حسب
ح - س - ب
KÖK- 109 geçiş
- 102 ayet
- 56 sîga
- 13 sözlük
Hisbe okun nişangah kısmına denir. Mesafeye göre arpacığın yukarıya veya aşağıya tutulması gerekmektedir. Bunu başaran kimse hedefine ulaşır. Mekanikte hesap ilk olarak top atışlarında uygulanmıştır. Hesap etmek kesin olarak sonuçları elde etmek anlamına geldiği gibi zannetmek anlamına da gelir. Zan da kanaat anlamına gelir. Kur’an bu iki kelimeyi her iki şekilde de kullanmaktadır. Böylece ilmi sonuçların yaklaşık ve olası olduğuna işaret etmektedir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Hisbe okun nişangah kısmına denir. Mesafeye göre arpacığın yukarıya veya aşağıya tutulması gerekmektedir. Bunu başaran kimse hedefine ulaşır. Mekanikte hesap ilk olarak top atışlarında uygulanmıştır. Hesap etmek kesin olarak sonuçları elde etmek anlamına geldiği gibi zannetmek anlamına da gelir. Zan da kanaat anlamına gelir. Kur’an bu iki kelimeyi her iki şekilde de kullanmaktadır. Böylece ilmi sonuçların yaklaşık ve olası olduğuna işaret etmektedir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.441 harfباب الحاء السين والباء معهما
ح س ب، ح ب س، س ح ب، س ب ح، مستعملات
حسب:
الحَسَبُ: الشَرَف الثابت في الآباء. رجل كريم الحَسَب حسيبٌ، وقَوْمٌ حُسَباءُ، وفي الحديث: "الحَسَبُ المالُ، والكَرَمُ التَقْوَى".
وتقول: الأَجْر على حَسَب ذلك أي على قَدْره، قال خالد بن جعفر للحارث بن ظالم: أما تَشكُرُ لي إذْ جَعَلْتُك سيِّد قَومِكَ? قال: حَسَبُ ذلك أشكُرُكَ.
وأمّا حَسْب مجزوماً فمعناه كما تقول: حَسْبُك هذا،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR2.269 harfحَسَبْتُهُ أَحْسَبُهُ بالضم حَسْباً وحِساباً وحُسْباناً وحِسابَةً، إذا عَدَدْتَهُ. والمعدود محسوبٌ وحَسَبٌ أيضاً، وهو فَعَلٌ بمعنى مفعول، مثل نَفَضٍ بمعنى منفوضٍ. ومنه قولهم: ليَكُنْ عملُكَ بِحَسَبِ ذلك، أي على قَدْرِهِ وعدده. قال الكسائي: ما أدري ما حَسَبُ حديثك، أي ما قَدْرُهُ، وربما سُكِّنَ في ضرورة الشعر. والحَسَبُ أيضاً: ما يعدُّه الإنسان من مفاخر آبائه. ويقال: حَسَبُهُ دينُهُ، ويقال مالُهُ.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR21.350 harfح س ب
حسب ، حبس ، سحب ، سبح : مستعملة .
حسب : قال الليث : الحَسَبُ : الشَّرَفُ الثابت في الآباء ، رجل كريم الحَسَب ، وقوم حُسَبَاء ، قال : وفي الحديث : ( الحَسَبُ المَالُ ، والكرَمُ التقوى ) وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( تُنْكَحُ المرأةُ لِمَالِها وحَسَبِها ومِيَسَمِها ودينها فعليك بِذَاتِ الدِّين ، تَرِبَت يداك ) .
قلت : والفقهاء يحتاجون إلى معرفة الحسب ، لأنه مما يُعْتَبَرُ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR7.397 harf(باب الحاء والسين وما يثلهما)
(حسف) الحاء والسين والفاء أصلٌ واحد، وهو شيءٌ يتقشَّر عن شيء ويسقط. فمن ذلك الحُسَافة، وهو ما سَقَط من التمر والثَّمَر. ويقال انحسف الشّيءُ، إذا تفتَّت في يدك. وأمَا الحَسيفَة، وهي العداوة، فجائزٌ أن يكون من هذا الباب. والذي عندي أنها من باب الإبدال، وأنّ الأصل الحسيكة؛ فأُبدلت الكاف فاءً. وقد ذكرت الحسيكة وقياسُها بعد هذا الباب. ويقال الحَسَفُ الشَّوك، وهو من
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR4.205 harf- الحساب: استعمال العدد، يقال: حسبت (في الأفعال 1/364: حسب بفتح السين وكسرها وضمها) أحسب حسابا وحسبانا، قال تعالى: ﴿لتعلموا عدد السنين والحساب﴾ [يونس/5]، وقال تعالى: ﴿وجعل الليل سكنا والشمس والقمر حسبانا﴾ [الأنعام/96]، وقيل: لا يعلم حسبانه إلا الله، وقال عز وجل: ﴿ويرسل عليها حسبانا من السماء﴾ [الكهف/40]، قيل: معناه: نارا، وعذابا (وهذا مروي عن ابن عباس. انظر: الدر المنثور 5/394)، وإنما هو في
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.045 harfح س ب
حسب المال.
ورفع العامل حسابه وحسبانه.
ومن يقدر على عد الرمل وحسـب الحصـى وهـو مـن الكتبـة الحسبـة.
والأجر على حسب المصيبة أي على قدرها.
وفلان لا حسب له ولا نسب وهو ما يحسبه ويعده من مفاخر آبائه.
وألق هذا في الحسب أي فيما حسبت.
وهو حسيب نسيب وهم حسباء.
وفلان لا يحتسب به أي لا يعتد به.
واحتسبت عليه بالمال.
واحتسب عند الله خيراً إذا قدمه ومعناه اعتده فيما يدخر.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR18.906 harfفي أَسماءِ اللّه تعالى الحَسِيبُ: هو الكافي، فَعِيلٌ بمعنى مُفْعِل، مِن أَحْسَبَنِي الشيءُ إِذا كَفاني. والحَسَبُ: الكَرَمُ. والحَسَبُ: الشَّرَفُ الثابِتُ في الآباءِ، وقيل: هو الشَّرَفُ في الفِعْل، عن ابن الأَعرابي. والحَسَبُ: ما يَعُدُّه الإِنسانُ مِن مَفاخِرِ آبائهِ. والحَسَبُ: الفَعالُ الصَّالِحُ، حكاه ثعلب. وما لَه حَسَبٌ ولا نَسَبٌ، الحَسَبُ: الفَعالُ الصَّالِحُ، والنَّسَبُ: الأَصْلُ؛
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR651 harf* ح س ب * * حَسَبَهُ * عدّه وبابه نصر وكتب و * حِسَابا * أيضا بالكسر و * حُسْبانا * بالضم والمعدود * مَحْسوبٌ * و * حَسَبُ * أيضا فعل بمعنى مفعول كنفض بمعنى منفوض ومنه قولهم ليكن عملك بحسب ذلك بالفتح أي على قدره وعدده و * الحَسَبُ * أيضا ما يعده الإنسان من مفاخر آبائه وقيل حسبه دينه وقيل ماله والرجل * حَسِيبٌ * وبابه ظرف وقال بن السكيت * الحَسَبُ * والكرم يكونان بدون الآباء والشرف والمجد لا
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR16.632 harfحسبه كنصره يحسبه حسابا على القياس، صرح به ثعلب والجوهري، وابن سيده وحسبانا بالضم نقله الجوهري، وحكاه أبو عبيدة عن أبي زيد وفي التهذيب حسبت الشيء أحسبه حسبانا بالكسر، وفي الحديث أفضل العمل منح الرغاب لا يعلم حسبان أجرها إلا الله الحسبان بالضم: الحساب، وفي التنزيل الشمس والقمر بحسبان معناه بحساب ومنازل لا تعدوانها، وقال الزجاج: بحسبان يدل على عدد الشهور والسنين وجميع الأوقات، وقال الأخفش في
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok25.925 harfحَسَبَهُ
1 حَسَبَهُ حسب حسبه حسبة , (S, A, Mgh, &c.,) aor. حَسُبَ , (S, Mgh, Msb, &c.,) inf. n. حَسْبٌ (S, A, Mgh, Msb, K) and حُسْبَانٌ (S, Mgh, Msb, K) and حِسْبَانٌ (K) and حِسَابٌ (S, K,) which is generally an inf. n. of this verb, but sometimes of حَاسَبَ, (TA,) and حِسَابَةٌ (S, K) and حِسْبَةٌ, (Msb, K,) or this is like قِعْدَةٌ and رِكْبَةٌ, [denoting a mode, or manner,] as in a verse of
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.911 harfحَسَبَ
حَسَبَ U ( n. ac. حَسْب 1 , حِسْبَة 2t , حِسَاْب 23 , حِسَاْبَة 23t , حِسْبَاْن 34 , حُسْبَاْن 35 ),
a. Numbered, counted, reckoned, calculated.
حَسِبَ
حَسِبَ A , I ( n. ac. مَحْسَبَة 17t , مَحْسِبَة 18t , حِسْبَاْن 34 ),
a. Reckoned, accounted, considered, thought, believed; supposed, surmised.
حَسُبَ
حَسُبَ U ( n. ac. حَسَب 4 , حَسَاْبَة 22t ),
a. Was respected, esteemed.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR117.095 harfحسب
1.BAB
حَسَبَ - يَحْسُبُ - حَسْب - حِساب - حاسِب - حاسِبيْن - حَسِيْب - حُسْبان - حُسْبانا - حاسَبَ - يُحَاسِبُ
حَسَبَ - يَحْسُبُ + كائن + شيئاً أو أمراً أو مجموعة أشياء: يعده ويحصيه ويجعله ينتمي وينضوي ضمن مجموعة أو قائمة تحوي أمثاله: يجري عمليات العد والجمع والمقارنة على مكونات شيء أو على مجموعة أشياء ليميزها ويتعرف على مقدارها: يجري
Sîgalar(56)
- الْحِسَابِHesaplaşmak(الْفِعَالِ)×14
- حِسَابٍHesaplaşmak(فِعَالٍ)×7
- تَحْسَبَنَّKesinlikle hesap etme(تَفْعَلَنَّ)×5
- أَيَحْسَبُHesap eder mi?(أَيَفْعَلُ)×4
- حَسِيبًاHesap görücü(فَعِيلًا)×4
- حِسَابًاHesaplaşmak(فِعَالًا)×4
- يَحْسَبُونَHesap ederler(يَفْعَلُونَ)×4
- حَسِبَHesap etti(فَعِلَ)×3
- حَسِبْتُمْHesap ettiniz(فَعِلْتُمْ)×3
- حَسْبُنَاBize yeter(فَعْلُنَا)×3
Mücavir kökler132 mücavir (375 toplam)
- سرع
9 ortak ayet · Çabuk
- أله
51 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- جرح
2 ortak ayet · Curha yara demektir
- عفف
2 ortak ayet · Haramdan kaçınırlar
- كلب
2 ortak ayet · Onların köpeği
- بأس
6 ortak ayet · Bes besese dağınık taşlar demektir
- رعب
2 ortak ayet · “Ru’b” taşmakta olan havuz veya taşan su demektir
- كفي
4 ortak ayet · “Dengi” demektir
- رزق
7 ortak ayet · Üzüm demektir
- أثم
4 ortak ayet · İsm hurmadan yapılan içkidir
- مسك
3 ortak ayet · Koku veren yağdır
- ولج
2 ortak ayet · Arı kovanının giriş çıkış deliğidir
Geçtiği ayetler(102)
أُولَئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ
Hesaplaşmakİşte onların kazandıklarından nasibleri vardır. Ve Allah hesabı çabuk görendir.
… بَيْنَهُمْ وَمَنْ يَكْفُرْ بِآيَاتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ
HesaplaşmakGerçekte Allah katında din, İslam’dır. Ancak kitab verilenler, kendilerine ilim geldikten sonra aralarındaki ihtirastan dolayı ayrılığa düştüler. Kim, Allah’ın ayetlerini inkar ederse; şüphesiz ki Allah, hesabı çabuk görendir.
… أُولَئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ
HesaplaşmakEhl-i Kitab’tan öyleleri vardır ki; Allah’a, size indirlen ve kendilerine indirilmiş olana, Allah’a huşu’ duyarak inanırlar. Allah’ın ayetlerini az bir pahaya değişmezler. İşte onların ecirleri Rabbları katındadır. Allah, şüphesiz hesabı çabuk görendir.
… اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ
HesaplaşmakSana, kendilerine neyin helal kılındığını soruyorlar. De ki: Size bütün iyi ve temizler helal kılındı. Allah’ın size öğrettiği ile alıştırıp öğrettiğiniz avcı hayvanların sizin için tuttuklarını yeyin ve üzerine Allah’ın adını anın. Ve Allah’tan sakının, muhakkak ki Allah; hesabı çabuk görendir.
… جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لَافْتَدَوْا بِهِ أُولَئِكَ لَهُمْ سُوءُ الْحِسَابِ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهَادُ
HesaplaşmakRabblarına icabet edenlere; en güzel karşılık vardır. O’na icabet etmeyenler ise; şayet yeryüzünde bulunan her şey ve bir katı daha onların olsa, kurtulmak için onu fidye verirlerdi. Hesabın kötüsü, onlar içindir. Varacakları yer, cehennemdir ve o, ne kötü konaktır.
وَالَّذِينَ يَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَيَخَافُونَ سُوءَ الْحِسَابِ
HesaplaşmakVe onlar ki; Allah’ın bitiştirilmesini emrettiği şeyi bitiştirirler. Rabblarından korkarlar ve kötü hesabdan ürkerler.
أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا وَاللَّهُ يَحْكُمُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسَابِ
HesaplaşmakGörmüyorlar mı ki; Biz, yeryüzünün etrafından gitgide eksiltmekteyiz. Allah hükmünü verir. O’nun hükmünü bozacak yoktur. Ve O, hesabı çabuk görendir.
لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ
HesaplaşmakBu; Allah’ın herkese yaptığının karşılığını vermesi içindir. Muhakkak ki Allah; hesabı çabuk görendir.
… شَيْئًا وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسَابَهُ وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ
HesaplaşmakKüfredenlere gelince; onların amelleri, engin çöllerde serap gibidir. Susayan kimse onu, su sanır. Fakat yanına vardığı zaman hiç bir şey bulamaz. Kendi yanında Allah’ı bulur ve O da hesabını tastamam görür. Allah hesabı çabucak görendir.
وَقَالُوا رَبَّنَا عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسَابِ
HesaplaşmakVe dediler ki: Rabbımız; hesab gününden önce bizim payımızı çabuklaştırıver.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حسب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عدد, ظنن, كفي, قدر |
| Zıt Kök | سفه |
| Çekirdek Özet 1 | Sayma, miktarını ve değerini belirleme, pay etme ve kafi gelme |
| Çekirdek Özet 2 | Bir şeyin ölçüsünü, sonucunu ve sorumluluğunu zihinde veya amelde hesaplama, yeter bulma ve sanma |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık ve amel düzeninin rastlantısal değil, tam bir ölçü, denetim, karşılık ve yeterlilik nizamına bağlı oluşu |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca zihinsel bir vehim veya temelsiz zan sayıp kesin matematiksel ve ahlaki denklik boyutunu göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حس | Algılama, hissetme, varlığı ve etkiyi duyularla fark etme; حسس, حسر, حسم, حسن, حسد köklerinde olduğu gibi bir şeyin sınırına, etkisine veya izine temas etme | ب | İki şeyi birbirine raptetme ve bir kabın içine alma imgesi katarak, algılanan veya bilinen unsurları tek tek sayıp kayda geçirme, denklik ve yeterlilik sınırını tespit etme anlamına yöneltmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Sınır çekme, bir alanı veya miktarı belirli bir çerçevenin içine alarak diğerlerinden tecrit etme |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Sabitleme, ardışık biçimde birbirine eklenme, dayanak noktası oluşturma |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Bir kap, mahfaza veya hane içine alma, toparlama, kuşatma |
| حسب | Belirli bir sınırı olan verileri birbirine ekleyerek bir kapta toplama | Parçaları tek tek sayarak, sınırlarını belirleyerek bir çerçeve içinde tutma ve net bir sonuca, yeterlilik ölçüsüne bağlama |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Taşları, çakılları veya nesneleri teker teker saymak; bir şeyin yeteceği miktarı tam olarak denk getirmek ve kafi kılmak |
| Cahiliye şiiri kullanımı | En-Nâbiğa ez-Zübyânî divanında süratle sayma ve adet tespit etme bağlamında şöyle geçer: وأَسْرَعَتْ حِسْبةً في ذلك العَدَدِ |
| Erken Arapça kullanım | İnsanın atalarının erdemlerini ve övünülecek işlerini tek tek sayması anlamında soy ve asalet şerefi için الحَسَبُ denmiş; yetecek miktarda bağış için أَحْسَبَنِي ifadesi kullanılmıştır |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesi genelinde حسب kökü, parçaları bir araya getirip sayma, hesap etme, düşünme, tasarlama ve bir şeyin yerine koyma anlam alanıyla köklü bir süreklilik arz eder. İbranicede yer alan חָשַׁב (ḥāšav) kökü; hesaplamak, saymak, zihinde tasarlamak, planlamak ve bir değeri başka bir şeye denk saymak (itibar etmek) anlamlarına gelir. Benzer biçimde Aramice ve Süryanicede ܚܫܒ (ḥšaḇ / ḥəšaḇ) kökü; saymak, hesap etmek, tefekkür etmek ve kanaat getirmek manalarında kullanılır. Akadcada ḫašābu biçiminde görülen ve kırmak, pay etmek, ölçmekle ilgili fiillerle semantik paralellik taşıyan kök, erken Sami katmanında somut nesneleri bölüp sayarak denkliğe ulaştırma işlemine dayanır. Arapçada bu kök bir yandan nesnel sayım ve kozmik nizamı (hesap), diğer yandan zihnin verileri birleştirerek ulaştığı kanaati veya varsayımı (zannetme), üçüncü olarak da başka bir şeye ihtiyaç bırakmayan tam doygunluk ve ölçüyü (yeterlilik, kafi gelme) ifade edecek şekilde zenginleşmiştir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | حسب kökünün sayma, kanaat getirme ve yetme sacayağı | Nesneleri sayma eylemi (عَدّ) zihinde bir hükme ve kanaate varmayı (ظَنّ), ulaşılan kesin miktar da ihtiyacı tam karşılamayı (كِفَايَة) doğurur | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice חָשַׁב ve Süryanice ܚܫܒ | Zihinsel planlama, itibar etme, sayma ve denk tutma anlamları ortak bir Kuzeybatı Sami mirasına işaret eder | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kesme, pay etme ve denk kılma kökleri | Paylaştırma ve ölçü sınırını sabitleme kavramı üzerinden geniş Afro-Asyatik matrisle morfolojik yakınlık | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حسب | Anlamlı | Saymak, hesap etmek, yetmek | Parçaları toplayıp saymak, zihnen değerlendirmek ve kafi kılmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| حبس | Anlamlı | Alıkoymak, engellemek, hapsetmek | Bir varlığın hareketine mani olup belirli bir mekanda veya sınırda tutmak | Kur'an'da geçer; sayımda sınır koyma ile hapsetmedeki sınır kavramı akrabadır |
| سحب | Anlamlı | Çekmek, sürüklemek | Bir şeyi yer boyunca arkasından çekerek götürmek | Kur'an'da geçer; ardışık nesneleri peş peşe getirme yönüyle ilgilidir |
| سبح | Anlamlı | Yüzmek, süzülmek, akıp gitmek | Suda veya havada kesintisiz hareket etmek; tenzih etmek | Kur'an'da geçer; kozmik cisimlerin hesaplı yörüngede akışıyla kesişir |
| بحس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez |
| بسح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حسب | Merkez | Sayma, hesap, kanaat ve yetme | Nesneleri tek tek sayıp aralarındaki bağı kurarak kesin veya yaklaşık bir sonuca ve doygunluğa ulaşma | Eylem hem nesnel sayımı hem zihinsel varsayımı hem de yeterliliği kuşatır |
| عدد | Komşu | Salt sayma ve nicelik | Yalnızca varlıkların miktarını ardışık olarak tespit etmektir; yetme veya zihni kanaat anlamı içermez | Varlıkların teker teker adetlerini belirleme eylemidir |
| ظنن | Komşu | Zihinsel hüküm ve kanaat | Delile veya emareye dayalı zihni kanaattir; matematiksel sayma ve kafi gelme boyutunu taşımaz | Bilgi ile şüphe arasındaki zihni yönelişi ifade eder |
| كفي | Komşu | Yeterlilik ve doygunluk | Bir ihtiyacı tam olarak gidermektir; hesaplama ve sayım kök anlamından ziyade sonuca odaklanır | Başka bir şeye lüzum bırakmayacak denklik hali |
| قدر | Komşu | Ölçü ve miktar takdiri | Bir şeyin miktarını, sınırını ve gücünü biçimlendirmektir; denklik planlamasını öne çıkarır | Varlığa kendi sınırını ve miktarını tayin etme |
| سفه | Zıt | Hafiflik, ölçüsüzlük, hesapsızlık | Aklın ve amelin ölçüsünü kaybetmesi, hiçbir hesap, nizam ve denge gözetmeden saçıp savurma hali | Düşüncesizce, sınır ve yeterlilik tanımaksızın hareket etme |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حسب | Saymak, hesaplamak, zannetmek, kafi gelmek | Hem matematiksel adet sayımını hem zihni tahmini hem de yeterlilik sınırını tek kökte cem eder | Kesin |
| Latince | computare, putare, sufficere | Hesaplamak, düşünmek/saymak, yetmek | computare hesaplama ve sayımı, putare zihnen öyle kabul etmeyi, sufficere ise yeterliliği verir; Latince bu kavramları ayrı köklerle karşılar | Güçlü |
| İngilizce | calculate, reckon, deem, suffice | Hesaplamak, varsaymak, addetmek, yetmek | reckon fiili hem hesaplama hem de kanaat getirme (sanma) anlamını vererek köke çok yaklaşır; ancak yetme anlamı suffice ile ayrıdır | Güçlü |
| Almanca | rechnen, meinen, genügen | Hesaplamak, zannetmek, kafi gelmek | rechnen kelimesi hesaplama ve hesaba katmayı, meinen zihni kanaati, genügen ise yeterlilik yönünü ayrı ayrı karşılar | Güçlü |
| Fransızca | compter, estimer, suffire | Saymak/hesaplamak, takdir etmek, yetmek | compter hem sayma hem hesaba dahil etme yönünü taşır; estimer değer biçme ve zannetmeyi, suffire doygunluğu verir | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْحِسَابِ / حِسَابًا | Amellerin muhasebesi, ilahi sorgulama ve karşılık | Kıyamet günü amellerin dökümünün yapılması, tartılması ve mutlak adaletin tecelli etmesi bağlamında; Bakara 2:202, Râ'd 13:21, Enbiyâ 21:1 |
| حُسْبَانٍ | Kozmik matematik, hassas yörünge ve ölçü | Güneş, ay ve gök cisimlerinin dakik bir intizam ve matematiksel hesaba göre dönmesi bağlamında; En'âm 6:96, Rahmân 55:5 |
| حُسْبَانًا | Gökten inen azap, planlı ve ölçülü ceza | Hesaplanmış, hedefini şaşmayan, helak edici ilahi afet bağlamında; Kehf 18:40 |
| حَسْبُنَا / حَسْبُكَ | Yeterlilik, kafi gelme, güvence | Allah'ın kuluna her hususta yetmesi, başka hiçbir koruyucuya ihtiyaç bırakmaması bağlamında; Âl-i İmrân 3:173, Tevbe 9:59 |
| يَحْسَبُونَ / تَحْسَبَنَّ | Zannetmek, öyle varsaymak, temelsiz kanaat | İnsanın gerçeğe aykırı olarak bir şeyi doğru, kalıcı veya lehine hesap edip aldanması bağlamında; Âl-i İmrân 3:169, Kehf 18:104, Nûr 24:39 |
| حَسِيبًا | Hesap görücü, hakkıyla gözeten, kafi olan | Allah'ın kulların bütün amellerini tek tek kaydedip tam karşılığını vermesi veya yetmesi bağlamında; Nisâ 4:6, İsrâ 17:14, Ahzâb 33:39 |
| بِغَيْرِ حِسَابٍ | Ölçüsüz, sınırsız, hesaba gelmez ikram | Allah'ın lütuf ve rızkının kulun ameliyle sınırlandırılamayacak kadar sonsuz ve engelsiz oluşu bağlamında; Bakara 2:212, Âl-i İmrân 3:37 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret halleri, adalet ve rüyet | Mahşerdeki hesabın mahiyeti; amel defterlerinin açılması, teklifin ve ceza-mükafat dengesinin matematiksel kesinliği | Amellerin kayıt altına alınması ve karşılıksız hiçbir zerrenin bırakılmaması |
| Fıkıh | Miras, zekat, hisbe teşkilatı | Ferâiz hesapları, kamu düzeni ve piyasa denetimi; kamu ahlakını ve adil ticareti korumakla görevli muhtesibin yetkileri | Hakların ve malların ölçülmesi, haksız kazancın engellenmesi, denetim |
| Tefsir | Kozmik ayetler ve insan psikolojisi | Kozmik intizam (حُسْبَان) ile insanın kendi amellerini yanlış hesaplaması (حِسْبَان) arasındaki diyalektik | Kozmik düzenin kesinliği karşısında nefsin sübjektif varsayımlarının kırılması |
| Hadis | Niyet ve ecrin Allah'tan beklenmesi | İhtisâb (احْتِسَاب) kavramı; yapılan ibadetin, sabredilen musibetin karşılığını yalnızca Allah'tan sayıp beklemek | Karşılığı Allah katında biriktirilmiş bir alacak gibi bilinçle hesaba dahil etme |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve kulluk dengesi | Ahlaki muhasebe ve rıza | Sorumluluk bilincini kurma | Kulun amellerinin kaybolmadığını, her eylemin bir hesabının ve nihai karşılığının bulunduğunu bildirir | Kesin |
| İlmi | Evrenin işleyişi ve doğa kanunları | Matematiksel düzen ve ölçülebilirlik | Tahmin ve kesinlik sınırı çekme | Tabiatın tesadüfe değil dakik hesaplara dayandığını, bilginin ise ölçüm ve olasılık dengesinde geliştiğini gösterir | Kesin |
| Siyasi | Kamu yönetimi ve tebaa ilişkisi | Denetim, şeffaflık ve hisbe | Yetki aşımını engelleme | İktidarın keyfi davranamayacağını, kamusal adaletin hesap verebilirlik ve kamu denetimi mekanizmasıyla korunacağını temin eder | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret, mülkiyet ve gelir dağılımı | Adil mizan, yetecek miktar ve kafi gelme | İsraf ve darlığı önleme | İktisadi kaynakların sayılabilir, ölçülebilir ve adil biçimde dağıtılmasını, zenginleşmede başkasına yetecek hakkın gözetilmesini sağlar | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Algoritmik hesaplama, matris cebiri ve deterministik yörüngeler | Girdilerin belirli operatörler aracılığıyla işlenip denklik ve korunma yasalarına göre kesin bir çıktıya dönüştürülmesi süreci kökün matematiksel hesabıyla birebir örtüşür | Kesin |
| Beşeri bilimler | Rasyonel karar kuramı ve ahlaki sorumluluk muhasebesi | İnsan eylemlerinin amaç-araç dengesi içinde zihnen tartılması, beklenen fayda ile riskin hesaplanması ve vicdani/hukuki mesuliyetin doğması kökün zihni ve ahlaki boyutuyla özdeştir | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece soyut bir zihinsel aldanış (zan) veya sadece kuru bir aritmetik işlem (sayma) olarak görüp ikisi arasındaki organik köprü olan denklik ve ahlaki yeterlilik bağını koparmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | حسب kökü gök cisimlerinin yörüngesindeki kusursuz matematikten insanın psikolojik vehimlerine, amellerin ahiretteki mutlak adaletle tartılmasından müminin Allah'ı yegane vekil ve kafi güç bilmesine kadar uzanan bir nizamı ifade eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'daki hesap kavramını sadece mekanik bir sorgulama zannetmek; insanın eylemlerini inşa eden zihinsel hesap hatalarını (yanlış varsayımları) ve Allah'ın her şeye kafi gelişi hakikatini gözden kaçırmak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem kozmolojik nizamını hem ahlaki mesuliyet dokusunu hem de tevhid inancının yeterlilik boyutunu birbirine bağlayan temel kavramsal köprülerden biri olduğu için hayati öneme sahiptir. |
| Hangi ayet groupslarında belirleyicidir? | Mahşer sorgusunu ve amel defterlerini anlatan eskatoloji ayetlerinde, gök cisimlerinin dakik hareketini bildiren kevni ayetlerde ve müminlerin tevekkülünü anlatan ayet gruplarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Evrenin veya insan hayatının başıboş, hesapsız ve denetimsiz olduğu zannını yıkar; insanın kendi ürettiği sübjektif varsayımların hakikat karşısında bir geçerliliği olmadığını ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBirbiri ardınca gelen nesneleri, çakıl taşlarını tek tek saymak; belirli bir ihtiyacı karşılayacak miktarı denk getirip kafi kılmak.
- Soyut anlamZihnin eldeki verilere dayanarak bir değer biçmesi, kanaate varması, amellerin ilahi adalet terazisinde karşılığını tam olarak bulması ve Allah'ın yeticiliği.
- Sistematik karşılıkDeterministik bir kozmik nizamın ve mutlak hesap verebilirlik ilkesine bağlı bir varoluşsal denge sisteminin kurulması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde tekil amelleri veya sayılan unsurları, bu unsurların niyet ve bağlamdan doğan ilahi ağırlık katsayılarını, toplanan nihai amel veya varlık hesabını temsil eder. tam yeterlilik ve adalet eşiğini gösterirken, aralarındaki farkın sıfıra yaklaşması () tam denklik, eksiksiz karşılık ve mutlak kifayet (yetme) durumunu matematiksel olarak ifade eder.