِ الْمُنَادِ مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ

    MekanBir münadinin yakın bir yerden çağıracağı güne, kulak ver.

Sîga sayfası: مَكَانَتِكُمْ
Sîga sayfası: مَكَّنَّاهُمْ
Sîga sayfası: مَكَّنَّاكُمْ

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökمكن
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerثبت, قرر, سكن
Zıt Kökزول
Çekirdek Özet 1Bir yerde sabitlenmek, yumurtanın veya yuvanın zemine sımsıkı yerleşip tutunması
Çekirdek Özet 2Varlık ve insana tasarruf gücü, otorite, zemin ve kudret bahşedilmesi
Çekirdek Özet 3Mekân ve imkân ilişkisi; güç ve iradenin gerçekleşebileceği ontolojik ve kurumsal zeminin kurulması
Kritik Hata RiskiKökü yalnızca fiziksel yer (mekân) veya soyut yetki olarak ayırıp ikisi arasındaki zemin ve nüfuz birliğini koparmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
مكBir yere saplanıp kalmak, sıkıca tutunmak, çekip çıkarmak veya içine gömülmek; nitekim مكث kökünde bir mekânda uzun süre durup beklemek, مكر kökünde zemini ve durumu sağlamlaştırarak gizli düzen kurmak, مكك kökünde iliği kemikten söküp çıkaracak kadar derine nüfuz etmek ve مكو kökünde yuvaya veya oyuğa yerleşmek anlamları belirgindirنÇekirdeğin içine gömülme ve tutunma hareketine ن harfinin süreklilik, içselleşme ve canlılık dinamizmi eklenmiş; tohumun, yumurtanın veya canlının bir zemine yerleşip orada varlığını sürdürme, güç kazanma ve mekân tutma vasfı kesinleşmiştir

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
مsu; akış, çokluk, derinlikPotansiyel hâldeki varlık zemini, kuşatıcı kaynak ve akışkan imkân alanını temsil eder
كavuç içi; kavrama, eğme, kaplamaAçık ve akışkan olanı kavrama, sınırlama, avuç içine alma ve kontrol altına alma hareketini ifade eder
نfiliz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılıkKavranan ve korunan zemin üzerinde yaşam bulma, kök salma, süreklilik ve üreme gücünü simgeler
مكنKaynağın kavranıp üzerinde yaşamın ve sürekliliğin kurulmasıKuşatıcı bir zeminin ve imkânın kavranarak orada sarsılmaz bir tutunma, yerleşiklik ve hayat alanı inşa edilmesi hareketidir

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamÇöl kertenkelesinin (dabb) veya çekirgenin yumurtalarını karın boşluğunda toplayıp toprağa sımsıkı bırakması; kuşun yuvasına yerleşmesi (mekun, meknat)
Cahiliye şiiri kullanımıEbü'l-Hindî'ye atfedilen beyitte kertenkele yumurtasının çöl Arapları için temel gıda oluşu ve kökün yumurta anlamı şöyle zikredilir: ومَكْنُ الضِّباب طَعامُ العُرَيبِ / ولا تَشتهيهِ نفوسُ العَجَمْ
Erken Arapça kullanımİbn Berri'nin naklettiği erken bedevi şiirinde gebe ve yumurtalı kertenkeleyi avlama bağlamında: أَراد رَفِيقي أَنْ أَصيدَهُ ضَبَّةً / مَكُوناً، ومن خير الضِّباب مَكُونُها

Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.

Sami etimolojik katman

Arapça مكن kökü, klasik dilbilimciler arasında kök harflerin asilliği bakımından tartışılmış çift katmanlı bir yapı sergiler. Halil b. Ahmed ve Basra mektebi dilcilerine göre Arapçada fiziksel yer anlamına gelen «mekân» kelimesi esasen كون kökünden türemiş bir ism-i mekândır; ancak dilin kullanım sıklığı ve türetme esnekliği neticesinde kelime bağımsız bir kök gibi işlem görmüş, buradan «temekkene» ve «imkân» türevleri doğmuştur. Buna karşılık İbn Fâris ve lugat ehli, kökün doğrudan kertenkele ve çekirge yumurtası olan «el-mekn» isminden geldiğini, bunun da bir yere yerleşme, kuvvet bulma ve yuva edinme (mekünât) anlamını taşıyan özgün bir Sami-Arapça kök olduğunu vurgular. Doğu Sami dillerinden Akadcada varlık ve durum bildiren kânu/kênu köküyle ve Batı Sami dillerinde (İbranice ve Ârâmîce) makôm/makkûmî yapılarıyla kesişen bu alan, Arapçada hem biyolojik tutunma hem de varoluşsal zemin edinme bağlamında birleşmiştir.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Kitābü’l-ʿAyn ve Maqāyīs al-Lugha.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönمكن ile كون geçişliliğiKertenkele yumurtasının zemine tutunması somut anlamı ile varlık ve oluş bildiren kökün ism-i mekânından türeyen tasarruf yetkisi iç içe geçmiştirKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice māqôm, Süryanice dukhthā/makonVarlığın yer tutması, konumu ve sabitlenmesi anlamında Batı Sami zemininde yerleşik morfolojik paralellikler taşırGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik zemin / Proto-Sami *kwnOluş, duruş ve zemin bulma tasavvuru kadim Afro-Asyatik varlık tabakalarıyla örtüşürMuhtemel

Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Brown-Driver-Briggs.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
مكنAnlamlıYerleşmek, güç yetirmekBir yerde sağlamca karar kılmak, yetki ve iktidar sahibi olmakHedef kök; Kur'an'da geçer
منكAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKur'an'da geçmez; klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir
كمنAnlamlıGizlenmek, pusuya yatmakBir yerde fark edilmeyecek şekilde saklanmak, potansiyel olarak beklemekKur'an'da geçmez; hedef kökle zemin ve içe çekilme ilişkisi taşır
كنمAnlamlıBitlenmek, kir bağlamakDeride veya tende kir ve parazit birikmesiKur'an'da geçmez; Tehzîb'de sınırlı kullanım kayıtlıdır
نمكKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel sayılır
نكمAnlamlıHızlı yürümek, yoldan sapmakBir yöne doğru hızla atılmak veya intikam arzusuna yönelmekKur'an'da geçmez; sınırlı bedevi kullanımı

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
مكنMerkezİktidar, zemin ve yerleşiklikBir zemine tam oturarak orada tasarruf etme yetkisi ve gücü kazanmakFiili kudret, nüfuz ve mekânsal hâkimiyeti birlikte içerir
ثبتKomşuSabitlik ve dayanıklılıkSarsılmama, yerinden oynamama ve direnç gösterme yönü öne çıkarHareketsizlik ve sarsılmazlık esastır; tasarruf gücü zorunlu değildir
قررKomşuKarar kılma ve sükûnetHareketin durması, yatışma ve bir yerde istikrara kavuşma hâlidirDinginlik ve huzur yönü ağır basar
سكنKomşuBarınma ve sakinleşmeÇalkantının bitmesi, mesken tutma ve içsel dinginlik bulmaŞiddet ve hareketin dinmesi anlamı baskındır
زولZıtAyrılma, yok olma, kaymaBulunulan yerden kopma, mevkisini kaybetme ve ortadan kalkmaMekânın, gücün ve istikrarın tamamen yitirilmesidir

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaمكنYerleşmek, güç bulmakBir mekânda kalıcı olup tasarruf imkânına kavuşmakKesin
LatincePotentia, stabilitas, locusGüç, istikrar, konumLocus fiziksel yeri, potentia ise yetkiyi karşılar; ancak kökün ikisini birleştiren yapısını tam vermezGüçlü
İngilizceEnable, establish, empowerİmkân tanımak, yerleştirmekEmpower yetkilendirmeyi, establish yerleşik kılmayı verir; kökün zemin anlamı bölünürGüçlü
AlmancaBefähigen, festigen, einsetzenGüçlendirmek, sabitlemekBir makama getirme ve eylem imkânı sunma yönünü karşılarGüçlü
FransızcaHabiliter, affermir, implanterYetki vermek, sağlamlaştırmakHukuki ve fiili zemin sağlama boyutunu kısmen ifade ederGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary; Grimm Deutsches Wörterbuch; Lane's Lexicon.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
مَكَان (İsim)Fiziksel konum, coğrafi yön ve uzamBir şahsın veya nesnenin bulunduğu somut yer, uzak veya yüksek konum bağlamı; Meryem 19:22, Furkân 25:34
مَكَان (İsim)Manevi derece, rütbe ve ahlaki seviyeİnsanın ilahi huzurdaki veya toplumdaki konumu ve mertebesi; Meryem 19:75, Mâide 5:60
مَكَّنَ (Fiil)Yeryüzünde egemenlik, iktidar ve yetki bahşetmeToplumlara veya liderlere siyasi, askeri ve medeni güç verilmesi; En'âm 6:6, Yûsuf 12:21, Kehf 18:84
مَكِين (Sıfat)Sarsılmaz güvenilirlik, yüksek itibar ve nüfuzŞahsiyetin güven veren konumu ve saraydaki veya melekût âlemindeki saygınlığı; Yûsuf 12:54, Tekvîr 81:20
مَكِين (Sıfat)Sağlam, korunaklı ve sarsılmaz fiziki yuvaAnne karnındaki döllenme ve cenin yerleşkesi bağlamı; Mü'minûn 23:13, Mürselât 77:21
مَكَانَة (İsim)Durum, varoluş tarzı, tutum ve hâlİnkârcıların kendi durumları ve tercihlerine göre hareket etmeleri çağrısı; En'âm 6:135, Hûd 11:93
أَمْكَنَ (Fiil)Birini diğerinin tasarrufuna, eline düşürmeSavaşta esir alma veya hasmın üstesinden gelme kudreti verilmesi; Enfâl 8:71

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamMekândan münezzehiyet ve istitaatAllah'ın bir mekânda bulunup bulunmadığı meselesi ile kulun fiilini icra edebilmesi için gerekli ontolojik imkân ve kudret tartışmasıCisimsel sınırlılıktan soyutlanma ve fiil öncesi güç/zemin şartı
FıkıhTemekkün ve tasarruf hakkıSatılan malın veya nikâhlanan eşin kabzı ve tasarrufunun fiilen mümkün hâle gelmesi (temkîn)Hukuki hâkimiyetin ve fiili kabzın kurulması
TefsirHilafet ve yeryüzünde istihlafAyetlerdeki «temkîn» kavramının peygamberlerin ve salih toplumların adaletle hükmetme yetkisine dönüştürülmesiİlahi yetkilendirme ve sorumluluk zemini
HadisOtoriteye itaat ve fitne dönemleriYöneticilerin meşru imkân bulması ve müminin toplumdaki sarsılmaz duruşunu koruması bağlamındaki rivayetlerDuruş sağlamlığı ve yönetim kapasitesi

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniYeryüzünde dinin yerleşmesiTemkîn-i DînSabit kılmaDinin soyut bir inançtan hayatı tanzim eden fiili bir nizam hâline gelmesi; Nûr 24:55Kesin
İlmiBilgi üretme ve araştırma zeminiİmkân matrisiZemin açmaHakikatin ortaya çıkabilmesi için zihni, metodolojik ve kurumsal altyapının bulunmasıGüçlü
SiyasiDevlet otoritesi ve hükümranlıkİktidar ve meşruiyetHükmetmeBir yönetimin toplum üzerinde nizam kurabilmesi için elinde bulundurduğu fiili güç ve zemin; Kehf 18:84Kesin
İktisadiMülkiyet ve tasarruf kabiliyetiSermaye tasarrufuDolaşımZenginliğin, üretimin ve kaynakların kontrol edilip işletilebilir zemin üzerinde tutulması; A'râf 7:10Güçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerPotansiyel kuyu / Taban enerji düzeyiFizikte bir parçacığın kararlı bir denge noktasında yerleşmesi ve orada iş yapabilme potansiyeli kazanması; uzay-zaman sürekliliğinde bir nesnenin koordinat bularak etki oluşturmasıGüçlü
Beşeri bilimlerKurumsal meşruiyet ve habitusSosyolojide bir aktörün veya kurumun toplumsal alanda söz söyleme, kaynak yönetme ve eylemde bulunma yetkisi (imkânı) elde etmesiGüçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökü yalnızca fiziksel üç boyutlu uzam parçası olan «yer» (mekân) veya modern Türkçedeki basit «ihtimal» (imkân) sınırına indirgemek
Kur'an içi daha geniş anlamBir varlığın zemine sımsıkı kök salarak etki oluşturma kudreti, ahlaki ve ontolojik yetkilendirilme boyutu, adalet ve nizam kurma vazifesi
Yanlış anlamanın doğuracağı hataYeryüzünde «temkîn» verilmesini sadece coğrafi veya askeri bir işgal gibi görüp, ayetlerdeki ahlaki sorumluluk, adalet ikamesi ve ilahi emanet boyutunu gözden kaçırmak

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Varlık alanının yaratılışından medeniyetlerin yükseliş ve çöküş yasalarına kadar insanın yeryüzündeki yerleşiklik ve yetki felsefesini açıklar.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Hz. Yûsuf'un Mısır'daki iktidarı, Zülkarneyn kıssası, helak edilen kadim kavimlerin güç tasvirleri ve salihlerin yeryüzü iktidarı ayetlerinde belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Güç ve mekân sahibi olmayı nihai bir hak veya salt tesadüf zanneden anlayışı yıkar; her imkânın bir imtihan zemini olduğunu gösterir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamKertenkele veya çekirgenin yumurtasını toprağa sağlamca bırakıp yuva kurması, zemine sımsıkı tutunması.
  • Soyut anlamBir varlığa eylem, irade ve tasarruf kabiliyetini gerçekleştirebileceği sarsılmaz bir zemin ve kudret bahşedilmesi.
  • Sistematik karşılıkOntolojik bir zemin üzerinde meşruiyet ve yetkinin birleşmesiyle ortaya çıkan fiili iktidar ve sorumluluk durumu.
  • LaTeX modeliM=Z∩P  ⟹  E
  • LaTeX açıklamasıModelde Z varlığın tutunduğu kararlı zemin ve mekânı, P kendisine bahşedilen potansiyel güç ve yetkiyi, M bu ikisinin kesişimiyle ortaya çıkan temkîn durumunu, E ise bu durumun zorunlu neticesi olan fiili tasarruf ve eylemi simgeler. Zemin olmadan güç fiiliyata dönüşemez; güç olmadan zemin atıl kalır.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: م