وحد
و - ح - د
KÖK- 153 geçiş
- 148 ayet
- 34 sîga
- 13 sözlük
وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye muzaf olmasına rağmen nekredir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye muzaf olmasına rağmen nekredir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.493 harfباب الحاء والدال و واي معهما
حدأ، حدو، حيد، دحو، دحي، دوح، وحد مستعملات
حدأ:
الحِدَأَة: طائر يَصيدُ الجِرْذَان، ويقال إنّها كانت تَصيدُ لسليمان بن داود وكانت أصيدَ الطير، فانقطع عنه الصيد لدعوة سليمان: "ربّ اغفِرْ لي وهَبْ لي ملكا لا ينبغي لأحدٍ من بعدي". قال العجاج:
كأنَّهُنَّ الحِدأُ الأُوِيُّ
والحَدَأُ، مهموز مقصور بفتح الحاء شِبْهُ فَأْسٍ تُنْفَرُ به الحِجارة مُحَدَّد الطَّرَف. قال
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.071 harfالوَحْدَةُ: الانفرادُ. تقول: رأيته وحدَه. وهو منصوبٌ عند أهل الكوفة على الظرف، وعند أهل البصرة على المصدر في كل حال. ولا يضاف إلا في قولهم: فلانٌ نسيجُ وحدِهِ، وهو مدحٌ. وجُحَيْشُ وحدِهِ وعُيَيْرُ وحدِهِ، وهما ذمٌّ. والواحِدُ: أوَّلُ العددِ، والجمع وُحْدانٌ وأُحْدانٌ. قال الفراء: يقال أنتم حيٌّ واحدٌ وحي واحِدونَ، كما يقال: شِرْذِمَةٌ قليلون. وأنشد للكميت:
فَضَمَّ قَواصيَ الأحياءِ منهمفقد
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR19.894 harfباب الحاء والدال
حدا ، حدأ ، حاد ، دحا ، داح ، وحد ، ودح ، أحد .
حدا : قال الليث : يقال حدَا يَحْدُو حَدْواً وحُدَاءً مَمْدودٌ : إذا رَجَز الحادي خلف الإبل ويقال : حَدَا يَحْدُو حَدْواً إذا تَبع شيئاً . ويقال للعَيْر حادِي ثلاثٍ وحادي ثمانٍ إذا قدَّم من أُتُنه أمامه عدّةً .
وقال ذو الرمة :
حادي ثمانٍ من الحُقْب السماحيج
ويقال للسَّهْم إذا مضى : حدا الريشَ وحدا النَّصْلَ .
وقال الليث : الحُدَيَّا
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR3.710 harf(باب الواو والحاء وما يثلثهما)
(وحد) الواو والحاء والدال: أصلٌ واحد يدلُّ على الانفراد. من ذلك الوَحْدَة([1]). وهو وَاحدُ* قبيلته، إذا لم يكنْ فيهم مثلُه، قال:
يا واحدَ العُرْبِ الذي *** ما في الأنامِ لـه نَظِير([2])ولقيتُ القَومَ مَوحَدَ مَوْحَدَ. ولقيتُه وَحْدَه. ولا يُضاف([3]) إلاَّ في قولهم: نَسيجُ وَحْدِه، وعُيَيْرُ وَحدِه، وجُحَيْش وَحده، ونَسيجُ وحدِه، أي لا يُنسَج غيره لنفاسته، وهو مَثَل.
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.506 harf- الوحدة: الانفراد، والواحد في الحقيقة هو الشيء الذي لا جزء له البتة، ثم يطلق على كل موجود حتى إنه ما من عدد إلا ويصح أن يوصف به، فيقال: عشرة واحدة، ومائة واحدة، وألف واحد، فالواحد لفظ مشترك يستعمل على ستة أوجه:
الأول: ما كان واحدا في الجنس، أو في النوع كقولنا: الإنسان والفرس واحد في الجنس، وزيد وعمرو واحد في النوع.
الثاني: ما كان واحدا بالاتصال؛ إما من حيث الخلقة كقولك: شخص واحد؛ وإما من حيث
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR816 harfو ح د
هو واحد وهم وحدان ولا تنس وحدة القبر ووحشته.
وجاء وحده.
وأكرم كل رجل على حدةٍ.
وجاءوا أحاد وموحد.
وهو من آحاد الناس.
وهو واحد قومه وأوحدهم.
وهو واحد أمّه.
قال حاتم: أماويّ إني ربّ واحد أمّه أجرت فلا منّ عليه ولا أسر وما أنت في هذا بأوحد.
قال: وتلك سبيل لست فيها بأوحد واتحد الرّجلان وبينهما اتحاد.
ووحّد الله توحيداً.
وله الوحدانية.
وأحّد ربك وتوحّد الله
و ح د هو واحد وهم وحدان ولا تنس وحدة القبر ووحشته. وجاء وحده. وأكرم كل رجل على حدةٍ. وجاءوا أحاد وموحد. وهو من آحاد الناس. وهو واحد قومه وأوحدهم. وهو واحد أمّه. قال حاتم: أماويّ إني ربّ واحد أمّه أجرت فلا منّ عليه ولا أسر وما أنت في هذا بأوحد. قال: وتلك سبيل لست فيها بأوحد واتحد الرّجلان وبينهما اتحاد. ووحّد الله توحيداً. وله الوحدانية. وأحّد ربك وتوحّد الله تعالى بالربوبية. وتوحّد فلان برأيه. وتوحّده الله بالفضل. وفلان وحدٌ ووحيدٌ: منفرد واستوحد: انفرد. ومعي عشرة فأحدهنّ أي اجعلهنّ أحد عشر. وشاة موحدٌ ومفردٌ ومفذٌّ: تلد واحداً. وقد أوحدت إيحاداً. وأوحد الله فلاناً: جعله بلا نظير. وما بالدّار أحد. ونزلت به إحدى الإحد أي إحدى الدّواهي. قال رجل من غطفان: إنّكم لن تنتهوا عن الحسد حتى يدلّيكم إلى إحدى الإحد وتحلبوا صرماء لم ترأم أحد
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR17.854 harfالواحدُ: أَول عدد الحساب وقد ثُنِّيَ؛ أَنشد ابن الأَعرابي: فلما التَقَيْنا واحِدَيْنِ عَلَوْتُه
بِذي الكَفِّ، إِني للكُماةِ ضَرُوبُ
وجمع بالواو والنون؛ قال الكميت:
فَقَدْ رَجَعُوا كَحَيٍّ واحدِدِينا
التهذيب: تقول: واحد واثنان وثلاثة إِلى عشرة فإِن زاد قلت أَحد عشر يجري أَحد في العدد مجرى واحد، وإِن شئت قلت في الابتداء واحد اثنان ثلاثة ولا يقال في أَحد عشر غير أَحد، وللتأْنيث واحدة، وإِحدى في
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.233 harf* و ح د * * الوَحْدَةُ * الانفراد تقول رأيته * وَحْدَهُ * وهو منصوب عند أهل الكوفة على الظرف وعند أهل البصرة على المصدر في كل حال كأنك قلت * أَوْحَدْتُهُ * بُرؤْيتي * إيِحاداً * أي لم أَر غيره ثم وضعت * وَحْدَهُ * هذا الموضع وقال أبو العباس يحتمل أيضا وجها آخر وهو أن يكون الرجل في نفسه مُنفردا كأنك قلت رأيت رجلا مُنفردا انفرادا ثم وضعت وحْدَه موضعه ولا يُضاف إلا في قولهم فلان نسيج وحده وهو مدح
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR17.484 harfالواحد: أول عدد الحساب. وفي المصباح: الواحد: مفتتح العدد، وقد يثنى. أنشد ابن الأعرابي.
فلما التقينا واحدين عـلـوتـه بذي الكف إني للكماة ضروب وقد أنكر أبو العباس تثنيته، كما نقله عنه شيخنا. قلت: وسيأتي قريبا، ومر للمصنف بعينه في أ ح د، ج واحدون، ونقل الجوهري عن الفراء يقال: أنتم حي واحد وحي واحدون، كما يقال شرذمة قليلون، وأنشد للكميت:
فضم قواصي
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR15.788 harfوَحَدَ
1 وَحَدَ ذ , aor. يَحِدُ; (T, L, Msb;) and وَحِدَ, (Lh, M, L, K,) aor. يَوْحَدُ (Lh) and يَحِدُ; (K;) with the latter aor., like وَرِثَ, aor. يَرِثُ; but وَحِدَ with this aor. is not mentioned by the lexicologists or grammarians [except F]; (MF;) [and its aor. is therefore probably يَوْحَدُ, only, agreeably with analogy, for which reason it seems to be omitted in the M;] and وَحُدَ, (Lh,
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.593 harfوَحَدَ
وَحَدَ
a. [ يَحِدُ ] ( n. ac. وَحْد 1 , وَحْدَة 1t , حِدَة [ 2t ] , وُحُوْد 27 ), Was alone; was unique.
وَحُدَ
وَحُدَ
a. [ يَحِدُ ] ( n. ac. وَحَاْدَة 22t , وُحُوْدَة 27t ), see I .
وَحَّدَ
وَحَّدَ II ,
a. Reduced to one, made one, unified.
b. Made, regarded as unique; declared one.
أَوْحَدَ
أَوْحَدَ IV
a. [ acc. & La ], Left, abandoned to.
b. Cut off, isolated from.
c.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok75.266 harfوحد
وَحَدَ - يَحِدُ (وَحِدَ - يَوْحَدُ) - وَحْد - وَحْدُهُ - وَاحِد - واحِدَة - كُلّ وَاحِد - وَحِيْد - وَحيْدًا - أَحِدَ - يَأْحَدُ - أحَد - إحْدى - أَحَدهم - أحَدكم - أَحَدٌ من - من أَحَد - أَحَدَ عشر
وَحَدَ - يَحِدُ (وَحِدَ - يَوْحَدُ) + الكائن أو الشيء: يكون واحداً ووحيداً: يكون في موضعه أو في التعامل معه واحداً: ينظر إليه ويعتبر
Mücavir kökler229 mücavir (523 toplam)
- أله
83 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- قهر
7 ortak ayet · Ovalarda yükselen münferid dağlara denir
- شرك
16 ortak ayet · Tasma kayış demektir
- حضر
7 ortak ayet · Hadre inşaat için kullanılan taş tuğla demektir
- أمم
13 ortak ayet · Emam ön demektir
- ثلث
7 ortak ayet · Sülle çokluk demektir
- صيح
5 ortak ayet · Sayha(sin) düzlüğe akıp yayılan sudur, bağırdığı zaman…
- قول
57 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- ثمن
5 ortak ayet · Essemnu (Sin’ le) sade yağ demektir
- مسح
4 ortak ayet · Mesih
- غدر
2 ortak ayet · Es geçer
- غوط
2 ortak ayet · Çukur
Geçtiği ayetler(148)
وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَاقَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِيَاءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا وَآتَاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ
BiriHani, Musa kavmine demişti ki: Ey kavmim; Allah’ın size olan nimetini hatırlayın. Hani sizden peygamberler yetiştirmiş ve size saltanatlar ihsan etmişti. Dünyalarda kimseye vermediğini size vermişti.
قَالَ اللَّهُ إِنِّي مُنَزِّلُهَا عَلَيْكُمْ فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذَابًا لَا أُعَذِّبُهُ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ
BiriAllah buyudu ki: Ben, onu şühesiz indireceğim. Bundan sonra da artık içinizden her kim küfrederse; onu dünyalarda hiç kimseyi azablandırmayacağım azabla azablandırırım.
… الْمُشْرِكِينَ ثُمَّ لَمْ يَنْقُصُوكُمْ شَيْئًا وَلَمْ يُظَاهِرُوا عَلَيْكُمْ أَحَدًا فَأَتِمُّوا إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلَى مُدَّتِهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ …
BiriYalnız muahede yaptığınız müşriklerden, muahede hükümlerinde size karşı bir eksiklik yapmayan ve aleyhinizde kimseye yardım etmeyenler, müstesnadır. O halde anlaşmayı, sonuna kadar tamamlayın. Muhakkak ki Allah, müttakileri sever.
… طَعَامًا فَلْيَأْتِكُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ وَلْيَتَلَطَّفْ وَلَا يُشْعِرَنَّ بِكُمْ أَحَدًا
BiriBöylece, birbirine sorsunlar diye onları uyandırdık. İçlerinden biri; ne kadar kaldınız? dedi. Bir gün veya daha az bir müddet kaldık, dediler. Ne kadar kaldığınızı Rabbınız daha iyi bilendir. Şimdi siz, birinizi paranızla şehre gönderin de yiyeceklere baksın, hangisi daha temiz ise ondan size getirsin. Orada nazik davransın da sakın sizi kimseye duyurmasın, dediler.
… فِيهِمْ إِلَّا مِرَاءً ظَاهِرًا وَلَا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ أَحَدًا
BiriKaranlığa taş atar gibi; üçtür, dördüncüsü köpekleridir, diyeceklerdir. Veya beştir, altıncıları köpekleridir, derler. Yahut: Yedidir, sekizincileri köpekleridir, derler. Onların sayısını en iyi bilen Rabbımdır, de. Onları pek az kimseden başkası bilmez. Bu yüzden onlar hakkında bu kısa anlatılanların dışında kimseyle tartışma ve onlar hakkında kimseden bir şey sorma.
قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثُوا لَهُ غَيْبُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ مَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَدًا
BiriOnların ne kadar kaldıklarını en iyi Allah bilir, de. Göklerin ve yerin bilinmezlikleri O’na aittir. O ne güzel görendir. O ne güzel işitendir. Bunların O’ndan başka yardımcısı yoktur. O, hiç kimseyi hükmüne ortak yapmaz.
لَكِنَّ هُوَ اللَّهُ رَبِّي وَلَا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَدًا
Biriİşte O; benim Rabbım olan Allah’tır ve ben, kimseyi Rabbıma ortak koşmam.
وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلَى مَا أَنْفَقَ فِيهَا وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا وَيَقُولُ يَالَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَدًا
BiriNitekim ürünleri yok edildi. Sarfettiği emeğe içi yanarak avuçlarını oğuşturuyordu. Çardakları hep yere düşmüştü. Ve diyordu ki: Ne olaydım, Rabbıma hiç kimseyi ortak koşmasaydım.
وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبَالَ وَتَرَى الْأَرْضَ بَارِزَةً وَحَشَرْنَاهُمْ فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا
BiriBir gün dağları yürütürüz de; sen, yeri dümdüz görürsün. Hiç birini bırakmaksızın toplarız onları.
… أَحْصَاهَا وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا وَلَا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا
BiriKitab konulduğunda suçluların onda yazılı olandan korktuklarını görürsün Vah bize, eyvah bize, bu kitab nasıl olmuş da küçük büyük bir şey bırakmaksızın hepsini saymış, derler. Çünkü bütün işlediklerini hazır bulurlar. Ve Rabbın, kimseye asla zulmetmez.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وحد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Misâl-i vâvî (ilk harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | فرد, جمع, شرك |
| Zıt Kök | كثر |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin tek başına kalması, parçalanmaz ve benzersiz bir şekilde ayrışması, infirad |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi zatta, sıfatlarda ve hükümranlıkta ortağı ve benzeri bulunmayan mutlak teklik ve bütünlük |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın ve ilahi nizamın tek merkezden yönetilmesi, parçalanmayı ve şirki dışlayan kurucu birlik ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca aritmetik bir sayı değeri olarak görüp ontolojik ve ahlaki teklik, benzersizlik boyutunu dışarıda bırakmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| وح | Dış dünyadan soyutlanarak içe dönme, gizli ve yalın temas kurma, ayrışma; nitekim وحش kökünde topluluktan kopup tek başına kalma ve yabancılaşma, وحي kökünde ise gizli, hızlı ve tekil bildirim anlamı belirgindir. | د | Kapı, sınır ve belirgin geçiş imgesi taşıyan harfin eklenmesiyle içe çekilme eylemi, sınırları tayin edilmiş, harici unsurlardan tamamen arınmış kesin ve bölünmez bir tekliğe (infirad ve vahdet) dönüşmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | Çengel, çadır kazığı | Bağlama, bitiştirme, sabit bir noktaya raptetme ve bir arada tutma gücü |
| ح | Çit, duvar | Kuşatma, harici tesirlerden koruma, içeriye giriş-çıkışı sınırlayarak ayırma |
| د | Kapı | Geçiş, sınır, kesinleşmiş giriş ve belirli bir alanın başlangıç noktası |
| وحد | Çengelin sabitlemesi, duvarın çevreleyip koruması ve kapının kesin sınırı belirlemesi | Harici hiçbir unsurun içeri sızamadığı, bölünmeye veya parçalanmaya imkan tanımayan, sınırları tam tayin edilmiş kapalı ve benzersiz bir tekliğin kurulması hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sürünün veya kabilenin geri kalanından büsbütün ayrılmış tek bir deve ya da yabani sığır için kullanılır; ثور وحد veya رجل وحد ifadesinde olduğu gibi eşi, benzeri, kökü veya yanında ikincisi olmayan yalın tekliği bildirir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şairi Hâtim et-Tâî, anasının tek çocuğu olan kimseye kol kanat gerişini ve onun eşsizliğini şu mısralarla dile getirir: أماويّ إني ربّ واحد أمّه / أجرت فلا منّ عليه ولا أسر |
| Erken Arapça kullanım | Klasik dilde eşi benzeri olmayan, kendi sahasında tek başına zirveye ulaşan kimseler için deyimleşen نسيج وحده kalıbı ve bir şeyin müstakil oluşunu ifade eden على حدة kullanımı erken dönem Arap kelamında yerleşiktir. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinin batı ve güney kollarında bu kök, hem bağımsız teklik ve yalnızlık hem de sayma sisteminin ilk basamağı olan «bir» mefhumunu kuran temel çekirdektir. İbranicede יחד (y-ḥ-d) kökü «birlikte olmak, birleşmek, tekleşmek» anlamlarına gelmekte, אחד ('-ḥ-d / ehad) ise doğrudan «bir, tek» sayısını ve mutlak birliği karşılamaktadır. Benzer biçimde Ugarit dilinde ʔḥd, Süryanicede ܚܕ (ḥad) ve Ge'ez (Etiyopya) dilinde aḥadu formları aynı kadim semantik çekirdeği devam ettirir. Arapçada kökün başındaki zayıf ses düşerek أحد şekline evrilmiş, aynı zamanda kök aslı olan وحد çatısı altında kavram hem zihni bir teklik hem de harici ortaklardan arınmış ontolojik bir infirad (kendi başına bulunma) derinliği kazanmıştır. Bu kökteki temel semantik kayma, salt bir arada bulunma veya aritmetik başlangıçtan, hiçbir parçalanma ve ortaklık kabul etmeyen mutlak ve benzersiz bir yalınlığa doğrudur.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | وحد kökünden türeyen واحد ve hemzeye dönüşmeyle oluşan أحد | İlk harfin düşmesi veya hemzeye dönüşmesiyle aritmetik sayma (vâhid) ile ontolojik/zatî teklik (ehad) arasında işlevsel ayrışma meydana gelmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice יחד, אחד; Süryanice ܚܕ; Ugaritçe ʔḥd | Bütün Orta ve Batı Sami dillerinde «bir, tek, birleşik, yegane» anlamlarını taşıyan ortak miras sözcük tabakasındandır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katman (Kuşitik ve Berberi dillerindeki tekil/bir biçimleri) | Sayı sisteminin başlangıcı olarak Afro-Asyatik dillerin genelinde yer alan birincil köklerle fonetik ve anlamsal örtüşmeler mevcuttur. | Güçlü |
Kaynak David Cohen, Brown-Driver-Briggs, Brockelmann (Grundriss).
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وحد | Anlamlı | Tek olmak, ayrışmak | Bir şeyin tek başına kalması, ortağının bulunmaması | Hedef köktür, Kur'an'da geçer |
| ودح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir |
| حود | Anlamlı | Dönmek, sapmak | Bir yönden başka yöne kıvrılmak, meyletmek | Kur'an'da geçmez; hedef kökle zıt yönlü bir sapmayı imler |
| حدو | Anlamlı | Şarkı söyleyerek sürmek | Develeri arkalarından ezgiyle sevk etmek (hidâ) | Kur'an'da geçmez; ritmik bir sevk hareketidir |
| دوح | Anlamlı | Genişlemek, dallanmak | Büyük, gölgeli ve dalları yayılmış ulu ağaç (devha) | Kur'an'da geçmez; tekliğin zıddına mekânsal yayılmayı bildirir |
| دحو | Anlamlı | Yaymak, döşemek | Bir şeyi serip genişletmek, yuvarlayıp açmak | Kur'an'da geçer (Nâziât 79:30); yayılma ve zemin oluşturma anlamı taşır |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وحد | Merkez | Teklik, benzersizlik, birlik | Parçalanma kabul etmeyen, ortağı ve benzeri olmayan mutlak zati teklik | Sayısal ve ontolojik tekliğin kurucu köküdür |
| فرد | Komşu | Yalnızlık, tek başınalık | Başkalarından ayrı düşmeyi, soyutlanmayı ve tekil kalmayı vurgular | وحد zati ve bütüncül tekliği ifade ederken فرد daha çok akranlarından ayrılmayı bildirir |
| جمع | Komşu | Bir araya getirme, bütünleme | Çokluk halindeki parçaların bir araya getirilerek tek bir küme oluşturulması | جمع sonradan kurulan birliği, وحد ise asıldan gelen bölünmezliği içerir |
| شرك | Zıt | Ortaklık, paydaşlık | İki veya daha fazla unsurun bir işte, mülkte veya sıfatta eşit hak sahibi olması | وحد kökünün kurduğu tek merkezliliği ve infiradı bozan temel kavramsal zıttır |
| كثر | Zıt | Çokluk, artış, bölünme | Sayısal veya niteliksel olarak birden fazla olma, yığılma ve parçalanma hali | Aritmetik ve niteliksel olarak vahdetin doğrudan mukabilidir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وحد | Tek olmak, biriciklik | Bölünmeyen, eşi ve benzeri bulunmayan teklik ve infirad | Kesin |
| Latince | Unus, solitarius, unicus | Bir, tek başına, biricik | Unus aritmetik teklik yönünü karşılarken unicus benzersizlik yönünü yansıtır | Güçlü |
| İngilizce | One, unity, solitary, unique | Bir, teklik, yalnız, eşsiz | One sayısal boyutu, unique ve unity kökün benzersizlik ve bütünlük boyutunu karşılar | Kesin |
| Almanca | Eins, Einheit, einzig | Bir, birlik, yegane | Eins matematiksel birliği, einzig ise kökün benzersiz tekliğini verir | Güçlü |
| Fransızca | Un, unité, unique, seul | Bir, birlik, eşsiz, yalnız | Unité kavramsal bütünlüğü, unique ise hiçbir benzeri bulunmama halini ifade eder | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Robert Dictionnaire.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أحد | Mutlak zâtî teklik, dengi ve benzeri bulunmayan ilahi biriciklik | İhlas Suresi ve ilahi zâtın tanımlandığı tevhid bağlamı (İhlâs 112:1, 112:4) |
| واحد / الواحد | İlahlıkta, yaratmada ve egemenlikte ortağı olmayan kahredici tek otorite | Şirkin reddi, hesap günü ve rubûbiyyet bağlamı (Yûsuf 12:39, İbrâhîm 14:48, Sâd 38:65) |
| أحد | Belirsiz tekil fert, herhangi bir kimse (olumsuz veya şart cümlelerinde nefy-i amm) | Hukuki ve ahlaki sorumluluk, beşeri ilişkiler bağlamı (Bakara 2:102, Ahzâb 33:40, Cin 72:26) |
| واحدة | Tür, menşe ve başlangıç birliği (tek bir nefis, tek bir ümmet) | Yaratılış ve insanlığın köken birliği bağlamı (Bakara 2:213, Nisâ 4:1) |
| واحدة | Tek bir hamle, ani ve kaçınılmaz tek bir vuruş veya ses | Kıyamet sahneleri ve ilahi helak bağlamı (Yâsîn 36:29, Sâffât 37:19, Nâziât 79:13) |
| وحده | Yalnızca O, başkası karıştırılmaksızın sadece Allah | Kalplerin imtihanı, ibadetin ve duanın yalnızca Allah'a has kılınması bağlamı (A'râf 7:70, İsrâ 17:46, Zümer 39:45) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Tevhid, zât ve sıfatlar nazariyesi | واحد ile أحد arasındaki fark; zâtın cüzlerden ve terkibden münezzeh oluşu, sıfatların zâtla ilişkisi | Sayısal olarak değil, ontolojik olarak parçalanması ve ortağı imkansız olan mutlak teklik |
| Fıkıh | Hükümlerin genelliği, vasiyet, şahitlik ve ferdî sorumluluk | Olumsuz bağlamda geçen أحد lafzının umûm ifade edip etmediği; bir tek şahidin veya tekil eylemin hukuki neticesi | Belirlilikten uzak fert; sorumluluğun veya hükmün tek tek her muhataba sirayeti |
| Tefsir | İhlâs Suresi ve tevhid ayetlerinin tahlili | Müşriklerin ilah tasavvuruna karşı Allah'ın nesebi ve cüzleri olmadığını ilan eden ontolojik ayrım | Müşriklerin çok tanrılı zihniyetini çürüten benzersiz, başlangıçsız ve sonrasız teklik |
| Hadis | Kelime-i tevhid, dua ve zikir kalıpları | Allah'ın isimleri arasında yer alan el-Vâhid ve el-Ehad'in zikredilişi ve ihlasın mahiyeti | İbadetin yalnızca Allah'a yöneltilmesi, riyadan ve gizli şirkten büsbütün arınma |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uluhiyet ve kulluk | Tevhid | Bütün ibadet ve itaati tek merciye yöneltme | Çok başlı inanç sistemlerini lağvederek bilinci sahte ilahlardan kurtarır ve arındırır. | Kesin |
| İlmi | Evren ve doğa yasaları | Kanunların birliği ve tutarlılığı | Çelişkisiz kozmolojik nizam kurma | Kâinattaki tüm nedensellik ağının tek bir irade ve kanun koyucudan neşet ettiğini temellendirir. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve otorite | Yasama ve hüküm birliği | Çok başlılığı ve keyfi hegemonyayı önleme | Meşruiyetin tek kaynaktan doğmasını sağlayarak kabilevi ve zümresel tahakkümü imkansız kılar. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyetin asıl kaynağı ve pazar düzeni | Tekil referanslı adalet nizamı | Tekelleşmeyi ve sömürü odaklarını kırma | Servetin mutlak sahibinin tek olduğunu bildirerek malın belirli ellerde toplanmasını engeller. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sayı doğrusunun kurucu elemanı ve monad (asal birlik) | Matematikte tüm sayıların kendisinden türediği, asal çarpanlarına ayrılamayan, aritmetiğin bölünmez ve kurucu birim elemanı | Kesin |
| Beşeri bilimler | Ferdî bilinç, benlik bütünlüğü ve hukuki şahsiyet | Bireyin başkalarıyla ikame edilemeyen, bölünmez ahlaki ve hukuki sorumluluk taşıyan bağımsız irade merkezi olması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca aritmetik bir rakam (iki, üç gibi sayıların önündeki 1) ya da zihinsel bir teizm kabulü derekesine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Zâtında, sıfatlarında, hüküm koyuculuğunda ortağı bulunmayan, insanlığın kökeninde ve nizamın işleyişinde parçalanmayı reddeden mutlak otorite ve bütünlük |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Tevhidi sadece zihinsel bir tasdikten ibaret görerek siyasi, iktisadi ve ahlaki alanda sahte otoritelerin (tağutların) egemenliğine rıza göstermek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ana omurgası olan tevhid inancının dilsel, mantıksal ve ontolojik zeminini inşa eder; varlığın menşeini ve gayesini tek merkeze bağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İhlas Suresi başta olmak üzere şirkin reddedildiği, insanlığın tek bir nefisten ve tek bir ümmet olarak yaratıldığının anlatıldığı ve ilahi hükmün tekliğini bildiren ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yaratıcıyı birden fazla gücün uzlaşmasıyla hareket eden bir panteon olarak gören veya dünyevi otoriteleri ilahi hükmün ortağı kılan şirk tasavvurlarını kökten düzeltir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamSürüden veya kabileden bütünüyle ayrılarak tek başına kalan, cüzlere ayrılmayan ve eşi benzeri bulunmayan yalın nesne veya varlık hali.
- Soyut anlamVarlığında, niteliklerinde ve tasarruflarında hiçbir parçalanma, ortaklık ve denk kabul etmeyen mutlak birlik ve eşsizlik.
- Sistematik karşılıkKozmolojik, dini ve hukuki evrende çok başlılığı dışlayan, tüm türevlerin kendisine bağlandığı mutlak tek merkezli varoluş ilkesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde varlık ve yetki uzayını, ise mutlak vahdet kümesini temsil eder. Model, bu uzaydaki her bir unsurunun zorunlu olarak yalnızca kendine eşit olduğunu ve hiçbir ikinci () unsurun bağımsız varlık alanı bulamadığını ifade eder. Kümenin dışındaki her harici ortaklık iddiası () ise boş kümeye () denktir; bu da parçalanma ve ortaklık kabul etmeyen mutlak tekliği sembolize eder.