حسب

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ح-س-ب56 sîga, 132 mücavir kök, 102 ayet, 40 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.جرحمسكأَيَحْسَبُحِسَابًاتَحْسَبَنَّحسبسرعحَسِبْتُمْألهعففرعبيَحْسَبُونَولجالْحِسَابِ

KökSîga 56Ayet 102Sure 40Mücavir 132

▶ Ağı aç (3B)

حسب

ح - س - ب

KÖK
  • 109 geçiş
  • 102 ayet
  • 56 sîga
  • 13 sözlük

Hisbe okun nişangah kısmına denir. Mesafeye göre arpacığın yukarıya veya aşağıya tutulması gerekmektedir. Bunu başaran kimse hedefine ulaşır. Mekanikte hesap ilk olarak top atışlarında uygulanmıştır. Hesap etmek kesin olarak sonuçları elde etmek anlamına geldiği gibi zannetmek anlamına da gelir. Zan da kanaat anlamına gelir. Kur’an bu iki kelimeyi her iki şekilde de kullanmaktadır. Böylece ilmi sonuçların yaklaşık ve olası olduğuna işaret etmektedir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Hisbe okun nişangah kısmına denir. Mesafeye göre arpacığın yukarıya veya aşağıya tutulması gerekmektedir. Bunu başaran kimse hedefine ulaşır. Mekanikte hesap ilk olarak top atışlarında uygulanmıştır. Hesap etmek kesin olarak sonuçları elde etmek anlamına geldiği gibi zannetmek anlamına da gelir. Zan da kanaat anlamına gelir. Kur’an bu iki kelimeyi her iki şekilde de kullanmaktadır. Böylece ilmi sonuçların yaklaşık ve olası olduğuna işaret etmektedir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.441 harf
باب الحاء السين والباء معهما ح س ب، ح ب س، س ح ب، س ب ح، مستعملات حسب: الحَسَبُ: الشَرَف الثابت في الآباء. رجل كريم الحَسَب حسيبٌ، وقَوْمٌ حُسَباءُ، وفي الحديث: "الحَسَبُ المالُ، والكَرَمُ التَقْوَى". وتقول: الأَجْر على حَسَب ذلك أي على قَدْره، قال خالد بن جعفر للحارث بن ظالم: أما تَشكُرُ لي إذْ جَعَلْتُك سيِّد قَومِكَ? قال: حَسَبُ ذلك أشكُرُكَ. وأمّا حَسْب مجزوماً فمعناه كما تقول: حَسْبُك هذا،
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR2.269 harf
حَسَبْتُهُ أَحْسَبُهُ بالضم حَسْباً وحِساباً وحُسْباناً وحِسابَةً، إذا عَدَدْتَهُ. والمعدود محسوبٌ وحَسَبٌ أيضاً، وهو فَعَلٌ بمعنى مفعول، مثل نَفَضٍ بمعنى منفوضٍ. ومنه قولهم: ليَكُنْ عملُكَ بِحَسَبِ ذلك، أي على قَدْرِهِ وعدده. قال الكسائي: ما أدري ما حَسَبُ حديثك، أي ما قَدْرُهُ، وربما سُكِّنَ في ضرورة الشعر. والحَسَبُ أيضاً: ما يعدُّه الإنسان من مفاخر آبائه. ويقال: حَسَبُهُ دينُهُ، ويقال مالُهُ.
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR21.350 harf
ح س ب حسب ، حبس ، سحب ، سبح : مستعملة . حسب : قال الليث : الحَسَبُ : الشَّرَفُ الثابت في الآباء ، رجل كريم الحَسَب ، وقوم حُسَبَاء ، قال : وفي الحديث : ( الحَسَبُ المَالُ ، والكرَمُ التقوى ) وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( تُنْكَحُ المرأةُ لِمَالِها وحَسَبِها ومِيَسَمِها ودينها فعليك بِذَاتِ الدِّين ، تَرِبَت يداك ) . قلت : والفقهاء يحتاجون إلى معرفة الحسب ، لأنه مما يُعْتَبَرُ
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR7.397 harf
(باب الحاء والسين وما يثلهما) (حسف) الحاء والسين والفاء أصلٌ واحد، وهو شيءٌ يتقشَّر عن شيء ويسقط. فمن ذلك الحُسَافة، وهو ما سَقَط من التمر والثَّمَر. ويقال انحسف الشّيءُ، إذا تفتَّت في يدك. وأمَا الحَسيفَة، وهي العداوة، فجائزٌ أن يكون من هذا الباب. والذي عندي أنها من باب الإبدال، وأنّ الأصل الحسيكة؛ فأُبدلت الكاف فاءً. وقد ذكرت الحسيكة وقياسُها بعد هذا الباب. ويقال الحَسَفُ الشَّوك، وهو من
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR4.205 harf
- الحساب: استعمال العدد، يقال: حسبت (في الأفعال 1/364: حسب بفتح السين وكسرها وضمها) أحسب حسابا وحسبانا، قال تعالى: ﴿لتعلموا عدد السنين والحساب﴾ [يونس/5]، وقال تعالى: ﴿وجعل الليل سكنا والشمس والقمر حسبانا﴾ [الأنعام/96]، وقيل: لا يعلم حسبانه إلا الله، وقال عز وجل: ﴿ويرسل عليها حسبانا من السماء﴾ [الكهف/40]، قيل: معناه: نارا، وعذابا (وهذا مروي عن ابن عباس. انظر: الدر المنثور 5/394)، وإنما هو في
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR1.045 harf
ح س ب حسب المال‏.‏ ورفع العامل حسابه وحسبانه‏.‏ ومن يقدر على عد الرمل وحسـب الحصـى وهـو مـن الكتبـة الحسبـة‏.‏ والأجر على حسب المصيبة أي على قدرها‏.‏ وفلان لا حسب له ولا نسب وهو ما يحسبه ويعده من مفاخر آبائه‏.‏ وألق هذا في الحسب أي فيما حسبت‏.‏ وهو حسيب نسيب وهم حسباء‏.‏ وفلان لا يحتسب به أي لا يعتد به‏.‏ واحتسبت عليه بالمال‏.‏ واحتسب عند الله خيراً إذا قدمه ومعناه اعتده فيما يدخر‏.‏
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR18.906 harf
في أَسماءِ اللّه تعالى الحَسِيبُ: هو الكافي، فَعِيلٌ بمعنى مُفْعِل، مِن أَحْسَبَنِي الشيءُ إِذا كَفاني. والحَسَبُ: الكَرَمُ. والحَسَبُ: الشَّرَفُ الثابِتُ في الآباءِ، وقيل: هو الشَّرَفُ في الفِعْل، عن ابن الأَعرابي. والحَسَبُ: ما يَعُدُّه الإِنسانُ مِن مَفاخِرِ آبائهِ. والحَسَبُ: الفَعالُ الصَّالِحُ، حكاه ثعلب. وما لَه حَسَبٌ ولا نَسَبٌ، الحَسَبُ: الفَعالُ الصَّالِحُ، والنَّسَبُ: الأَصْلُ؛
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR651 harf
* ح س ب * * حَسَبَهُ * عدّه وبابه نصر وكتب و * حِسَابا * أيضا بالكسر و * حُسْبانا * بالضم والمعدود * مَحْسوبٌ * و * حَسَبُ * أيضا فعل بمعنى مفعول كنفض بمعنى منفوض ومنه قولهم ليكن عملك بحسب ذلك بالفتح أي على قدره وعدده و * الحَسَبُ * أيضا ما يعده الإنسان من مفاخر آبائه وقيل حسبه دينه وقيل ماله والرجل * حَسِيبٌ * وبابه ظرف وقال بن السكيت * الحَسَبُ * والكرم يكونان بدون الآباء والشرف والمجد لا
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR16.632 harf
حسبه كنصره يحسبه حسابا على القياس، صرح به ثعلب والجوهري، وابن سيده وحسبانا بالضم نقله الجوهري، وحكاه أبو عبيدة عن أبي زيد وفي التهذيب حسبت الشيء أحسبه حسبانا بالكسر، وفي الحديث أفضل العمل منح الرغاب لا يعلم حسبان أجرها إلا الله الحسبان بالضم: الحساب، وفي التنزيل الشمس والقمر بحسبان معناه بحساب ومنازل لا تعدوانها، وقال الزجاج: بحسبان يدل على عدد الشهور والسنين وجميع الأوقات، وقال الأخفش في
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR yok25.925 harf
حَسَبَهُ 1 حَسَبَهُ حسب حسبه حسبة , (S, A, Mgh, &c.,) aor. حَسُبَ , (S, Mgh, Msb, &c.,) inf. n. حَسْبٌ (S, A, Mgh, Msb, K) and حُسْبَانٌ (S, Mgh, Msb, K) and حِسْبَانٌ (K) and حِسَابٌ (S, K,) which is generally an inf. n. of this verb, but sometimes of حَاسَبَ, (TA,) and حِسَابَةٌ (S, K) and حِسْبَةٌ, (Msb, K,) or this is like قِعْدَةٌ and رِكْبَةٌ, [denoting a mode, or manner,] as in a verse of
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.911 harf
حَسَبَ حَسَبَ U ( n. ac. حَسْب 1 , حِسْبَة 2t , حِسَاْب 23 , حِسَاْبَة 23t , حِسْبَاْن 34 , حُسْبَاْن 35 ), a. Numbered, counted, reckoned, calculated. حَسِبَ حَسِبَ A , I ( n. ac. مَحْسَبَة 17t , مَحْسِبَة 18t , حِسْبَاْن 34 ), a. Reckoned, accounted, considered, thought, believed; supposed, surmised. حَسُبَ حَسُبَ U ( n. ac. حَسَب 4 , حَسَاْبَة 22t ), a. Was respected, esteemed.
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR117.095 harf
حسب 1.BAB حَسَبَ - يَحْسُبُ - حَسْب - حِساب - حاسِب - حاسِبيْن - حَسِيْب - حُسْبان - حُسْبانا - حاسَبَ - يُحَاسِبُ حَسَبَ - يَحْسُبُ + كائن + شيئاً أو أمراً أو مجموعة أشياء: يعده ويحصيه ويجعله ينتمي وينضوي ضمن مجموعة أو قائمة تحوي أمثاله: يجري عمليات العد والجمع والمقارنة على مكونات شيء أو على مجموعة أشياء ليميزها ويتعرف على مقدارها: يجري
Tamamını oku

Sîgalar(56)

Mücavir kökler132 mücavir (375 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. سرع

    9 ortak ayet · Çabuk

  2. أله

    51 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

  3. جرح

    2 ortak ayet · Curha yara demektir

  4. عفف

    2 ortak ayet · Haramdan kaçınırlar

  5. كلب

    2 ortak ayet · Onların köpeği

  6. بأس

    6 ortak ayet · Bes besese dağınık taşlar demektir

  7. رعب

    2 ortak ayet · “Ru’b” taşmakta olan havuz veya taşan su demektir

  8. كفي

    4 ortak ayet · “Dengi” demektir

  9. رزق

    7 ortak ayet · Üzüm demektir

  10. أثم

    4 ortak ayet · İsm hurmadan yapılan içkidir

  11. مسك

    3 ortak ayet · Koku veren yağdır

  12. ولج

    2 ortak ayet · Arı kovanının giriş çıkış deliğidir

Geçtiği ayetler(102)

Sîga sayfası: الْحِسَابِ
  1. أُولَئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ

    Hesaplaşmakİşte onların kazandıklarından nasibleri vardır. Ve Allah hesabı çabuk görendir.

  2. … بَيْنَهُمْ وَمَنْ يَكْفُرْ بِآيَاتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ

    HesaplaşmakGerçekte Allah katında din, İslam’dır. Ancak kitab verilenler, kendilerine ilim geldikten sonra aralarındaki ihtirastan dolayı ayrılığa düştüler. Kim, Allah’ın ayetlerini inkar ederse; şüphesiz ki Allah, hesabı çabuk görendir.

  3. … أُولَئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ

    HesaplaşmakEhl-i Kitab’tan öyleleri vardır ki; Allah’a, size indirlen ve kendilerine indirilmiş olana, Allah’a huşu’ duyarak inanırlar. Allah’ın ayetlerini az bir pahaya değişmezler. İşte onların ecirleri Rabbları katındadır. Allah, şüphesiz hesabı çabuk görendir.

  4. … اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ

    HesaplaşmakSana, kendilerine neyin helal kılındığını soruyorlar. De ki: Size bütün iyi ve temizler helal kılındı. Allah’ın size öğrettiği ile alıştırıp öğrettiğiniz avcı hayvanların sizin için tuttuklarını yeyin ve üzerine Allah’ın adını anın. Ve Allah’tan sakının, muhakkak ki Allah; hesabı çabuk görendir.

  5. … جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لَافْتَدَوْا بِهِ أُولَئِكَ لَهُمْ سُوءُ الْحِسَابِ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهَادُ

    HesaplaşmakRabblarına icabet edenlere; en güzel karşılık vardır. O’na icabet etmeyenler ise; şayet yeryüzünde bulunan her şey ve bir katı daha onların olsa, kurtulmak için onu fidye verirlerdi. Hesabın kötüsü, onlar içindir. Varacakları yer, cehennemdir ve o, ne kötü konaktır.

  6. وَالَّذِينَ يَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَيَخَافُونَ سُوءَ الْحِسَابِ

    HesaplaşmakVe onlar ki; Allah’ın bitiştirilmesini emrettiği şeyi bitiştirirler. Rabblarından korkarlar ve kötü hesabdan ürkerler.

  7. أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا وَاللَّهُ يَحْكُمُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسَابِ

    HesaplaşmakGörmüyorlar mı ki; Biz, yeryüzünün etrafından gitgide eksiltmekteyiz. Allah hükmünü verir. O’nun hükmünü bozacak yoktur. Ve O, hesabı çabuk görendir.

  8. لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ

    HesaplaşmakBu; Allah’ın herkese yaptığının karşılığını vermesi içindir. Muhakkak ki Allah; hesabı çabuk görendir.

  9. … شَيْئًا وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسَابَهُ وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ

    HesaplaşmakKüfredenlere gelince; onların amelleri, engin çöllerde serap gibidir. Susayan kimse onu, su sanır. Fakat yanına vardığı zaman hiç bir şey bulamaz. Kendi yanında Allah’ı bulur ve O da hesabını tastamam görür. Allah hesabı çabucak görendir.

  10. وَقَالُوا رَبَّنَا عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسَابِ

    HesaplaşmakVe dediler ki: Rabbımız; hesab gününden önce bizim payımızı çabuklaştırıver.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökحسب
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerعدد, ظنن, كفي, قدر
Zıt Kökسفه
Çekirdek Özet 1Sayma, miktarını ve değerini belirleme, pay etme ve kafi gelme
Çekirdek Özet 2Bir şeyin ölçüsünü, sonucunu ve sorumluluğunu zihinde veya amelde hesaplama, yeter bulma ve sanma
Çekirdek Özet 3Varlık ve amel düzeninin rastlantısal değil, tam bir ölçü, denetim, karşılık ve yeterlilik nizamına bağlı oluşu
Kritik Hata RiskiKökü yalnızca zihinsel bir vehim veya temelsiz zan sayıp kesin matematiksel ve ahlaki denklik boyutunu göz ardı etmek

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
حسAlgılama, hissetme, varlığı ve etkiyi duyularla fark etme; حسس, حسر, حسم, حسن, حسد köklerinde olduğu gibi bir şeyin sınırına, etkisine veya izine temas etmeبİki şeyi birbirine raptetme ve bir kabın içine alma imgesi katarak, algılanan veya bilinen unsurları tek tek sayıp kayda geçirme, denklik ve yeterlilik sınırını tespit etme anlamına yöneltmiştir

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
حÇit, duvar; çevirme, koruma, ayırmaSınır çekme, bir alanı veya miktarı belirli bir çerçevenin içine alarak diğerlerinden tecrit etme
سDiken, destek; tutunma, dayanma, korumaSabitleme, ardışık biçimde birbirine eklenme, dayanak noktası oluşturma
بEv, çadır; iç, barınma, içinde olmaBir kap, mahfaza veya hane içine alma, toparlama, kuşatma
حسبBelirli bir sınırı olan verileri birbirine ekleyerek bir kapta toplamaParçaları tek tek sayarak, sınırlarını belirleyerek bir çerçeve içinde tutma ve net bir sonuca, yeterlilik ölçüsüne bağlama

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamTaşları, çakılları veya nesneleri teker teker saymak; bir şeyin yeteceği miktarı tam olarak denk getirmek ve kafi kılmak
Cahiliye şiiri kullanımıEn-Nâbiğa ez-Zübyânî divanında süratle sayma ve adet tespit etme bağlamında şöyle geçer: وأَسْرَعَتْ حِسْبةً في ذلك العَدَدِ
Erken Arapça kullanımİnsanın atalarının erdemlerini ve övünülecek işlerini tek tek sayması anlamında soy ve asalet şerefi için الحَسَبُ denmiş; yetecek miktarda bağış için أَحْسَبَنِي ifadesi kullanılmıştır

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

Sami etimolojik katman

Sami dil ailesi genelinde حسب kökü, parçaları bir araya getirip sayma, hesap etme, düşünme, tasarlama ve bir şeyin yerine koyma anlam alanıyla köklü bir süreklilik arz eder. İbranicede yer alan חָשַׁב (ḥāšav) kökü; hesaplamak, saymak, zihinde tasarlamak, planlamak ve bir değeri başka bir şeye denk saymak (itibar etmek) anlamlarına gelir. Benzer biçimde Aramice ve Süryanicede ܚܫܒ (ḥšaḇ / ḥəšaḇ) kökü; saymak, hesap etmek, tefekkür etmek ve kanaat getirmek manalarında kullanılır. Akadcada ḫašābu biçiminde görülen ve kırmak, pay etmek, ölçmekle ilgili fiillerle semantik paralellik taşıyan kök, erken Sami katmanında somut nesneleri bölüp sayarak denkliğe ulaştırma işlemine dayanır. Arapçada bu kök bir yandan nesnel sayım ve kozmik nizamı (hesap), diğer yandan zihnin verileri birleştirerek ulaştığı kanaati veya varsayımı (zannetme), üçüncü olarak da başka bir şeye ihtiyaç bırakmayan tam doygunluk ve ölçüyü (yeterlilik, kafi gelme) ifade edecek şekilde zenginleşmiştir.

Güven Kesin

Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönحسب kökünün sayma, kanaat getirme ve yetme sacayağıNesneleri sayma eylemi (عَدّ) zihinde bir hükme ve kanaate varmayı (ظَنّ), ulaşılan kesin miktar da ihtiyacı tam karşılamayı (كِفَايَة) doğururKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice חָשַׁב ve Süryanice ܚܫܒZihinsel planlama, itibar etme, sayma ve denk tutma anlamları ortak bir Kuzeybatı Sami mirasına işaret ederKesin
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik kesme, pay etme ve denk kılma kökleriPaylaştırma ve ölçü sınırını sabitleme kavramı üzerinden geniş Afro-Asyatik matrisle morfolojik yakınlıkMuhtemel

Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, David Cohen.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
حسبAnlamlıSaymak, hesap etmek, yetmekParçaları toplayıp saymak, zihnen değerlendirmek ve kafi kılmakHedef kök; Kur'an'da geçer
حبسAnlamlıAlıkoymak, engellemek, hapsetmekBir varlığın hareketine mani olup belirli bir mekanda veya sınırda tutmakKur'an'da geçer; sayımda sınır koyma ile hapsetmedeki sınır kavramı akrabadır
سحبAnlamlıÇekmek, sürüklemekBir şeyi yer boyunca arkasından çekerek götürmekKur'an'da geçer; ardışık nesneleri peş peşe getirme yönüyle ilgilidir
سبحAnlamlıYüzmek, süzülmek, akıp gitmekSuda veya havada kesintisiz hareket etmek; tenzih etmekKur'an'da geçer; kozmik cisimlerin hesaplı yörüngede akışıyla kesişir
بحسKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKitābü'l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez
بسحKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKitābü'l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
حسبMerkezSayma, hesap, kanaat ve yetmeNesneleri tek tek sayıp aralarındaki bağı kurarak kesin veya yaklaşık bir sonuca ve doygunluğa ulaşmaEylem hem nesnel sayımı hem zihinsel varsayımı hem de yeterliliği kuşatır
عددKomşuSalt sayma ve nicelikYalnızca varlıkların miktarını ardışık olarak tespit etmektir; yetme veya zihni kanaat anlamı içermezVarlıkların teker teker adetlerini belirleme eylemidir
ظننKomşuZihinsel hüküm ve kanaatDelile veya emareye dayalı zihni kanaattir; matematiksel sayma ve kafi gelme boyutunu taşımazBilgi ile şüphe arasındaki zihni yönelişi ifade eder
كفيKomşuYeterlilik ve doygunlukBir ihtiyacı tam olarak gidermektir; hesaplama ve sayım kök anlamından ziyade sonuca odaklanırBaşka bir şeye lüzum bırakmayacak denklik hali
قدرKomşuÖlçü ve miktar takdiriBir şeyin miktarını, sınırını ve gücünü biçimlendirmektir; denklik planlamasını öne çıkarırVarlığa kendi sınırını ve miktarını tayin etme
سفهZıtHafiflik, ölçüsüzlük, hesapsızlıkAklın ve amelin ölçüsünü kaybetmesi, hiçbir hesap, nizam ve denge gözetmeden saçıp savurma haliDüşüncesizce, sınır ve yeterlilik tanımaksızın hareket etme

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaحسبSaymak, hesaplamak, zannetmek, kafi gelmekHem matematiksel adet sayımını hem zihni tahmini hem de yeterlilik sınırını tek kökte cem ederKesin
Latincecomputare, putare, sufficereHesaplamak, düşünmek/saymak, yetmekcomputare hesaplama ve sayımı, putare zihnen öyle kabul etmeyi, sufficere ise yeterliliği verir; Latince bu kavramları ayrı köklerle karşılarGüçlü
İngilizcecalculate, reckon, deem, sufficeHesaplamak, varsaymak, addetmek, yetmekreckon fiili hem hesaplama hem de kanaat getirme (sanma) anlamını vererek köke çok yaklaşır; ancak yetme anlamı suffice ile ayrıdırGüçlü
Almancarechnen, meinen, genügenHesaplamak, zannetmek, kafi gelmekrechnen kelimesi hesaplama ve hesaba katmayı, meinen zihni kanaati, genügen ise yeterlilik yönünü ayrı ayrı karşılarGüçlü
Fransızcacompter, estimer, suffireSaymak/hesaplamak, takdir etmek, yetmekcompter hem sayma hem hesaba dahil etme yönünü taşır; estimer değer biçme ve zannetmeyi, suffire doygunluğu verirGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
الْحِسَابِ / حِسَابًاAmellerin muhasebesi, ilahi sorgulama ve karşılıkKıyamet günü amellerin dökümünün yapılması, tartılması ve mutlak adaletin tecelli etmesi bağlamında; Bakara 2:202, Râ'd 13:21, Enbiyâ 21:1
حُسْبَانٍKozmik matematik, hassas yörünge ve ölçüGüneş, ay ve gök cisimlerinin dakik bir intizam ve matematiksel hesaba göre dönmesi bağlamında; En'âm 6:96, Rahmân 55:5
حُسْبَانًاGökten inen azap, planlı ve ölçülü cezaHesaplanmış, hedefini şaşmayan, helak edici ilahi afet bağlamında; Kehf 18:40
حَسْبُنَا / حَسْبُكَYeterlilik, kafi gelme, güvenceAllah'ın kuluna her hususta yetmesi, başka hiçbir koruyucuya ihtiyaç bırakmaması bağlamında; Âl-i İmrân 3:173, Tevbe 9:59
يَحْسَبُونَ / تَحْسَبَنَّZannetmek, öyle varsaymak, temelsiz kanaatİnsanın gerçeğe aykırı olarak bir şeyi doğru, kalıcı veya lehine hesap edip aldanması bağlamında; Âl-i İmrân 3:169, Kehf 18:104, Nûr 24:39
حَسِيبًاHesap görücü, hakkıyla gözeten, kafi olanAllah'ın kulların bütün amellerini tek tek kaydedip tam karşılığını vermesi veya yetmesi bağlamında; Nisâ 4:6, İsrâ 17:14, Ahzâb 33:39
بِغَيْرِ حِسَابٍÖlçüsüz, sınırsız, hesaba gelmez ikramAllah'ın lütuf ve rızkının kulun ameliyle sınırlandırılamayacak kadar sonsuz ve engelsiz oluşu bağlamında; Bakara 2:212, Âl-i İmrân 3:37

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamAhiret halleri, adalet ve rüyetMahşerdeki hesabın mahiyeti; amel defterlerinin açılması, teklifin ve ceza-mükafat dengesinin matematiksel kesinliğiAmellerin kayıt altına alınması ve karşılıksız hiçbir zerrenin bırakılmaması
FıkıhMiras, zekat, hisbe teşkilatıFerâiz hesapları, kamu düzeni ve piyasa denetimi; kamu ahlakını ve adil ticareti korumakla görevli muhtesibin yetkileriHakların ve malların ölçülmesi, haksız kazancın engellenmesi, denetim
TefsirKozmik ayetler ve insan psikolojisiKozmik intizam (حُسْبَان) ile insanın kendi amellerini yanlış hesaplaması (حِسْبَان) arasındaki diyalektikKozmik düzenin kesinliği karşısında nefsin sübjektif varsayımlarının kırılması
HadisNiyet ve ecrin Allah'tan beklenmesiİhtisâb (احْتِسَاب) kavramı; yapılan ibadetin, sabredilen musibetin karşılığını yalnızca Allah'tan sayıp beklemekKarşılığı Allah katında biriktirilmiş bir alacak gibi bilinçle hesaba dahil etme

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniVarlık ve kulluk dengesiAhlaki muhasebe ve rızaSorumluluk bilincini kurmaKulun amellerinin kaybolmadığını, her eylemin bir hesabının ve nihai karşılığının bulunduğunu bildirirKesin
İlmiEvrenin işleyişi ve doğa kanunlarıMatematiksel düzen ve ölçülebilirlikTahmin ve kesinlik sınırı çekmeTabiatın tesadüfe değil dakik hesaplara dayandığını, bilginin ise ölçüm ve olasılık dengesinde geliştiğini gösterirKesin
SiyasiKamu yönetimi ve tebaa ilişkisiDenetim, şeffaflık ve hisbeYetki aşımını engellemeİktidarın keyfi davranamayacağını, kamusal adaletin hesap verebilirlik ve kamu denetimi mekanizmasıyla korunacağını temin ederGüçlü
İktisadiTicaret, mülkiyet ve gelir dağılımıAdil mizan, yetecek miktar ve kafi gelmeİsraf ve darlığı önlemeİktisadi kaynakların sayılabilir, ölçülebilir ve adil biçimde dağıtılmasını, zenginleşmede başkasına yetecek hakkın gözetilmesini sağlarGüçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerAlgoritmik hesaplama, matris cebiri ve deterministik yörüngelerGirdilerin belirli operatörler aracılığıyla işlenip denklik ve korunma yasalarına göre kesin bir çıktıya dönüştürülmesi süreci kökün matematiksel hesabıyla birebir örtüşürKesin
Beşeri bilimlerRasyonel karar kuramı ve ahlaki sorumluluk muhasebesiİnsan eylemlerinin amaç-araç dengesi içinde zihnen tartılması, beklenen fayda ile riskin hesaplanması ve vicdani/hukuki mesuliyetin doğması kökün zihni ve ahlaki boyutuyla özdeştirGüçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökü sadece soyut bir zihinsel aldanış (zan) veya sadece kuru bir aritmetik işlem (sayma) olarak görüp ikisi arasındaki organik köprü olan denklik ve ahlaki yeterlilik bağını koparmak
Kur'an içi daha geniş anlamحسب kökü gök cisimlerinin yörüngesindeki kusursuz matematikten insanın psikolojik vehimlerine, amellerin ahiretteki mutlak adaletle tartılmasından müminin Allah'ı yegane vekil ve kafi güç bilmesine kadar uzanan bir nizamı ifade eder
Yanlış anlamanın doğuracağı hataKur'an'daki hesap kavramını sadece mekanik bir sorgulama zannetmek; insanın eylemlerini inşa eden zihinsel hesap hatalarını (yanlış varsayımları) ve Allah'ın her şeye kafi gelişi hakikatini gözden kaçırmak

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın hem kozmolojik nizamını hem ahlaki mesuliyet dokusunu hem de tevhid inancının yeterlilik boyutunu birbirine bağlayan temel kavramsal köprülerden biri olduğu için hayati öneme sahiptir.
Hangi ayet groupslarında belirleyicidir?Mahşer sorgusunu ve amel defterlerini anlatan eskatoloji ayetlerinde, gök cisimlerinin dakik hareketini bildiren kevni ayetlerde ve müminlerin tevekkülünü anlatan ayet gruplarında belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Evrenin veya insan hayatının başıboş, hesapsız ve denetimsiz olduğu zannını yıkar; insanın kendi ürettiği sübjektif varsayımların hakikat karşısında bir geçerliliği olmadığını ortaya koyar.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamBirbiri ardınca gelen nesneleri, çakıl taşlarını tek tek saymak; belirli bir ihtiyacı karşılayacak miktarı denk getirip kafi kılmak.
  • Soyut anlamZihnin eldeki verilere dayanarak bir değer biçmesi, kanaate varması, amellerin ilahi adalet terazisinde karşılığını tam olarak bulması ve Allah'ın yeticiliği.
  • Sistematik karşılıkDeterministik bir kozmik nizamın ve mutlak hesap verebilirlik ilkesine bağlı bir varoluşsal denge sisteminin kurulması.
  • LaTeX modeliH=∑i=1nai⋅wi  ⟹  Δ=∣H−K∣→0
  • LaTeX açıklamasıFormülde ai tekil amelleri veya sayılan unsurları, wi bu unsurların niyet ve bağlamdan doğan ilahi ağırlık katsayılarını, H toplanan nihai amel veya varlık hesabını temsil eder. K tam yeterlilik ve adalet eşiğini gösterirken, aralarındaki farkın sıfıra yaklaşması (Δ→0) tam denklik, eksiksiz karşılık ve mutlak kifayet (yetme) durumunu matematiksel olarak ifade eder.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ح