كبر
ك - ب - ر
جذر- الورود: ١٦١
- الآيات: ١٥٣
- الصيغ: ٦٣
- المعاجم: ١٣
Yaşlı adamdır. Büyük anlamında kullanılmaktadır.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Yaşlı adamdır. Büyük anlamında kullanılmaktadır.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٦٬٩٨٢الكاف والراء والباء معهما
ك ر ب، ك ب ر، ر ك ب، ب ك ر، ر ب ك، ب ر ك كلهن مستعملات كرب: الكَرْبُ، مجزوم، هو الغم الذي يأخذ بالنفس. يقال: كَرَبه أمر، وإنه لمكروب ُالنفس. والكُربة: الاسم، والكَريبُ: المكروبُ. وأمر كاربٌ. والكُرُوبُ: مصدر كَرَبَ يكْرُبُ.
وكل شيء داني أمراً فقد كَرَب، يقال: كَرَبَتِ الشمس أن تغيب، وكربت الجارية أن تدرك، وكَرَبَ الأمر أن يقطع.
والكَرَبُ: الكِرْناف، وهو أصل السعفة، قال
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٬٠٥٠الكِبَرُ في السنّ. وقد كَبِرَ الرجل يَكْبَرُ كِبَراً، أي أسَنَّ، ومَكْبِراً أيضاً. ويقال: عَلاهُ المَكْبِرُ. والاسم الكَبْرَةُ بالفتح. يقال: عَلَتْ فلاناً كَبْرَةٌ. وكَبُرَ بالضم يَكْبُرُ، أي عَظُمَ، فهو كَبيرٌ وكُبارٌ. فإذا أفرط قيل: كُبَّارٌ بالتشديد. والكِبْرُ: العظَمة، وكذلك الكِبْرِياءُ. وكِبْرُ الشيء أيضاً: مُعظمه. قال الله تعالى: "والذي تَوَلَّى كِبْرَهُ". ويقال أيضاً: فلانٌ كِبْرَةُ ولدِ
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠بلا ترجمةالحروف: ٢٧٬٩٣٥ك ر ب
كرب ، كبر ، ركب ، ربك ، برك ، بكر : مستعملات .
كرب : قال الليث : الكربُ مجزومٌ هو الغم الذي يأخذ بالنفس ، يقال : كربه الغم ، وإنه لمكروب النفس ، والكربة : الاسم ، والكريب : المكروب ، وأمرٌ كارب ، والكُرُوبُ : مصدر كَرَب يكرُب ، وكل شيء دنا فقد كرَب .
يقال : كرَبت الشمس أن تغيبَ وكرَبت الجاريةُ أن تُدرِك .
وفي الحديث : ( إذا اسْتَغْنى أو كرَبَ اسْتَعَفَّ ) . قال أبو عبيد : كرب أي دنا من ذلك
ك ر ب كرب ، كبر ، ركب ، ربك ، برك ، بكر : مستعملات . كرب : قال الليث : الكربُ مجزومٌ هو الغم الذي يأخذ بالنفس ، يقال : كربه الغم ، وإنه لمكروب النفس ، والكربة : الاسم ، والكريب : المكروب ، وأمرٌ كارب ، والكُرُوبُ : مصدر كَرَب يكرُب ، وكل شيء دنا فقد كرَب . يقال : كرَبت الشمس أن تغيبَ وكرَبت الجاريةُ أن تُدرِك . وفي الحديث : ( إذا اسْتَغْنى أو كرَبَ اسْتَعَفَّ ) . قال أبو عبيد : كرب أي دنا من ذلك وقرُب ، وكل دانٍ قريب فهو كارب . وقال عبد قيس بن خفَافٍ البُرْجُمِي : أَبُنيَّ إنَّ أباكَ كارِبُ يَوْمِه فإذا دُعيتَ إلى المكارِم فاعْجَلِ ( أبو عبيد عن الأصمعي ) : قال : أصول السَّعَفِ الغِلاَظُ هي الكرَانيف ، واحدُها : كِرْنافة ، والعريضة التي تيبسُ فتصيرُ مثل الكتِف هي الكَرَبة . ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : سمِّيَ كَرَبُ النخل كرَباً لأنه استغنيَ عنه ، وكَرَبَ أن يُقطعَ ودنا من ذلك . وقال الأصمعي : الكرَابة : التمر يُلقَط من الكَرَبَ بعد الصِّرام . وقال غيره : يقال : تكرَّبْتُ الكرَابة إذا تلقّطتها من الكرَب . وقال أبو عبيد : الكرَابُ : واحدتها : كرَبة ، وهي مَجَاري الماء . وقال أبو عمرو : هي صُدورُ الأودية . وقال أبو ذؤيب يصف النحل : جَوَارِسُهَا تَأرِي الشُّعُوفَ دوائباً وتَنْصَبُّ أَلْهَاباً مَصِيفاً كِرَابُها الشعوفُ : رؤوس الجبال ، ألهاباً : شُقُوقاً في الجبال . قال : وقال الأصمعي أيضاً : الكربُ : أن يُشدّ الحبل في العراقي ، ثم يثّنى ثم يثَلث ، يقال منه : أكْربْتُ الدَّلوَ فهيَ مُكرَبةٌ . قال الحطيئة : قَوْمٌ إذا عَقَدُوا عَقْداً لجَارِهِمُ شَدُّوا العِنَاجَ وشَدُّوا فَوْقَهُ الكَرَبا وقال ابن بُزُرْج : دلوٌ مُكربة : ذات كرَبٍ ، وقيد مكروبٌ إذا ضُيِّقَ ، وأنشد غيره : إذَنْ يُرَدُّ وقَيْدُ العَيْرِ مكْرُوبُ ( أبو نصر عن الأصمعي ) : أكربتُ السِّقاء إكرَاباً إذا ملأته ، وأنشد : بَجَّ المزَادَ مُكْرَباً تَوْكيرَا ورَوى أبو الرّبيع ، عن أبي العالية أنه قال : الكَرُوبِيُّونَ : سادةُ الملائكة . منهم : جِبريل ، وميكائيلُ ، وإسرافيلُ . وأنشد شمرٌ لأمية بن أبي الصَّلْت : كَرُوبيَّةٌ منهم رُكوعٌ وسُجَّدُ ( الليث ) : يقال لكلِّ شيءٍ من الحيوان إذا كان وَثِيقَ المفاصل : إنه لمُكْرَبُ المفاصل . وقال أبو زيد : أَكرَبَ الرّجلُ إكراباً إذا أَحضرَ وعَداً ، وإنّه لَمُكْرَبُ الخَلْق إذا كان شديدَ الأسْر . والعرب تقول : خُذْ رِجْلَك بإِكْرابٍ أي أعْجَلْ وأَسْرعْ . قال الليث : ومن العرب مَن يقول : أكربَ الرجل إذا أَخذ رجليه بإكرابٍ ، وقلَّما يقال . قال : والكِرَابُ : كَرْبُكَ الأرضَ حتى تقْلبَها ، وهي مَكروبةٌ مُثارَةٌ . ويقال في مَثَلٍ : ( الكِرَابُ على البَقر ) أي لا تُكْرَبُ الأرضُ إلا عَلَى البقَر . قال : ومنهم مَن يقول : ( الكلابَ على البقر ) بالنَّصْب أي أَوْسِدِ الكِلابَ عَلَى البقر الوَحْشيّة . وقال ابن السكيت : القَوْلُ هو الأوَّل . وقال أبو عبيد : قال أَبو عمرو : المُكْرَباتُ : الإبل التي إذا اشتدَّ البرْد عليها جاءوا بها على أبواب بيوتهم حتى يُصيبَها الدُّخَانُ فتَدْفأَ . ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الكرِيبُ : الشَّوَبقُ وهو الفَيْلَكونُ . وأنشد : لا يَستوي الصَّوْتَانِ حين تَجَاوَبَا صوتُ الكَرِيبِ وصَوْتُ ذِئبٍ مُقْفِرِ قال : والكَرْبُ : القُرْب ، والملائكة الكَرُوِبيُّونَ : أقرب الملائكة إلى حَمَلةِ العرش ، والكَرَب : الحَبْل الذي يُشَدُّ على الدلْو بَعْد المَنِينِ وهو الحَبْل الأول فإِذا انقطع المَنِينُ بَقي الكرَبُ . والتكريب : أَنْ تَزرعَ في الكَرِيب الجادِس ، والكريبُ : القَرَاح ، والجادِسُ : الذي لم يُزْرَعْ قطُّ . كبر : قال الله جلّ وعزّ : ( وَالَّذِى تَوَلَّى كِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذَابٌ عَظِيمٌ ) ( النور : 11 ) . قال الفراءُ : أَجمع القُرَّاء على كَسر الكاف ، وقرأها حُمَيْدٌ الأعرجُ وَحْدَه ( كُبْرَهُ ) وهو وَجهٌ جيِّدٌ في النحو ، لأن العرب تقول : فلانٌ تولَّى عُظْمَ الأمر يريدون أكثَره ( قلت ) : قاسَ الفرَّاء الكُبْرَ على العُظْم ، وكلامُ العرَب على غيره . أخبرني المنذريُّ عن الحرّانيِّ عن ابن السكيت أنّه قال : كِبْرُ الشيء : مُعظُمه بالكسْر . وأنشد قولَ قيس بن الخَطِيم : تنام عن كِبْرِ شأنها فإِذا قامتْ رُوَيْداً تكادُ تَنْغَرِفُ ومن أمثالهم : ( كِبْرُ سياسة الناس في المال ) . قال : والكِبْر من التكبُّر أيضاً ، فأَما الكُبْر بالضمّ فهو أكبر وَلد الرجل . ويقال : الوَلاء للكُبْر . أخبرني الإياديُّ عن شمرٍ ، يقال : هذا كِبْرَةُ وَلَدِ أَبيه للذَّكر والأنثى ، وكذلك : هذا عِجزةُ وَلَدِ أبيه للذكر والأنثى ، وهو آخرُ وَلد الرَّجل ، ثم قال : كِبْرَة وَلَدِ أَبيه بمعنى عِجْزَة ، وفي ( المؤلف ) للكسائي فلان عجزةُ وَلَد أبيه : آخرُهم وكذلك : كِبْرَة وَلَدِ أبيه . قال : والمذكَّر والمؤنَّث في ذلك سواءٌ : بالهاء ، ذهب شمرٌ إلى أنّ كِبْرَة : معناه عِجْزَة ، وجعله الكسائيّ مِثله في اللفظ لا في المعنى . وأخبرني المنذريُّ عن ابن اليزيديّ لأبي زيد في قوله : ( وَالَّذِى تَوَلَّى كِبْرَهُ ) ( النور : 11 ) بكسر الكاف هكذا سمعناه ، وقد كان بعضهم يَرفع الكاف ، وأظنها لُغة . ( أبو عبيد عن الكسائي ) : قال : إذا كان أقْعَدَهم في النَّسَب قيل : هو كُبْر قومه ، وإكْبِرَّةُ قومه في وَزْن إفْعِلّة ، والمرأَة في ذلك كالرَّجل . ( ابن السكيت عن أبي زيد ) : يقال : هو صِغْرَةُ ولد أبيه وِكبرتهم أي أكبرهم ، وفلان كبرة القومِ ، وصغرة القوم إذا كان أصغرهم وأكبرهم . وقول الله جل وعز : ( سَأَصْرِفُ عَنْ ءَايَاتِي الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ ) ( الأعراف : 146 ) . قال الزَّجّاج : أي أجعل جزاءهم الإضلال عن هداية آياتي . قال : ومعنى يتكَبرون أي أنهم يرون أنهم أفضلُ الخلق ، وأنَّ لهم مِن الحقِّ ما ليس لغيرهم . وهذه الصفة لا تكونُ إلا للَّهِ خاصة ، لأن الله جل وعز هو الذي له القدرةُ والفضلُ الذي ليس لأحدٍ مِثله ، وذلك الذي يستحقُّ أن يقالَ له المتكبِّر ، وليس لأحدٍ أن يتكبَّر لأنَّ الناس في الحقوقِ سواءٌ ، فليس لأحد ما ليس لغيره ، فالله المتكَبرُ جل وعز ، وأَعلم الله أنَّ هؤلاء يتكبَّرُونَ في الأرض بغير حقَ أي هؤلاء هذه صفتُهُمْ . وأخبرني المنذري عن أبي العباس أنه قال : في قوله : ( يَتَكَبَّرُونَ فِي الأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ ) ( الأعراف : 146 ) مِن الكِبَرِ لا مِن الكِبْرِ أي يتفضلون ويرون أنهم أفضلُ من غيرهم . وقال مجاهد في قول الله جل وعز : ( قَالَ كَبِيرُهُمْ أَلَمْ تَعْلَمُو ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 اْ أَنَّ أَبَاكُمْ ) ( يوسف : 80 ) أي أعْلَمُهُمْ كأنَّه كان رئيسَهمْ ، وأمَّا أكْبَرُهم في السِّنِّ فرُوبيلُ . قال : والرئيسُ : شَمعونُ . وقال الكسائي في روايته : كبيرُهم : يَهُوذَا . وقوله جل وعز : ( إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِى عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ ) ( طه : 71 ) أي معلمكم ورئيسكم ، والصبيُّ بالحجاز إذا جاء مِن عند معلمه قال : جئت مِن عند كَبيري ، والكَبيرُ في صفة اللَّهِ تعالى العظيم الجليل ، المتكبر : الذي تكبر عن ظلم عباده ، والله أعلم . وأما قول الله جل وعز : ( فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَه
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٤٬٨٤٠(باب الكاف والباء وما يثلثهما)
(كبت) الكاف والباء والتاء كلمة واحدة، وهي من الإذلال والصَّرفِ عن الشيء. يقال: كَبَتَ اللهُ العدُوَّ يَكْبِتُه، إذا صَرَفَهُ وأذلَّهُ. قال الله تعالى: ﴿إنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللهَ ورَسُولَهُ كُبِتُوا كَمَا كُبِتَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ﴾ [المجادلة 5].
(كبث) الكاف والباء والثاء كلمةٌ، وهي الكَبَاث، يقال: إنَّه حَمْل الأراك. وحَكَوْا عن الشَّيباني: كَبِثَ
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٥٬٨٣٥- الكبير والصغير من الأسماء المتضايقة التي تقال عند اعتبار بعضها ببعض، فالشيء قد يكون صغيرا في جنب شيء، وكبيرا في جنب غيره، ويستعملان في الكمية المتصلة كالأجسام، وذلك كالكثير والقليل، وفي الكمية المنفصلة كالعدد، وربما يتعاقب الكثير والكبير على شيء واحد بنظرين مختلفين نحو: ﴿قل فيهما إثم كبير﴾ [البقرة/219] و: ﴿كثيرا﴾ (وهي قراءة حمزة والكسائي، ووافقهما الأعمش.
انظر: الإتحاف ص 157) وقرئ بهما. وأصل
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١٬٤٦٦ك ب ر
كبر الأمر وخطب كبير.
وكبر عليّ ذلك إذا شقّ عليك " كبر على المشركين ما تدعوهم إليه " وكبر الرجل في قدره وكبر في سنّه وشيخ كبير وذو كبر وكُبرٍ وعلته الكبرة والمكبر: علوّ السن.
قال: عجوز علتها كبرة في ملاحة أقاتلتي يا للرّجال عجوز وقال الحارث بن حرجة: فأبدت معارفها والرسو - م داء دفينا على المكبر وهو كبر قومه: أكبرهم في السنّ أو في الرياسة أو في النسب: أقعدهم فيه.
وفي
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣بلا ترجمةالحروف: ١٤٬٩٤٢الكَبير في صفة الله تعالى: العظيم الجليل والمُتَكَبِّر الذي تَكَبَّر عن ظلم عباده، والكِبْرِياء عَظَمَة الله، جاءتْ على فِعْلِياء؛ قال ابن الأَثير: في أَسماء الله تعالى المتكبر والكبير أَي العظيم ذو الكبرياء، وقيل: المتعالي عن صفات الخلق، وقيل: المتكبر على عُتاةِ خَلْقه، والتاء فيه للتفرّد والتَّخَصُّصِ لا تاء التَّعاطِي والتَّكَلُّف. والكِبْرِياء: العَظَمة والملك، وقيل: هي عبارة عن كمال الذات
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١٬٠٩٨* ك ب ر * * كَبِرَ * أي أسن وبابه طرب و * مَكْبِراً * أيضا بوزن مجلس يقال علاه المكبر والاسم * الكَبْرةُ * بالفتح يقال علته كبرة و * كَبُرً * أي عظم يكبر بالضم * كَبراً * بوزن عنب فهو * كَبِيرٌ * و * كُبَارٌ * بالضم فإذا أفرط قيل * كُبَّارٌ * بالتشديد و * الكِبْرُ * بالكسر العظمة وكذا * الكبْرياءُ * مكسورا ممدودا و * كِبْرُ * الشيء أيضا معظمه ومنه قوله تعالى ﴿والذي تولى كبره﴾ وقولهم هو * كُبْرُ
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١٢٬٧٢٣كبر الرجل، ككرم، يكبر كبرا، كعنب، وكبرا بالضم، وكبارة، بالفتح: نقيض صغر، فهو كبير وكبار، كرمان، إذا أفرط، ويخفف، وهي بهاء، ج كبار، بالكسر، وكبارون، مشددة، أي مع ضم الكاف، ومكبوراء، كمعيوراء ومشيوخاء. والكابر: الكبير، ومنه قولهم: سادوك كابرا عن كابر، أي كبيرا عن كبير، في المجد والشرف. وكبر تكبيرا وكبارا، بالكسر مشددة - وهي لغة بلحارث بن كعب وكثير من اليمن، كما نقله الصاغاني. - : قال: الله أكبر،
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٩٬١٥٨كَبُرَ
1 كَبُرَ ذ , aor. كَبُرَ , (S, A, Msb, K,) inf. n. كُبْرٌ (A, Msb, K) and كِبَرٌ and كَبَارَةٌ, (A, K,) He, (TA,) or it, (Msb,) was, or became, great, [big, or large in body, or corporeal substance: and in years, or age; (when said of a human being, often particularly signifying he attained to puberty;) and in estimation or rank or dignity;] contr. of ضَغُرَ; (A, K;) syn. عَظُمَ, (S, Msb,
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٣٬٣٨٣كَبَرَ
كَبَرَ U ( n. ac. كَبْر 1 )
a. [ acc. & Bi ], Was older than....by.
كَبِرَ
كَبِرَ A ( n. ac. كِبَر 7 , مَكْبِر 18 ),
a. Was, became full-grown.
b. Was old. _ast;
كَبُرَ
كَبُرَ U ( n. ac. كُبْر 3 , كِبَر 7 , كَبَاْرَة 22t ),
a. Was, became great, large, big; waxed, grew, increased; grew up.
b. Was momentous, important; was troublesome, grievous.
c. [ 'Ala ], Was hard for;
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٤٤٬٣٢٠كبر
كَبِرَ - يَكْبَرُ - كِبَر -كَبِيْر - أكْبَر - كُبْرى
كَبِرَ - يَكْبَرُ + الكائن: ينمو ويكبر في الجسم والعقل والسن
﴿ولا تأكلوها إسرافا وبدارا أن يَكْبَروا﴾
كِبَر - الكِبَر: اسم فعل " كَبِرَ - يَكْبَرُ ": وهو كذلك ما يكون بفعل " كَبِرَ - يَكْبَرُ ": الزيادة في الجسم والسن: التقدم والطعن في السن والعمر: العمر الذي يعتبر أعلى من عمر آخر مرجع
الصيغ(٦٣)
- كَبِيرًاBüyük(فَعِيلًا)×١٧
- أَكْبَرُDaha büyük(أَفْعَلُ)×١٦
- اسْتَكْبَرُواKibirlendiler(اسْتَفْعَلُوا)×١١
- كَبِيرٌBüyük(فَعِيلٌ)×٨
- الْكَبِيرُBüyük(الْفَعِيلُ)×٧
- يَسْتَكْبِرُونَKibirlenirler(يَسْتَفْعِلُونَ)×٧
- الْكُبْرَىEn büyük(الْفُعْلَى)×٦
- فَاسْتَكْبَرُواHemen kibirlendilerمعانٍ أخرى: ١(فَاسْتَفْعَلُوا)×٥
- كَبُرَBüyük oldu(فَعُلَ)×٥
- وَاسْتَكْبَرُواVe kibirlendiler(وَاسْتَفْعَلُوا)×٤
الجذور المجاورةالمجاورة: ١٨٧ (الإجمالي: ٤٩٦)
- صغر
الآيات المشتركة: ٧ · Küçük
- علو
الآيات المشتركة: ١١ · “A’leve” kökünden fiilin ismi olmuş ve “gel !” anlamındadır
- ضعف
الآيات المشتركة: ٩ · Katlanmış deri demektir
- رأي
الآيات المشتركة: ٢١ · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
- كون
الآيات المشتركة: ٤٩ · Kevn, tepe demektir
- مقت
الآيات المشتركة: ٣ · Mikat (tı) ile sicim demektir
- عزب
الآيات المشتركة: ٢ · Meraya salınmış sahibinden uzak develer
- نكف
الآيات المشتركة: ٢ · Kaçınır
- مكر
الآيات المشتركة: ٥ · Sinek kapan bitki demektir
- جرم
الآيات المشتركة: ٨ · Cürame hurma döküntüsü demektir
- ثوي
الآيات المشتركة: ٤ · Saye develerin ahırı demektir
- أيي
الآيات المشتركة: ٢٩ · Evye kuş yuvası demektir
الآيات التي ورد فيها(١٥٣)
… مَا دُعُوا وَلَا تَسْأَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا إِلَى أَجَلِهِ ذَلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ …
Büyük
وَآتُوا الْيَتَامَى أَمْوَالَهُمْ وَلَا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَهُمْ إِلَى أَمْوَالِكُمْ إِنَّهُ كَانَ حُوبًا كَبِيرًا
Büyük
… فَلَا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيًّا كَبِيرًا
Büyük
قَالُوا يَاأَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَبًا شَيْخًا كَبِيرًا فَخُذْ أَحَدَنَا مَكَانَهُ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ
Büyük
وَقَضَيْنَا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي الْكِتَابِ لَتُفْسِدُنَّ فِي الْأَرْضِ مَرَّتَيْنِ وَلَتَعْلُنَّ عُلُوًّا كَبِيرًا
Büyük
إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ وَيُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْرًا كَبِيرًا
Büyük
وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلَاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْئًا كَبِيرًا
Büyük
سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيرًا
Büyük
… الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَنُخَوِّفُهُمْ فَمَا يَزِيدُهُمْ إِلَّا طُغْيَانًا كَبِيرًا
Büyük
إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ إِنَّ فَضْلَهُ كَانَ عَلَيْكَ كَبِيرًا
Büyük
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كبر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عظم, فخر, جبر, كثر |
| Zıt Kök | صغر |
| Çekirdek Özet 1 | Cisim, hacim, yaş ve mertebe bakımından küçüklüğün zıddı olarak genişleme, büyüme ve baskın hale gelme |
| Çekirdek Özet 2 | Allah'ın mutlak aşkın azameti ile insanın haddini aşarak hakikate karşı sergilediği haksız üstünlük iddiası (istikbâr) arasındaki ontolojik gerilim |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık hiyerarşisinde gerçek büyüklüğün yalnızca mutlak yaratıcıya ait olduğu, meşru olmayan büyüklük taslamanın zulüm ve sapma ürettiği ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca ahlaki bir kusur olan bireysel gurura indirgenmesi; siyasi, ontolojik ve epistemolojik tahakküm biçimlerinin (müstekbirlik) gözden kaçırılması |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كب | Yığılma, kütle oluşturma, ters yüz etme ve yoğunlaşarak ağırlık kazanma (كبب, كبت, كبد, كبكب) | ر | Çekirdekteki kütleleşme ve ağırlık hareketine boyutsal yükseliş, yaş, rütbe ve aşkınlık katarak küçüklüğün karşıtı olan aşamalı büyüme ve heybete dönüştürmüştür. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Alanı veya nesneyi çepeçevre kuşatma, kavrayarak içine alma ve hacim sınırlarını belirleme hareketidir. |
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Kavranan kütlenin içsel olarak dolması, yapının kendi içinde yerleşiklik ve yoğunluk kazanmasıdır. |
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Kütle ve hacmin dikey doğrultuda zirveye yönelmesi, başat konuma yükselmesi ve görünür biçimde öne çıkmasıdır. |
| كبر | Avuç içiyle kavranan bir özün kendi içinde yoğunlaşarak baş ve üst konuma tırmanması, hacim ve mertebe bakımından diğerlerini aşan bir heybete ulaşması hareketidir. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesnenin cüsse ve hacimce genişlemesi, bedenin yaşlanarak cüsse ve ağırlık kazanması; ayrıca bir yüzü deriyle gerilmiş büyükçe kaba davul (el-keber). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Alkame b. Abede, atın cüssesinin ve ana gövdesinin gecenin karanlığında örtülü kalmasını bu kökten isimle tasvir etmiştir: بدت سوابق من أولاه نعرفها / وكُبْرُهُ في سواد الليل مستور |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem şairi el-Mudar b. Munkız, kabilesi içindeki yaş, şeref ve mevki büyüklüğünü şu mısra ile dile getirmiştir: ولي الأعظم من سلافها / ولي الهامة فيها والكُبُرْ |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve Asās al-Belāġa.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dillerinde كبر kökü, fiziksel kalınlık, büyüme, ağırlık ve saygınlık bildiren ortak bir Afro-Asyatik miras alanına aittir. Kök, Doğu Sami kolunda Akadcada kabāru biçiminde kalınlaşmak, irileşmek, büyümek ve kabru şeklinde iri, kalın, büyük anlamlarıyla temel fiziksel cüsse artışını karşılar. Ayrıca Akadca kabtu kelimesi ağır, şerefli ve önemli varlıkları tanımlayarak kökün fiziksel ağırlıktan toplumsal ve ontolojik saygınlığa geçişini belgeler. Batı Sami sahasında Ugarit dilinde kbr doğrudan büyük olmak ve büyüklük bildiren kök olarak kullanılır. Kuzeybatı Sami dillerinden İbranicede kök kābar biçimiyle çoğalmak, büyümek, güçlenmek manasını taşırken, kebār yapısı zamansal çokluğu ve doluluğu bildirir; ayrıca semantik olarak kābēd (ağır ve şerefli olmak) kavramıyla örtüşen bir değerler alanı üretir. Aramice ve Süryanicede kbar kökünden türeyen kabbīrā kelimesi ulu, büyük ve güçlü anlamlarını taşır. Arapçada kök hem maddî cisim ve yaş büyümesini (kiber) hem de manevi şeref, ilahî azamet (kibriyâ) ve insanın haddini aşarak sahte büyüklük davasına kalkışması (istikbâr) boyutlarını koruyarak zenginleşmiştir.
درجة الثقة Kesin
المصدر Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago (CAD).
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | كب yığılma ve kütle kökünden ر uzantısıyla türetim | Maddî yığılmanın boyutsal, zamansal (yaş) ve rütbesel büyüklüğe dönüşmesi yönünde semantik evrilme göstermiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Akadca kabāru, Ugaritçe kbr, İbranice kābar, Süryanice kabbīrā | Ortak Sami kökü olan *kbr, cüsse genişliği, ağırlık, çoğalma ve mertebe yüksekliğini ifade eden ortak mirastır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik k-b / k-p tabakası | Kütleleşme, kabarma ve dışa doğru şişme eylemini niteleyen ilksel fonetik tabakayla örtüşmektedir. | Muhtemel |
المصدر David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques; CAD; HALOT.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كبر | Anlamlı | Büyümek, ulu olmak, yaşlanmak | Hacim, yaş, mevki ve kudretçe küçüklüğün zıddı olma. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| كرب | Anlamlı | Gam, keder, sıkıştırmak, yaklaşmak | İç dünyayı kuşatan ve nefesi daraltan yoğun ağırlık. | Tersine çevrilmiş ağırlık; Kur'an'da geçer. |
| بكر | Anlamlı | Erken davranmak, ilk vakit, gençlik | Zamanın başlangıç noktası, tazelik ve olgunlaşmamışlık. | Kökün yaşlılık anlamına zıt uç; Kur'an'da geçer. |
| برك | Anlamlı | Çökmek, yerleşmek, bereketlenmek | Devenin göğsü üstüne çöküp sabitlenmesi, hayrın kalıcı olması. | Ağır kütlenin yere oturup sabit kalması; Kur'an'da geçer. |
| ركب / ركب | Anlamlı | Binmek, üstüne çıkmak, katmanlaşmak | Bir nesnenin diğerinin üzerine çıkıp ona hâkim olması. | Yükseklik ve üstünlük yönü; Kur'an'da geçer. |
| ربك | Anlamlı | Karıştırmak, yoğurmak, dolaştırmak | Bir şeyi bir şeye katarak iç içe geçirmek, zihnin karışması. | Yoğunlaştırma eylemi; Kur'an'da geçmez. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كبر | Merkez | Hacim, yaş, mertebe büyüklüğü ve aşkınlık | Boyut, yaş ve yetkide zâtî veya izâfî olarak küçükten ayrılıp başat olma durumu. | Cisimden ahlaka ve ontolojiye uzanan genel büyüklük. |
| عظم | Komşu | Kemiksel sağlamlık, heybet ve ağırlık | عظم kökünde yapısal sertlik, metanet ve sarsılmaz heybet öne çıkarken, كبر boyutsal ve aşamalı genişlemeyi anlatır. | Cüsse ve yapının dayanak noktası olan kemik (azm) merkezlidir. |
| فخر | Komşu | Övünme, kabarma, üstünlük taslama | فخر hak edilmemiş veya geçici erdemlerle başkalarına karşı övünmeyi imlerken, كبر içsel bir üstünlük inancı taşır. | Dışa dönük sözlü ve gösterişçi böbürlenmedir. |
| جبر | Komşu | Kırığı sarma, zorbalıkla boyun eğdirme | جبر güç kullanarak eksikliği zorla gidermeyi ve baskı kurmayı ifade eder; كبر ise zâtî büyüklüğü veya sahte büyüklük algısını imler. | Kudretin fiilî zorlama ve tahakkümle açığa çıkmasıdır. |
| كثر | Komşu | Sayıca ve miktarca artış | كثر kökü ayrık ve parçalı sayılabilirlikteki artışı anlatırken, كبر bütüncül hacim ve mertebe büyümesidir. | Niceliksel fazlalıktır. |
| صغر | Zıt | Ufalmak, alçalmak, hakir olmak | صغر boyut, yaş veya değer bakımından önemsizleşme ve boyun eğmedir; كبر bunun tam zıddıdır. | Varlıkça daralma, etkisizleşme ve aşağıda kalma. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كبر | Büyümek, ululuk, kibir | Maddî boyuttan zâtî azamete ve ahlaki büyüklenmeye uzanan geniş anlam yelpazesi. | Kesin |
| Latince | Grandis, magnus, superbia | Büyük, iri, kibir | Magnus ve grandis fiziksel ve mevkisel büyüklüğü; superbia ise haddi aşan böbürlenmeyi (istikbâr) karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | Great, magnitude, elder, arrogance | Büyük, boyut, yaşlı, kibir | Great genel niteliği, magnitude boyutsal hacmi, elder yaş büyüklüğünü, arrogance ise haksız büyüklenmeyi verir. | Kesin |
| Almanca | Groß, Größe, Älteste, Hochmut | Büyük, büyüklük, en yaşlı, kibir | Größe maddî ve manevi ölçeği, Hochmut ise hakikati tanımayan üstten bakışı (istikbâr) açıklar. | Güçlü |
| Fransızca | Grand, grandeur, aîné, orgueil | Büyük, azamet, yaşça büyük, kibir | Grandeur nesnel ve ahlaki büyüklüğü, aîné ailedeki yaşça büyüklüğü (kübr), orgueil haksız gururu karşılar. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْكِبَرُ | İleri yaş, ihtiyarlık | Yaşın ilerlemesi, bedensel zaafın gelmesi bağlamında (İsrâ 17:23, Âl-i İmrân 3:40). |
| كَبِيرٌ / كَبِيرَةً / كَبَائِرَ | Ağır günah, büyük suç | Hukuki ve ahlaki sorumluluğu yüksek, cezası ağır olan fiiller (Nisâ 4:31, Şûrâ 42:37). |
| الْكَبِيرُ / الْكِبْرِيَاءُ | İlahî azamet ve mutlak büyüklük | Allah'ın zâtına mahsus aşkınlık, eşsizlik ve mutlak hükümranlık (Ra'd 13:9, Câsiye 45:37). |
| اسْتَكْبَرُوا / مُسْتَكْبِرُونَ | Hakka boyun eğmeme, tahakküm ve kibir | Peygamberlerin çağrısını reddeden seçkinlerin ve zalimlerin serkeşliği (A'râf 7:75, Mü'min 40:60). |
| كَبُرَ | Ağır gelme, katlanılması zor olma | Bir tebliğin veya olayın muhatabın nefsine son derece ağır gelmesi (En'âm 6:35, Yûnus 10:71). |
| كُبْرَهُ | Olayın başını çekme, ağırlık merkezi | Toplumsal iftiranın veya eylemin organizasyonunu ve en büyük payını üstlenme (Nûr 24:11). |
| الْكُبْرَى / أَكْبَرُ | Nisbî veya mutlak en büyük boyut | Âhiret azabının veya mucizelerin kıyas kabul etmez derecesi (Tâhâ 20:23, Nâziât 79:34). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahî sıfatlar ve istikbâr | El-Kebîr ve el-Mütekebbir isimlerinin tenzihi; kulun büyüklenmesinin küfürle ilişkisi. | Mutlak kemal ve azametin Allah'a has kılınması, kula nispetinin ontolojik hadsizlik sayılması. |
| Fıkıh | Kebâir (büyük günahlar) ve yaş hadleri | Büyük günah işleyenin hukuki durumu (fısk); miras ve velayette en büyük evladın (el-ekber) hakları. | Şer'î hadd gerektiren fiillerin ağırlığı ve yaşa dayalı ehliyet tespiti. |
| Tefsir | İstikbâr ayetleri ve vücûh analizi | İblis'in secdeden kaçınma sebebi ve kavimlerin helakine yol açan inkârcı kibrin mahiyeti. | İsyankârlığın temel psikolojik ve epistemolojik kökeni olarak gerçeği inkâr ve insanları tahkir. |
| Hadis | Ahlaki kibir ve namaz tekbiri | Kibrin hakkı inkâr ve insanları küçümseme olarak tanımlanması; tekbirin (Allâhu ekber) ibadetteki yeri. | Kulun kendi aczini ikrar ederek büyüklüğü sadece Allah'a atfetmesi. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk bilinci | Mutlak azamet ve tekbir | Kulluğun sınırını belirleme | Allah'ın mutlak büyük (el-Kebîr) kabul edilmesi, insanın sahte tanrılık ve azamet iddialarını kökten yıkar. | Kesin |
| İlmi | Epistemolojik tevazu | Hakikate teslimiyet | Dogmatizm ve kör inadı kırma | Gerçeği kabullenmeyi engelleyen zihinsel kibir kırılmadıkça nesnel ve doğru bilgiye ulaşılamaz. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve iktidar ilişkileri | Müstekbirlik - müstaz'aflık | Tahakküm ve adalet dengesi | Gücü elinde tutan seçkinlerin kibre kapılarak halkı ezmesi tiranlığa, hukukun üstünlüğü ise adalete yol açar. | Kesin |
| İktisadi | Servet dağılımı ve tekelleşme | Karunlaşma ve mülk kibri | Paylaşım ve sömürüyü önleme | Sermayenin belli ellerde büyüklük vesilesi kılınması tekelleşme üretir; infak ve zekât bu kibri dağıtır. | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Skaler büyüklük, kütle artışı ve tensör genleşmesi | Bir sistemin uzaydaki hacminin, kütlesinin veya mertebesinin diğer referans noktalarına kıyasla katlanarak artması durumudur. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Narsistik kişilik şişmesi ve oligarşik tahakküm | Bireyin kendi egosunu gerçeklikten kopuk biçimde mutlaklaştırması veya bir sınıfın toplumu baskılayan kurumsal güce dönüşmesidir. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | كبر kökünün sadece bireysel, ahlaki bir huysuzluk veya içsel bir kibir duygusu olarak algılanması; fiziksel, hukuki ve siyasal boyutlarının ihmal edilmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; yaşlılıktan (kiber), en ağır toplumsal ve hukuki suçlara (kebâir), toplumsal sınıfsal baskı araçlarına (istikbâr) ve kâinatın yegâne sahibinin aşkınlığına (el-Kebîr) kadar uzanan bir nizam kavramıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İstikbâr kavramı salt bireysel ahlaka indirgendiğinde, Kur'an'ın firavunlaşma, kurumsal zulüm, sömürü düzeni ve hakikati reddeden sistemik baskılara dair siyasi ve toplumsal eleştirisi görünmez hale gelir. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık tasavvurunda ontolojik dengeyi kuran temel kavramdır. Büyüklüğün gerçek kaynağının Allah olduğunu ilan ederek, tarihteki tüm zalim ve inkârcı odakların sapma gerekçesi olan sahte büyüklük davasını (istikbâr) deşifre eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin inkârcı kavimlerle mücadelelerini anlatan kıssalarda, İblis'in ilk isyanını bildiren ayetlerde, ibadetlerin merkezindeki tekbir ifadelerinde ve büyük günahların sınırlandırıldığı ahkâm ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Güç ve zenginliğin insana meşru bir üstünlük sağladığı yanılgısını yıkar; insanın haddini bilmesini sağlayarak her türlü tiranlığın temelindeki psikolojik ve ideolojik putlaştırmayı ortadan kaldırır. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamCisimlerin hacimce genişlemesi, bedenin yaşlanarak cüsse ve ağırlık kazanması, küçüklüğün zıddı bir iriliğe ulaşmasıdır.
- Soyut anlamVarlık düzeninde bir mertebenin diğerlerinden üstün olması, mutlak kemal ve azametin tecellisi veya insanın yanılarak haddini aşan bir büyüklük taslamasıdır.
- Sistematik karşılıkOntolojide tenzih ve tevhidi; siyasette tiranlığa karşı adalet ve eşitliği; ahlakta ise tevazu ve hakka teslimiyeti kuran aşkınlık ölçütüdür.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde varlıktaki büyüklük ve yetki mertebesini; mutlak yaratıcıyı; ise insanı temsil eder. Yaratıcı için büyüklük sonsuz ve zâtîdir. İnsan için büyüklük zamana bağlı bir fonksiyon olup () yaşlanma ile nihayette acziyete ve sıfıra yaklaşır. İnsanın meşru sınırları aşarak büyüklük iddia etmesi (), hakikatin inkârı ve ontolojik bir sapma olan bâtılla () sonuçlanır.