مكن
م - ك - ن
KÖK- 50 geçiş
- 48 ayet
- 17 sîga
- 13 sözlük
Kevn tepe demektir. “Mekve” yer anlamına gelir. İsmi mekanın sülasileşmesi ile mekan kök olmuştur. “Mikn” çekirge veya kertenkelenin yumurtası, yumurtladığı yere de mekan denir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Kevn tepe demektir. “Mekve” yer anlamına gelir. İsmi mekanın sülasileşmesi ile mekan kök olmuştur. “Mikn” çekirge veya kertenkelenin yumurtası, yumurtladığı yere de mekan denir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR947 harfالكاف والنون والميم معهما
ك م ن، م ك ن مستعملان فقط كمن: كَمَنَ فلان يَكْمُنُ كُمُوناً، أي: اختفى في مَكْمَنٍ لا يفطن له. ولكل حرف مَكْمَنٌ إذا مر به الصوت أثاره. وأمر فيه كَمِينٌ، أي: فيه دغل لا يفطن له.
وناقة كَمُونٌ، أي: كتوم للقاح، إذا لقحت لم تبشر بذنبها، أي: لم تشل، وإنما يعرف حملها بشولان ذنبها.
والكمّونُ: حب أدق من السمسم يستعمل في الهواضم، ويسف مع الفانيذ.
والكُمْنة: جرب وحمرة تبقى في
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR827 harfمَكَّنَهُ الله من الشيء وأمْكَنَهُ منه، بمعنًى. واسْتَمْكَنَ الرجل من الشيء وتَمَكَّنَ منه، بمعنًى. وفلان لا يُمْكِنُهُ النُهوض، أي لا يقدر عليه. وقولهم: ما أمْكَنَهُ عند الأمير، شاذٌّ. والمَكْنُ: بيض الضَبّ. والمَكِنَةُ بكسر الكاف: واحدة المكِنِ والمَكِناتِ. وفي الحديث: "أقِرُّوا الطير على مَكِناتِها" ومَكُناتِها بالضم. قال أبو زياد الكلابيّ وغيره من الأعراب: إنا لا نعرف للطَير مَكِناتٍ وإنما هي
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR5.731 harfك ن م
كمن ، كنم ، مكن ، نكم : ( مستعملة ) .
أهمل الليث : نكم ، وكنم .
( نكم كنم ) : وقد رَوَى أبو عُمَر ، عن أبي العباس عن ابن الأعرابيِّ أنه قال : النَّكْمَةُ : المصيبةُ الفادحة ، والكَنْمةُ : الْجِراحة .
كمن : قال الليث : كَمَنَ فلان يَكْمُنُ كُموناً إذا اسْتَخْفَى في مَكْمَنٍ لا يُفْطَنُ له .
ولكلِّ حرفٍ مَكْمَنٌ إذا مرَّ به الصّوت أَثَارَه .
والكَمِينُ في الحَرْبِ : معروفٌ .
وتقول : هذا
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR2.902 harf(باب الميم والكاف وما يثلثهما)
(مكل) الميم والكاف واللام كلمةٌ تدل على اجتماعِ ماء. ومَكَلَت البئرُ: اجتمعَ ماؤُها في وَسَطها. ومجتمع الماء مَُكْلَة. وبئر مَكُول، والجمع مُكُل.
(مكن) الميم والكاف والنون كلمةٌ واحدة. المَكْن: بَيض الضَّبّ. وضَبٌّ مَكُونٌ. [قال]:
ومَكْنُ الضِّباب طَعامُ العُرَيبِ *** ولا تَشتهيهِ نفوسُ العَجَمْ([1])والمكُنات: أوكار الطّير، ويقال مَكِنات([2]).
(مكا) الميم والكاف
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.117 harf- المكان عند أهل اللغة: الموضع الحاوي للشيء، وعند بعض المتكلمين أنه عرض، وهو اجتماع جسمين حاو ومحوي، وذلك أن يكون سطح الجسم الحاوي محيطا بالمحوي، فالمكان عندهم هو المناسبة بين هذين الجسمين. قال: ﴿مكانا سوى﴾ [طه/58]، ﴿وإذا ألقوا منها مكانا ضيقا﴾ [الفرقان/13] ويقال: مكنته ومكنت له فتمكن، قال: ﴿ولقد مكناكم في الأرض﴾ [الأعراف/ 10]، ﴿ولقد مكناهم فيما إن مكناكم فيه﴾ [الأحقاف/26]، ﴿أو لم نمكن لهم﴾
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR513 harfم ك ن
مكنته من الشيء وأمكنته منه فتمكّن منه واستمكن.
ويقول المصارع لصاحبه: مكّني من ظهرك وأما أمكنني الأمر فمعناه أمكنني من نفسه.
وهو مكينٌ عند السلطان وهم مكناء عنده وقد مكن عنده مكانة وهو أمكن من غيره.
وضبّة مكونٌ: بيوض وقد مكنت ومكن الضباب طعام العريب ولا تشتهيه نفوس العجم ويقول البدويّ: أما والركن والباب إني لأحب مكن الضباب.
وهذه مكنة الضّبة ومكنة الضّبة ومكناتها.
ومن
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR8.458 harfالمَكْنُ والمَكِنُ: بيضُ الضَّبَّةِ والجَرَادة ونحوهما؛ قال أَبو الهِنْديّ، واسمه عبد المؤمن بن عبد القُدُّوسِ:
ومَكْنُ الضِّبابِ طَعامُ العُرَيب،
ولا تشْتَهِيه نفُوسُ العَجَمْ
واحدته مَكْنةٌ ومَكِنة، بكسر الكاف. وقد مَكِنَتِ الضَّبَّةُ وهي مَكُونٌ وأَمْكَنتْ وهي مُمْكِنٌ إذا جمعت البيض في جوفها، والجَرادةُ مثلها. الكسائي: أَمْكَنَتِ الضَّبَّةُ جمعت بيضها في بطنها، فهي مَكُونٌ؛ وأَنشد ابن بري
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.285 harf* م ك ن * * مَكَّنَهُ * الله من الشيء * تَمْكِيناً * و * أَمْكَنَهُ * منه بمعنى و * اسْتَمْكَنَ * الرجل من الشيء و * تَمَكَّنَ * منه بمعنى وفلان لا * يُمْكِنُهُ * النُّهوض أي لا يقدر عليه وقولهم ما أمكنه عند الأمير شاذ و * المَكِنَةُ * بكسر الكاف واحدة * المَكِنِ * و * المَكِنَاتِ * وفي الحديث ﴿أقرُّوا الطير على مكناتها﴾ ومَكُناتها بالضم قال أبو زيد وغيره من الأعراب إنا لا نعرف للطير مَكِنات
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR8.053 harf: ( المَكْنُ ) ، بالفتْحِ : ( وككَتِفٍ : بَيْضُ الضَّبَّةِ والجَرادَةِ ونحوِهما ) ؛ ) قالَ أَبو الهِنْدِيُّ :
ومَكْنُ الضِّبابِ طَعامُ العُرَيبِولا تشْتَهِيهِ نُفُوسُ العَجَمْوقد تقدَّمَ في عرب ، واحِدَتُه مَكْنةٌ ومَكِنَةٌ .
وقد ( مَكِنَتِ ) الضَّبَّةُ ، ( كسَمِعَ ، فهي مَكونٌ ، وأَمْكَنَتْ فهي مُمْكِنٌ ) : ) إذا جَمَعَتِ البَيْضَ في جوْفِها ؛ والجَرادَةُ كذلِكَ .
وقالَ الكِسائيُّ :
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR2.599 harfمَكَّنَهُ
2 مَكَّنَهُ ذ He gave him a place: (Jel, vi. 6:) he assigned him a place, and settled, or established, him. (Bd, ibid, where see more.) You say also, مَكَّنَ لَهُ فِى مَنْزِلٍ [He assigned, or gave, him a place in an abode]. (S in art. بوأ.) ― -b2- مَكَّنَهُ مِنْ شَىْءٍ, and ↓ أَمْكَنَهُ, He made him to have mastery, or dominion, or ascendancy, or authority, and power, over a thing;
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.119 harfمَكِنَ
مَكِنَ A ( n. ac. مَكَن 4 ),
a. Was full of eggs ( lizard & c. ). _ast;
مَكُنَ
مَكُنَ U ( n. ac. مَكَاْنَة 22t ,),
a. Was powerful, influential.
b. [ coll. ], Was firm, solid,
مَكَّنَ
مَكَّنَ II ,
a. Strengthened; consolidated; established.
b. [ acc. & Min ], empowered, enabled to.
أَمْكَنَ
أَمْكَنَ IV ,
a. see II (b) .
b. Was possible for.
تَمَكَّنَ
تَمَكَّنَ V ,
a. Pass.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR26.449 harfمكن
مَكُنَ - يَمْكُنُ - مَكِيْن - مَكَان - مَكَانَة - أَمْكَنَ - يُمْكِنُ - مَكََّّنَ - يُمَكِّنُ
مَكُنَ - يَمْكُنُ + الكائن + في موضع: يستقر ويثبت في موضع: يتحول من وضع متقلقل غير ثابت على المكان الذي يقف عليه إلى وضع مستقر وثابت
مَكِيْن: اسم فاعل مبالغة على وزن " فعيل" صفة مشبهة من " مَكُنَ - يَمْكُنُ ": المستقر الثابت في موضعه: الذي تحوّل
Sîgalar(17)
- مَكَانٍMekan(فَعَالٍ)×10
- مَكَانًاMekan(فَعَالًا)×9
- مَكَانَMekan(فَعَالَ)×4
- مَكَانَتِكُمْİmkanınız(فَعَالَتِكُمْ)×4
- مَكَانَهُOnun mekanı(فَعَالَهُ)×3
- مَكَّنَّاYerleştirdik+1 anlam(فَعَّلْنَا)×3
- مَكَّنَّاهُمْOnları yerleştirdik+1 anlam(فَعَّلْنَاهُمْ)×3
- مَكِينٍYerleşik(فَعِيلٍ)×3
- مَكَّنَّاكُمْSize imkan verdik+1 anlam(فَعَّلْنَاكُمْ)×2
- نُمَكِّنْYerleştiririz+1 anlam(نُفَعِّلْ)×2
Mücavir kökler61 mücavir (291 toplam)
- شرر
4 ortak ayet · Şerareden gelen bir kelimedir
- جعل
10 ortak ayet · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
- بدل
4 ortak ayet · Bedr dolunay demektir
- خطف
2 ortak ayet · Hatfe daldan yapılmış, yaya bağlanan ip ile kuşu birden…
- يوسف
3 ortak ayet · Çorak yer anlamına gelen “esef”ten türemiştir
- قرر
3 ortak ayet · Küçük derelerin toplanıp durgunlaştığı göldür
- خرر
2 ortak ayet · Sel suyunun yardığı hendek demektir
- نبذ
2 ortak ayet · Nebiz köpük demektir
- بوأ
2 ortak ayet · Bve bye’den dönüşmüştür
- أرض
9 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
- بعد
6 ortak ayet · Baid uzak demektir
- شيأ
9 ortak ayet · Şey
Geçtiği ayetler(48)
… بِهَا جَاءَتْهَا رِيحٌ عَاصِفٌ وَجَاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ …
MekanSizi karada ve denizde yürüten O’dur. Gemide bulunduğunuzda geminin onları hoş bir rüzgarla götürdüğünde ve onunla sevindiklerinde; birden şiddetli bir kasırga gelip onları her taraftan dalgaların sardığı ve çepeçevre kuşatıldıklarını sandıkları anda, Allah’ın dinine sarılarak: Bizi bu tehlikeden kurtarırsan; andolsun ki, şükredenlerden oluruz, diye O’na yalvarırlar.
يَتَجَرَّعُهُ وَلَا يَكَادُ يُسِيغُهُ وَيَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ وَمَا هُوَ بِمَيِّتٍ وَمِنْ وَرَائِهِ عَذَابٌ غَلِيظٌ
MekanOnu yudum yudum alacak ama yutamayacaktır. Her taraftan ona ölüm geldiği halde ölemeyecektir. Ve arkasından şiddetli bir azab gelip çatacaktır.
… كَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِنْ كُلِّ مَكَانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ …
MekanAllah; size, huzur ve güven içinde bir kasabayı misal olarak verir. Her yandan oraya bol bol rızık geliyordu. Ama Allah’ın nimetine nankörlük ettiler de yaptıklarından dolayı Allah onlara açlık ve korku belasını tattırdı.
حُنَفَاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكَانٍ سَحِيقٍ
MekanAllah’a şirk koşmaksızın, hanifler olarak. Kim Allah’a şirk koşarsa; gökten düşüp de kuşların kaptığı veya rüzgarın uçuruma attığı bir şeye benzer.
إِذَا رَأَتْهُمْ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ سَمِعُوا لَهَا تَغَيُّظًا وَزَفِيرًا
MekanBu, kendilerine uzak bir yerden gözükünce onun kaynayışını ve uğultusunu duyacaklardır.
وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا فَلَا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ
MekanBir görsen, hani onlar korkmuşlardı. Artık kaçacak yerleri de yoktur, yakın bir yerde yakalanmışlardır.
وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ
MekanO’na inandık demişlerdir. Ama uzak bir yerden nasıl kolayca imana ulaşılır?
وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ
MekanHalbuki daha önce onu inkar etmişlerdi. Uzak bir yerden gayba atıp tutuyorlardı.
… آذَانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى أُولَئِكَ يُنَادَوْنَ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ
MekanBiz; onu yabancı bir dil ile ortaya koysaydık diyeceklerdi ki: Ayetleri tafsilatlı olarak açıklamalı değil miydi? Hem yabancı, hem da Arab’a mı hitab etmektedir? De ki: İman edenler için hidayet ve şifadır. İman etmemiş olanların kulaklarında ise bir ağırlık vardır ve bu, onlara kapalıdır. Sanki onlara uzak bir mesafeden sesleniyorlar da anlamıyorlar.
وَاسْتَمِعْ يَوْمَ يُنَادِ الْمُنَادِ مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ
MekanBir münadinin yakın bir yerden çağıracağı güne, kulak ver.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | مكن |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ثبت, قرر, سكن |
| Zıt Kök | زول |
| Çekirdek Özet 1 | Bir yerde sabitlenmek, yumurtanın veya yuvanın zemine sımsıkı yerleşip tutunması |
| Çekirdek Özet 2 | Varlık ve insana tasarruf gücü, otorite, zemin ve kudret bahşedilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Mekân ve imkân ilişkisi; güç ve iradenin gerçekleşebileceği ontolojik ve kurumsal zeminin kurulması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel yer (mekân) veya soyut yetki olarak ayırıp ikisi arasındaki zemin ve nüfuz birliğini koparmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مك | Bir yere saplanıp kalmak, sıkıca tutunmak, çekip çıkarmak veya içine gömülmek; nitekim مكث kökünde bir mekânda uzun süre durup beklemek, مكر kökünde zemini ve durumu sağlamlaştırarak gizli düzen kurmak, مكك kökünde iliği kemikten söküp çıkaracak kadar derine nüfuz etmek ve مكو kökünde yuvaya veya oyuğa yerleşmek anlamları belirgindir | ن | Çekirdeğin içine gömülme ve tutunma hareketine ن harfinin süreklilik, içselleşme ve canlılık dinamizmi eklenmiş; tohumun, yumurtanın veya canlının bir zemine yerleşip orada varlığını sürdürme, güç kazanma ve mekân tutma vasfı kesinleşmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Potansiyel hâldeki varlık zemini, kuşatıcı kaynak ve akışkan imkân alanını temsil eder |
| ك | avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Açık ve akışkan olanı kavrama, sınırlama, avuç içine alma ve kontrol altına alma hareketini ifade eder |
| ن | filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Kavranan ve korunan zemin üzerinde yaşam bulma, kök salma, süreklilik ve üreme gücünü simgeler |
| مكن | Kaynağın kavranıp üzerinde yaşamın ve sürekliliğin kurulması | Kuşatıcı bir zeminin ve imkânın kavranarak orada sarsılmaz bir tutunma, yerleşiklik ve hayat alanı inşa edilmesi hareketidir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çöl kertenkelesinin (dabb) veya çekirgenin yumurtalarını karın boşluğunda toplayıp toprağa sımsıkı bırakması; kuşun yuvasına yerleşmesi (mekun, meknat) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebü'l-Hindî'ye atfedilen beyitte kertenkele yumurtasının çöl Arapları için temel gıda oluşu ve kökün yumurta anlamı şöyle zikredilir: ومَكْنُ الضِّباب طَعامُ العُرَيبِ / ولا تَشتهيهِ نفوسُ العَجَمْ |
| Erken Arapça kullanım | İbn Berri'nin naklettiği erken bedevi şiirinde gebe ve yumurtalı kertenkeleyi avlama bağlamında: أَراد رَفِيقي أَنْ أَصيدَهُ ضَبَّةً / مَكُوناً، ومن خير الضِّباب مَكُونُها |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Arapça مكن kökü, klasik dilbilimciler arasında kök harflerin asilliği bakımından tartışılmış çift katmanlı bir yapı sergiler. Halil b. Ahmed ve Basra mektebi dilcilerine göre Arapçada fiziksel yer anlamına gelen «mekân» kelimesi esasen كون kökünden türemiş bir ism-i mekândır; ancak dilin kullanım sıklığı ve türetme esnekliği neticesinde kelime bağımsız bir kök gibi işlem görmüş, buradan «temekkene» ve «imkân» türevleri doğmuştur. Buna karşılık İbn Fâris ve lugat ehli, kökün doğrudan kertenkele ve çekirge yumurtası olan «el-mekn» isminden geldiğini, bunun da bir yere yerleşme, kuvvet bulma ve yuva edinme (mekünât) anlamını taşıyan özgün bir Sami-Arapça kök olduğunu vurgular. Doğu Sami dillerinden Akadcada varlık ve durum bildiren kânu/kênu köküyle ve Batı Sami dillerinde (İbranice ve Ârâmîce) makôm/makkûmî yapılarıyla kesişen bu alan, Arapçada hem biyolojik tutunma hem de varoluşsal zemin edinme bağlamında birleşmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Kitābü’l-ʿAyn ve Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | مكن ile كون geçişliliği | Kertenkele yumurtasının zemine tutunması somut anlamı ile varlık ve oluş bildiren kökün ism-i mekânından türeyen tasarruf yetkisi iç içe geçmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice māqôm, Süryanice dukhthā/makon | Varlığın yer tutması, konumu ve sabitlenmesi anlamında Batı Sami zemininde yerleşik morfolojik paralellikler taşır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik zemin / Proto-Sami *kwn | Oluş, duruş ve zemin bulma tasavvuru kadim Afro-Asyatik varlık tabakalarıyla örtüşür | Muhtemel |
Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Brown-Driver-Briggs.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| مكن | Anlamlı | Yerleşmek, güç yetirmek | Bir yerde sağlamca karar kılmak, yetki ve iktidar sahibi olmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| منك | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| كمن | Anlamlı | Gizlenmek, pusuya yatmak | Bir yerde fark edilmeyecek şekilde saklanmak, potansiyel olarak beklemek | Kur'an'da geçmez; hedef kökle zemin ve içe çekilme ilişkisi taşır |
| كنم | Anlamlı | Bitlenmek, kir bağlamak | Deride veya tende kir ve parazit birikmesi | Kur'an'da geçmez; Tehzîb'de sınırlı kullanım kayıtlıdır |
| نمك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel sayılır |
| نكم | Anlamlı | Hızlı yürümek, yoldan sapmak | Bir yöne doğru hızla atılmak veya intikam arzusuna yönelmek | Kur'an'da geçmez; sınırlı bedevi kullanımı |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| مكن | Merkez | İktidar, zemin ve yerleşiklik | Bir zemine tam oturarak orada tasarruf etme yetkisi ve gücü kazanmak | Fiili kudret, nüfuz ve mekânsal hâkimiyeti birlikte içerir |
| ثبت | Komşu | Sabitlik ve dayanıklılık | Sarsılmama, yerinden oynamama ve direnç gösterme yönü öne çıkar | Hareketsizlik ve sarsılmazlık esastır; tasarruf gücü zorunlu değildir |
| قرر | Komşu | Karar kılma ve sükûnet | Hareketin durması, yatışma ve bir yerde istikrara kavuşma hâlidir | Dinginlik ve huzur yönü ağır basar |
| سكن | Komşu | Barınma ve sakinleşme | Çalkantının bitmesi, mesken tutma ve içsel dinginlik bulma | Şiddet ve hareketin dinmesi anlamı baskındır |
| زول | Zıt | Ayrılma, yok olma, kayma | Bulunulan yerden kopma, mevkisini kaybetme ve ortadan kalkma | Mekânın, gücün ve istikrarın tamamen yitirilmesidir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | مكن | Yerleşmek, güç bulmak | Bir mekânda kalıcı olup tasarruf imkânına kavuşmak | Kesin |
| Latince | Potentia, stabilitas, locus | Güç, istikrar, konum | Locus fiziksel yeri, potentia ise yetkiyi karşılar; ancak kökün ikisini birleştiren yapısını tam vermez | Güçlü |
| İngilizce | Enable, establish, empower | İmkân tanımak, yerleştirmek | Empower yetkilendirmeyi, establish yerleşik kılmayı verir; kökün zemin anlamı bölünür | Güçlü |
| Almanca | Befähigen, festigen, einsetzen | Güçlendirmek, sabitlemek | Bir makama getirme ve eylem imkânı sunma yönünü karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Habiliter, affermir, implanter | Yetki vermek, sağlamlaştırmak | Hukuki ve fiili zemin sağlama boyutunu kısmen ifade eder | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary; Grimm Deutsches Wörterbuch; Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مَكَان (İsim) | Fiziksel konum, coğrafi yön ve uzam | Bir şahsın veya nesnenin bulunduğu somut yer, uzak veya yüksek konum bağlamı; Meryem 19:22, Furkân 25:34 |
| مَكَان (İsim) | Manevi derece, rütbe ve ahlaki seviye | İnsanın ilahi huzurdaki veya toplumdaki konumu ve mertebesi; Meryem 19:75, Mâide 5:60 |
| مَكَّنَ (Fiil) | Yeryüzünde egemenlik, iktidar ve yetki bahşetme | Toplumlara veya liderlere siyasi, askeri ve medeni güç verilmesi; En'âm 6:6, Yûsuf 12:21, Kehf 18:84 |
| مَكِين (Sıfat) | Sarsılmaz güvenilirlik, yüksek itibar ve nüfuz | Şahsiyetin güven veren konumu ve saraydaki veya melekût âlemindeki saygınlığı; Yûsuf 12:54, Tekvîr 81:20 |
| مَكِين (Sıfat) | Sağlam, korunaklı ve sarsılmaz fiziki yuva | Anne karnındaki döllenme ve cenin yerleşkesi bağlamı; Mü'minûn 23:13, Mürselât 77:21 |
| مَكَانَة (İsim) | Durum, varoluş tarzı, tutum ve hâl | İnkârcıların kendi durumları ve tercihlerine göre hareket etmeleri çağrısı; En'âm 6:135, Hûd 11:93 |
| أَمْكَنَ (Fiil) | Birini diğerinin tasarrufuna, eline düşürme | Savaşta esir alma veya hasmın üstesinden gelme kudreti verilmesi; Enfâl 8:71 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Mekândan münezzehiyet ve istitaat | Allah'ın bir mekânda bulunup bulunmadığı meselesi ile kulun fiilini icra edebilmesi için gerekli ontolojik imkân ve kudret tartışması | Cisimsel sınırlılıktan soyutlanma ve fiil öncesi güç/zemin şartı |
| Fıkıh | Temekkün ve tasarruf hakkı | Satılan malın veya nikâhlanan eşin kabzı ve tasarrufunun fiilen mümkün hâle gelmesi (temkîn) | Hukuki hâkimiyetin ve fiili kabzın kurulması |
| Tefsir | Hilafet ve yeryüzünde istihlaf | Ayetlerdeki «temkîn» kavramının peygamberlerin ve salih toplumların adaletle hükmetme yetkisine dönüştürülmesi | İlahi yetkilendirme ve sorumluluk zemini |
| Hadis | Otoriteye itaat ve fitne dönemleri | Yöneticilerin meşru imkân bulması ve müminin toplumdaki sarsılmaz duruşunu koruması bağlamındaki rivayetler | Duruş sağlamlığı ve yönetim kapasitesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yeryüzünde dinin yerleşmesi | Temkîn-i Dîn | Sabit kılma | Dinin soyut bir inançtan hayatı tanzim eden fiili bir nizam hâline gelmesi; Nûr 24:55 | Kesin |
| İlmi | Bilgi üretme ve araştırma zemini | İmkân matrisi | Zemin açma | Hakikatin ortaya çıkabilmesi için zihni, metodolojik ve kurumsal altyapının bulunması | Güçlü |
| Siyasi | Devlet otoritesi ve hükümranlık | İktidar ve meşruiyet | Hükmetme | Bir yönetimin toplum üzerinde nizam kurabilmesi için elinde bulundurduğu fiili güç ve zemin; Kehf 18:84 | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyet ve tasarruf kabiliyeti | Sermaye tasarrufu | Dolaşım | Zenginliğin, üretimin ve kaynakların kontrol edilip işletilebilir zemin üzerinde tutulması; A'râf 7:10 | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel kuyu / Taban enerji düzeyi | Fizikte bir parçacığın kararlı bir denge noktasında yerleşmesi ve orada iş yapabilme potansiyeli kazanması; uzay-zaman sürekliliğinde bir nesnenin koordinat bularak etki oluşturması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal meşruiyet ve habitus | Sosyolojide bir aktörün veya kurumun toplumsal alanda söz söyleme, kaynak yönetme ve eylemde bulunma yetkisi (imkânı) elde etmesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca fiziksel üç boyutlu uzam parçası olan «yer» (mekân) veya modern Türkçedeki basit «ihtimal» (imkân) sınırına indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir varlığın zemine sımsıkı kök salarak etki oluşturma kudreti, ahlaki ve ontolojik yetkilendirilme boyutu, adalet ve nizam kurma vazifesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yeryüzünde «temkîn» verilmesini sadece coğrafi veya askeri bir işgal gibi görüp, ayetlerdeki ahlaki sorumluluk, adalet ikamesi ve ilahi emanet boyutunu gözden kaçırmak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlık alanının yaratılışından medeniyetlerin yükseliş ve çöküş yasalarına kadar insanın yeryüzündeki yerleşiklik ve yetki felsefesini açıklar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. Yûsuf'un Mısır'daki iktidarı, Zülkarneyn kıssası, helak edilen kadim kavimlerin güç tasvirleri ve salihlerin yeryüzü iktidarı ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Güç ve mekân sahibi olmayı nihai bir hak veya salt tesadüf zanneden anlayışı yıkar; her imkânın bir imtihan zemini olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamKertenkele veya çekirgenin yumurtasını toprağa sağlamca bırakıp yuva kurması, zemine sımsıkı tutunması.
- Soyut anlamBir varlığa eylem, irade ve tasarruf kabiliyetini gerçekleştirebileceği sarsılmaz bir zemin ve kudret bahşedilmesi.
- Sistematik karşılıkOntolojik bir zemin üzerinde meşruiyet ve yetkinin birleşmesiyle ortaya çıkan fiili iktidar ve sorumluluk durumu.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde varlığın tutunduğu kararlı zemin ve mekânı, kendisine bahşedilen potansiyel güç ve yetkiyi, bu ikisinin kesişimiyle ortaya çıkan temkîn durumunu, ise bu durumun zorunlu neticesi olan fiili tasarruf ve eylemi simgeler. Zemin olmadan güç fiiliyata dönüşemez; güç olmadan zemin atıl kalır.