دبر
د - ب - ر
KÖK- 44 geçiş
- 44 ayet
- 21 sîga
- 13 sözlük
Dübür : Anüs, ense tarafı, arka demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Dübür : Anüs, ense tarafı, arka demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR6.677 harfباب الدال والراء والباء معهما
د ر ب، ب ر د، ر ب د، د ب ر، ب د ر مستعملات
درب:
كل مَدْخَلٍ من مَداخِلِ الرُّومِ دَرْبٌ من دُروبها.
والدَّرْبُ باب السِّكَّةِ الواسعة، ورُبَّما كانَ ما بَين.
والدُّربة: عادةٌ وجُرأَةٌ على الحَرْب وكلِّ أمرٍ.
ورجلٌ مُدَرَّبٌ: دَرَّبَته الشَّدائدُ حتى قَوِيَ ومَرَنَ عليها، قال:
ومن يَحْرِصْ على كِبَرٍ فإِنيّ أنا الكَهْلُ المُدَرَّبُ بالكُلُـومِ
والدَّرَبُ: داءٌ في
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR3.726 harfالدَبْر بالفتح: جَماعة النَحْل. قال الأصمعي: لا واحِد لها، ويجمع على دُبورٍ. قال لَبيدٌ:
بِأبْيَضَ من أبْكارِ مُزْنِ سَحابَةٍ
وَأرْي دبورٍ شارَهُ النَحْلُ عاسِلُ
ويقال أيضاً للزَنابير: دَبْرٌ.
ويقال: جعلْتُ كلامَهُ دَبْرَ أذُني، أي أَغْضَيْتُ عنه وتَصامَمْتُ. والدَبْرَةُ والدِبارَةُ: المَشارَةُ في المَزْرَعَةِ، وهي بالفارسية كُرْد. والجمع دَبْرٌ ودِبارٌ. والدُبْرُ والدُبُرُ: الظَهْرُ. قال
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR19.018 harfد ر ب
درب ، دبر ، ربد ، ردب ، برد ، بدر : مستعملات .
درب : قال الليث : الدَّرْبُ بابُ السِّكةِ الواسعةِ ، والدَّرْب كلُّ مَدخل من مداخل الروم دَرْبٌ من دُوربِها .
ثعلب عن ابن الأعرابي : التَّدْرِيبُ الصَّبر في الْحَرب وقتَ الفِرار يقال : دَرِبَ فلان وَعَرِدَ عَمْرو .
وفي الحديث عن أبي بكر : لا تزالون تَهزِمون الرومَ فإذا صاروا إلى التَّدْرِيبِ وَقَفَتْ الحربُ ، أرادَ الصَّبْرَ .
أبو عبيد عن
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.959 harf(باب الدال والباء وما يثلثهما)
(دبج) الدال والباء والجيم أصلٌ واحد يدلُّ على شيءٍ ذي صفحةٍ حَسَنَةٍ. الدّيباجُ معروفٌ. والدِّيباجَتانِ: الخَدّان. وقال ابن مقبل:
* يَجرِي بديباجَتَيهِ الرَّشْحُ مُرْتَدِعُ([1]) *
ويقال هما اللِّيتان([2]). وأمّا قولهم: "ما بالدّار دِبِّيجٌ" فيقال هو بالحاء، وقد ذُكر في بابه، وإن كان بالجيم كما قيل فليس من هذا، ولعله أنْ يكون من دِبِّيٍّ، من الدَّبيب، ثم
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.424 harf- دبر الشيء: خلاف القبل (أكثر هذا الباب منقول من المجمل 2/344)، وكني بهما عن العضوين المخصوصين، ويقال: دبر ودبر، وجمعه أدبار، قال تعالى: ﴿ومن يولهم يومئذ دبره﴾ [الأنفال/16]، وقال: ﴿يضربون وجوههم وأدبارهم﴾ [الأنفال/50]، أي: قدامهم وخلفهم، وقال: ﴿فلا تولوهم الأدبار﴾ [الأنفال/15]، وذلك نهي عن الانهزام، وقوله: ﴿وأدبار السجود﴾ [ق/40] : أواخر الصلوات، وقرئ: ﴿وإدبار النجوم﴾ (سورة الطور: آية 49، وهي
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.705 harfد ب ر
أدبر النهار ودبر دبوراً.
وصاروا كأمس الدابر.
قال: وأبي الذي ترك الملوك وجمعها بصهاب هامـدة كأمـس الدابـر وقبح اللـه مـا قبـل منـه ومـا دبـر.
والدلـو بيـن قابـل ودابـر: بيـن مـن يقبـل بهـا إلـى البئـر وبيـن مـن يدبـر بهـا إلـى الحـوض.
ومـا بقـي فـي الكنانـة إلا الدابـر وهـو آخـر السهـام.
وقطـع اللـه دابـره وغابـره أي آخـره ومـا بقـي منـه.
وصـكّ دابرتـه أي عرقوبـه.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR yok22.202 harfالدُّبُرُ والدُّبْرُ: نقيض القُبُل. ودُبُرُ كل شيء: عَقِبُه ومُؤخَّرُه؛ وجمعهما أَدْبارٌ. ودُبُرُ كلِّ شيء: خلاف قُبُلِه في كل شيء ما خلا قولهم
(* قوله: «ما خلا قولهم جعل فلان إلخ» ظاهره أن دبر في قولهم ذلك بضم الدال والباء، وضبط في القاموس ونسخة من الصحاح بفتح الدال وسكون الموحدة). جعل فلان قولك دبر أُذنه أَي خلف أُذنه. الجوهري: الدُّبْرُ والدُّبُرُ خلاف القُبُل، ودُبُرُ الشهر: آخره، على المثل؛
الدُّبُرُ والدُّبْرُ: نقيض القُبُل. ودُبُرُ كل شيء: عَقِبُه ومُؤخَّرُه؛ وجمعهما أَدْبارٌ. ودُبُرُ كلِّ شيء: خلاف قُبُلِه في كل شيء ما خلا قولهم (* قوله: «ما خلا قولهم جعل فلان إلخ» ظاهره أن دبر في قولهم ذلك بضم الدال والباء، وضبط في القاموس ونسخة من الصحاح بفتح الدال وسكون الموحدة). جعل فلان قولك دبر أُذنه أَي خلف أُذنه. الجوهري: الدُّبْرُ والدُّبُرُ خلاف القُبُل، ودُبُرُ الشهر: آخره، على المثل؛ يقال: جئتك دُبُرَ الشهر وفي دُبُرِه وعلى دُبُرِه، والجمع من كل ذلك أَدبار؛ يقال: جئتك أَدْبار الشهر وفي أَدْباره. والأَدْبار لذوات الحوافر والظِّلْفِ والمِخْلَبِ: ما يَجْمَعُ الاسْتَ والحَياءَ، وخص بعضهم به ذوات الخُفِّ، والحياءُ من كل ذلك وحده دُبُرٌ. ودُبُرُ البيت: مؤخره وزاويته. وإِدبارُ النجوم: تواليها، وأَدبارُها: أَخذها إِلى الغَرْبِ للغُرُوب آخر الليل؛ هذه حكاية أَهل اللغة؛ قال ابن سيده: ولا أَدري كيف هذا لأَن الأَدْبارَ لا يكون الأَخْذَ إِذ الأَخذ مصدر، والأَدْبارُ أَسماء. وأَدبار السجود وإِدباره. أَواخر الصلوات، وقد قرئ: وأَدبار وإِدبار، فمن قرأَ وأَدبار فمن باب خلف ووراء، ومن قرأَ وإِدبار فمن باب خفوق النجم. قال ثعلب في قوله تعالى: وإِدبار النجوم وأَدبار السجود؛ قال الكسائي: إِدبار النجوم أَن لها دُبُراً واحداً في وقت السحَر، وأَدبار السجود لأَن مع كل سجدة إدباراً؛ التهذيب: من قرأَ وأَدبار السجود، بفتح الأَلف، جمع على دُبُرٍ وأَدبار، وهما الركعتان بعد المغرب، روي ذلك عن علي بن أَبي طالب، كرّم الله وجهه، قال: وأَما قوله وإِدبار النجوم في سورة الطور فهما الركعتان قبل الفجر، قال: ويكسران جميعاً وينصبان؛ جائزان. ودَبَرَهُ يَدْبُرُه دُبُوراً: تبعه من ورائه. ودابِرُ الشيء: آخره. الشَّيْبانِيُّ. الدَّابِرَةُ آخر الرمل. وقطع الله دابِرَهم أَي آخر من بقي منهم. وفي التنزيل: فَقُطِعَ دابِرُ القوم الذين ظلموا؛ أَي اسْتُؤْصِلَ آخرُهم؛ ودَابِرَةُ الشيء: كَدَابِرِه. وقال الله تعالى في موضع آخر: وقَضَيْنا إِليه ذلك الأَمْرَ أَن دَابِرَ هؤلاء مقطوع مُصْبِحِين. قولُهم: قطع الله دابره؛ قال الأَصمعي وغيره: الدابر الأَصل أَي أَذهب الله أَصله؛ وأَنشد لِوَعْلَةَ: فِدًى لَكُمَا رِجْلَيَّ أُمِّي وخالَتِي، غَداةَ الكُلابِ، إِذْ تُحَزُّ الدَّوابِرُ أَي يقتل القوم فتذهب أُصولهم ولا يبقى لهم أَثر. وقال ابن بُزُرْجٍ: دَابِرُ الأَمر آخره، وهو على هذا كأَنه يدعو عليه بانقطاع العَقِبِ حتى لا يبقى أَحد يخلفه. الجوهري: ودُبُرُ الأَمر ودُبْرُه آخره؛ قال الكميت: أَعَهْدَكَ مِنْ أُولَى الشَّبِيبَةِ تَطْلُبُ على دُبُرٍ؟ هَيْهَاتَ شأْوٌ مُغَرِّبُ وفي حديث الدعاء: وابْعَثْ عليهم بأْساً تَقْطَعُ به دابِرَهُمْ؛ أَي جميعهم حتى لا يبقى منهم أَحد. ودابِرُ القوم: آخِرُ من يبقى منهم ويجيء في آخرهم. وفي الحديث: أَيُّما مُسْلِمٍ خَلَف غازياً ي دابِرَتِه؛ أَي من يبقى بعده. وفي حديث عمر: كنت أَرجو أَن يعيش رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، حتى يَدْبُرَنا أَي يَخْلُفَنا بعد موتنا. يقال: دَبَرْتُ الرجلَ إِذا بقيت بعده. وعَقِبُ الرجل: دَابِرُه. والدُّبُرُ والدُّبْرُ: الظهر. وقوله تعالى: سَيُهْزَمُ الجمع ويُوَلُّونَ الدُّبُرَ؛ جعله للجماعة، كما قال تعالى: لا يَرْتَدُّ إِليهم طَرْفُهُمْ؛ قال الفرّاء: كان هذا يومَ بدر وقال الدُّبُرَ فوَحَّدَ ولم يقل الأَدْبارَ، وكلٌّ جائز صوابٌ، تقول: ضربنا منهم الرؤوس وضربنا منهم الرأْس، كما تقول: فلان كثير الدينار والدرهم؛ وقال ابن مقبل: الكاسِرِينَ القَنَا في عَوْرَةِ الدُّبُرِ ودابِرَةُ الحافر: مُؤَخَّرُه، وقيل: هي التي تلي مُؤَخَّرَ الرُّسْغِ، وجمعها الدوابر. الجوهري: دَابِرَة الحافر ما حاذى موضع الرسغ، ودابرة الإِنسان عُرْقُوبه؛ قال وعلة: إِذ تحز الدوابر. ابن الأَعرابي: الدَّابِرَةُ المَشْؤُومَةُ، والدابرة الهزيمة. والدَّبْرَةُ، بالإِسكان والتحريك: الهزيمة في القتال، وهو اسم من الإِدْبار. ويقال: جعل الله عليهم الدَّبْرَةَ، أَي الهزيمة، وجعل لهم الدَّبْرَةَ على فلان أَي الظَّفَر والنُّصْرَةَ. وقال أَبو جهل لابن مسعود يوم بدر وهو مُثْبَتٌ جَريح صَرِيعٌ: لِمَنِ الدَّبْرَةُ؟ فقال: لله ولرسوله يا عدوّ الله؛ قوله لمن الدبرة أَي لمن الدولة والظفر، وتفتح الباء وتسكن؛ ويقال: عَلَى مَنِ الدَّبْرَةُ أَيضاً أَي الهزيمة. والدَّابِرَةُ: ضَرْبٌ من الشَّغْزَبِيَّة في الصِّرَاعِ. والدَّابِرَةُ: صِيصِيَةُ الدِّيك. ابن سيده: دَابِرَةُ الطائر الأُصْبُعُ التي من وراء رجله وبها يَضْرِبُ البَازِي، وهي للديك أَسفل من الصِّيصِيَةِ يطأُ بها. وجاء دَبَرِيّاً أَي أَخِيراً. وفلان لا يصلي الصلاة إِلاَّ دَبَرِيّاً، بالفتح، أَي في آخر وقتها؛ وفي المحكم: أَي أَخيراً؛ رواه أَبو عبيد عن الأَصمعي، قال: والمُحَدِّثُون يقولون دُبُرِيّاً، بالضم، أَي في آخر وقتها؛ وقال أَبو الهيثم: دَبْرِيّاً، بفتح الدال وإِسكان الباء. وفي الحديث عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه قال: ثلاثة لا يقبل الله لهم صلاة: رجلٌ أَتى الصلاةَ دِباراً، رجل اعْتَبَدَ مُحرَّراً، ورجلٌ أَمَّ قوماً هم له كارهون؛ قال الإِفْرِيقيُّ راوي هذا الحديث: معنى قوله دباراً أَي بعدما يفوت الوقت. وفي حديث أَبي هريرة: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال: «إِن للمنافقين علامات يُعرفون بها: تَحِيَّتُهم لَعْنَةٌ، وطعامهم نُهْبَةٌ، لا يَقْرَبُون المساجد إِلا هَجْراً، ولا يأْتون الصلاة إِلا دَبْراً، مستكبرين لا يأْلَفُون ولا يُؤْلَفُونَ، خُشُبٌ بالليل، صُخُبٌ بالنهار؛ قال ابن الأَعرابي: قوله دباراً في الحديث الأَوَّل جمع دَبْرٍ ودَبَرٍ، وهو آخر أَوقات الشيء الصلاة وغيرها؛ قال: ومنه الحديث الآخر لا يأْتي الصلاة إِلا دبْراً، يروى بالضم والفتح، وهو منصوب على الظرف؛ وفي حديث آخر: لا يأْتي الصلاة إِلا دَبَرِيّاً، بفتح الباء وسكونها، وهو منسوب إِلى الدَّبْرِ آخر الشيء، وفتح الباء من تغييرات النسب، ونصبه على الحال من فاعل يأْتي، قال: والعرب تقول العِلم قَبْلِيٌّ وليس بالدَّبَرِيِّ؛ قال أَبو العباس: معناه أَن العالم المتقن يجيبك سريعاً والمتخلف يقول لي فيها نظر. ابن سيده: تبعت صاحبي دَبَرِيّاً إِذا كنت معه فتخلفت عنه ثم تبعته وأَنت تحذر أَن يفوتك. ودَبَرَهُ يَدْبِرُه ويَدْبُرُه: تَلا دُبُرَه. والدَّابِرُ: التابع. وجاء يَدْبُرُهم أَي يَتْبَعُهُمْ، وهو من ذلك. وأَدْبَرَ إِدْباراً ودُبْراً: ولَّى؛ عن كراع. والصحيح أَن الإِدْبارَ المصدر والدُّبْر الاسم. وأَدْبَرَ أَمْرُ القوم: ولَّى لِفَسادٍ. وقول الله تعالى: ثم ولَّيتم مدبرين؛ هذا حال مؤكدة لأَنه قد علم أَن مع كل تولية إِدباراً فقال مدبرين مؤكداً؛ ومثله قول ابن دارة: أَنا ابْنُ دَارَةَ مَعروفاً لها نسَبي، وهَلْ بدارَةَ، با لَلنَّاسِ، من عارِ؟ قال ابن سيده: كذا أَنشده ابن جني لها نسبي وقال لها يعني النسبة، قال: وروايتي له نسبي. والمَدْبَرَةُ: الإِدْبارُ؛ أَنشد ثعلب: هذا يُصادِيكَ إِقْبالاً بِمَدْبَرَةٍ؛ وذا يُنادِيكَ إِدْباراً بِإِدْبارِ ودَبَرَ بالشيء: ذهب به. ودَبَرَ الرجلُ: ولَّى وشَيَّخَ؛ ومنه قوله تعالى: والليل إِذا دَبَرَ؛ أَي تبع النهارَ قَبْلَه، وقر
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.180 harf* د ب ر * * الدُّبْرُ * و * الدُّبُرُ * مخففا ومثقلا الظهر قال الله تعالى ﴿ويولون الدبر﴾ جعله للجماعة كما قال ﴿لا يرتد إليهم طرفهم﴾ والدُّبْرُ والدُّبُرُ أيضا ضد القبل و * الدَّبَرَةُ * بفتحتين الهزيمة في القتال وهي اسم من * الإدْبارِ * ويقال شر الرأي * الدَّبَرِيُّ * بوزن الطبري وهو الذي يسنح أخيرا عند فوت الحاجة يقال فلان لا يصلي الصلاة إلا دبريا بفتحتين أي في آخر وقتها والمحدثون يقولون
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR20.543 harfالدبر، بالضم وبضمتين: نقيض القبل. الدبر من كل شيء: عقبه ومؤخره. ومن المجاز: جئتك دبر الشهر، أي آخره، على المثل. يقال: جئتك دبر الشهر وفيه، أي في دبره، وعليه، أي على دبره، والجمع من كل ذلك أدبار. يقال: جئتك أدباره وفيها، أي في الأدبار، أي آخره. و الأدبار لذوات الظلف والمخلب: ما يجمع الاست والحياء. وخص بعضهم به ذوات الخف والحياء، الواحد دبر. والدبر والدبر: الظهر، وبه صدر الزمخشرى في الأساس، والمصنف
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR44.165 harfدَبَرَهُ
1 دَبَرَهُ دبر دبره دبرة , aor. دَبُرَ and دَبِرَ , inf. N. دُبُورٌ, He followed behind his back; he followed his back; (M, TA;) he followed him, with respect to place, and also with respect to time, and also (assumed tropical:) with respect to rank or station. (TA.) You say, جَآءَ يَدْبُرُهُمْ He came following them. (M, TA.) And دَبَرَنِى فُلَانٌ Such a one came after me, behind me,
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.411 harfدَبَر
دَبَر I , U ( n. ac. دُبُوْر 27 ),
a. Came behind, after; followed; succeeded.
b. U ( n. ac. دَبْر 1 , دَبَاْر 22 , دُبُوْر 27 ), Turned his back, fled; perished.
c. Grew old.
d. [ Bi ], Ran away with, carried off.
e. [ acc. & 'An ], Related of.
f. ( n. ac. دُبُوْر 27 ), Changed into the west ( wind ).
دَبِرَ
دَبِرَ A ( n. ac. دَبَر 4 ),
a. Was covered with sores.
دَبَّرَ
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR70.847 harfدبر
دَبَرَ - يَدْبُرُ (دَبَرَ - يَدْبِرُ) - دَابِر - دُبُر - أَدْبَار - أَدْبَرَ - يُدْبِرُ - مُدْبِر - مُدْبِراً - مُدْبِرِيْن - دَبَّرَ - يًدَبِّرُ - تَدَبَّرَ - يَتَدَبَّرُ
دَبَرَ - يَدْبُرُ (دَبَرَ - يَدْبِرُ) + كائن + كائناً: ضد "قَبَلَ وأَقبَلَ ": يبتعد عنه وهو يجعل مؤخرته تقابل الكائن: يتقدمه ويجعله يتبعه وهو يوليه ظهره أو الجهة
Sîgalar(21)
- مُدْبِرِينَArkasına dönenler(مُفْعِلِينَ)×6
- الْأَدْبَارَArkalar(الْأَفْعَالَ)×5
- أَدْبَرَArkasına döndü(أَفْعَلَ)×4
- يُدَبِّرُDöndürür(يُفَعِّلُ)×4
- دَابِرَArkadan gelen(فَاعِلَ)×3
- دُبُرٍArka(فُعُلٍ)×3
- أَدْبَارِهِمْOnların arkaları(أَفْعَالِهِمْ)×2
- مُدْبِرًاArkasına dönen(مُفْعِلًا)×2
- وَأَدْبَارَهُمْVe onların arkaları(وَأَفْعَالَهُمْ)×2
- يَتَدَبَّرُونَUygularlar(يَتَفَعَّلُونَ)×2
Mücavir kökler55 mücavir (198 toplam)
- ولي
17 ortak ayet · Veli arka demektir
- قدد
3 ortak ayet · Sırım demektir
- قمص
3 ortak ayet · Gömlek demektir
- قطع
5 ortak ayet · Kesinlikle keseceğim
- أمر
8 ortak ayet · Murar acı bir ağacın adıdır
- هزز
2 ortak ayet · Kımıldadı
- عصو
2 ortak ayet · Asân
- ليل
4 ortak ayet · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
- صمم
2 ortak ayet · Sağırlar
- ردد
3 ortak ayet · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
- لدي
2 ortak ayet · Onların yanı
- قتل
4 ortak ayet · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
Geçtiği ayetler(44)
… شَيْئًا وَضَاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ
Arkasına dönenlerAndolsun ki; Allah, size birçok yerlerde ve Huneyn gününde yardım etmiştir. Hani, çokluğunuz sizi böbürlendirmişti de size bir faydası olmamıştı. Yeryüzü genişliğine rağmen size dar gelmişti. Sonra gerisin geri dönüp gitmiştiniz.
وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ
Arkasına dönenlerAllah’a yemin ederim ki; siz, arkanızı dönüp gittikten sonra putlarınıza bir tuzak kuracağım.
إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ
Arkasına dönenlerElbette sen; ölülere işittiremezsin, dönüp giden sağırlara da çağrıyı duyuramazsın.
فَإِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ
Arkasına dönenlerBunun için sen; ölüye katiyyen işittiremezsin. Dönüp giden sağırlara da daveti duyuramazsın.
فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ
Arkasına dönenlerBunun üzerine arkalarını dönüp uzaklaştılar.
يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ مَا لَكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ
Arkasına dönenlerArkanıza dönüp kaçacağınız gün, sizi Allah’a karşı koruyan bulunmaz. Allah, kimi saptırırsa; onu doğru yola getirecek yoktur.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دبر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عقب, خلف, ردف |
| Zıt Kök | قبل |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin arka, son ve peş sıra gelen arkaik/fiziksel bitim noktası |
| Çekirdek Özet 2 | Olayların ve varlıkların nihai sonunu gözeterek sevk ve idare etme, geriye çekilme veya kökünü kazıma |
| Çekirdek Özet 3 | Bir işin arka planını, akıbetini ve sonucunu dikkate alarak anlama (tedebbür) ve evreni nihai hedefine göre yönetme (tedbîr) nizamı |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel beden arkası (dübür) veya savaştan kaçışla sınırlayıp tedbîr ve tedebbür formlarındaki nedensel akıbet ve derin arka plan kavrayışını gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| دب | Yavaşça hareket etme, arkadan yavaş adımlarla ilerleme, sirayet etme (دبب) | ر | Çekirdekteki peşi sıra ve zemin üzerinde ilerleme hareketi, tepe ve uç noktayı temsil eden harfin eklenmesiyle işin nihayetine, en arka sınırına ve sonrasını tanzim etme derinliğine yönelmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir durumdan diğerine geçişi, bir yönün başlangıç veya eşik noktasını simgeler. |
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | İçeriyi, mahfazayı, bir sınırın iç tarafında kalmayı temsil eder. |
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Zirveyi, yönlendirici bilinci, nihai sınırı ve aşkın sonu gösterir. |
| دبر | Kapıdan içeriye ve oradan başın/sonun arkasına yönelme hareketi | Eşikten geçip iç tarafa nüfuz ettikten sonra bir yapının veya varlığın arka tarafına, nihai bitim noktasına ve akıbetine ulaşmayı ifade eder. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Herhangi bir varlığın ön cephesinin zıddı olan arka kısmı, hayvanın kuyruk sokumu veya sırtının gerisi, ok hedefin arkasına düştüğünde kullanılan fiziksel yön bildirimi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairlerinden Züheyr b. Ebî Sülmâ, muallakasında savaşı ve getirdiği felaketleri anlatırken işlerin başı ile sonu arasındaki zıtlığı ve akıbetin ağırlığını tasvir sadedinde kökün zıddı ile birlikte karşıtlık ilişkisi içinde kullanmıştır. |
| Erken Arapça kullanım | İpten iplik eğrilirken göğse doğru çekilen büküme قبل, göğüsten dışa ve arkaya doğru itilerek bükülen kısma دبر denilmesi; kovanın kuyudan çekilişinde kovayı kuyuya doğru götürene kabil, arkaya havuz tarafına götürene dâbir denmesi. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde دبر kökü zengin bir semantik tabakalaşmaya sahiptir ve ortak ata dilde konuşma, düzenleme, sevk etme ve arkadan takip etme sahalarında belirginleşmiştir. İbranicede דבר (dabar) biçimiyle söz, konuşma, bir meseleyi düzene koyma ve emretme anlamlarını taşırken, çöl veya otlak için kullanılan מדבר (midbar) kelimesi sürülerin arkadan sevk edildiği geniş alanı ifade eder. Süryanicede ܕܒܪ (dbar) fiili önderlik etmek, yönetmek, alıp götürmek ve sürmek manalarına gelir. Arapçada ise kök, ağırlıklı olarak fiziksel arka, bir şeyin sonu ve bir işin nihai sonucunu hesaplayarak idare etme sahasında yoğunlaşmış; diğer Sami dillerindeki konuşma anlamı Arapçada geri planda kalarak yerini işin arkasını ve sonucunu kurgulama (tedbîr/tedebbür) boyutuna bırakmıştır.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | دبر kökünden arka, son, izleme ve sevk | Fiziksel bedenin arkasından başlayarak zamanın sonuna (gecenin veya günün arkası) ve zihinsel olarak bir işin nihayetini yönetmeye (tedbîr) doğru genişleyen anlam dizgesi. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice דבר (konuşmak, düzenlemek), Süryanice ܕܒܪ (yönetmek, sevk etmek) | Batı Sami dillerindeki yönetsel, sözel ve sevk edici güç, Arapçada işin arkasını getirme ve akıbeti düzenleme boyutuyla doğrudan kökdeştir. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Güney Arapça ve Eski Etiyopya (Ge'ez) dabara | Dağ sırtı, bir arazinin arka yükseltisi ve arkadan gelen rüzgâr kavramlarıyla bağlantılı semantik izler. | Muhtemel |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دبر | Anlamlı | Arka, son, akıbet, geriye dönme | Bir şeyin peşi sıra gitmek, arkasını getirmek, işin sonucunu tanzim etmek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| درب | Anlamlı | Alışmak, yol, dar geçit | Bir şeye alışkanlık kazanmak, dağ arasındaki dar geçit (derbend). | Kur'an'da geçmez. |
| بدر | Anlamlı | Dolunay, öne atılma, acele etme | Bir şeyin vaktinden önce tamamlanması veya hızla ortaya çıkması. | Kur'an'da geçer; zıt yönde öne fırlama anlamı taşır. |
| برد | Anlamlı | Soğukluk, katılaşma, törpüleme | Isının düşmesi, donma, rahatlama veya metalin törpülenmesi. | Kur'an'da geçer; fiziksel soğukluk bağıntısı. |
| ردب | Anlamlı | Yığmak, peş peşe getirmek, bent | Toprağı veya taşı üst üste yığarak engel oluşturmak, yıkıntı. | Kur'an'da geçmez; arkaya yığma ilgisi vardır. |
| ربد | Anlamlı | Renk karışımı, öfke, bekletme | Bulanık toz rengi, öfkeden yüzün kararması, bir yerde kalıp oturma. | Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دبر | Merkez | Arka, akıbet, idare | Bir şeyin bittiği arka uç ve işin nihai sonucunu hesaplayarak yürütme. | Hem fiziksel geri tarafı hem zihinsel yönetim ve tefekkürü kapsar. |
| عقب | Komşu | Topuk, ardıllık, sonuç | Doğrudan hemen peşinden gelen, bir şeyin yerine geçen ardıl basamak. | دبر nihai sonu ve arka yüzü hedeflerken, عقب topuk gibi hemen bitişik takibi bildirir. |
| خلف | Komşu | Arka, yerini alma, muhalefet | Bir şeyin arkasında kalma, mekânsal arka taraf veya birinin yerine geçme. | خلف daha çok mekânsal konum ve temsil ilişkisiyken, دبر nihai akıbet ve sevk odağı taşır. |
| ردف | Komşu | Terkisine binme, peş peşe gelme | Aralıksız ve doğrudan arkasından binip takip etme hali. | ردف ayrılmaz bir fiziki takibi vurgular, yönetim ve akıbet tanzimi içermez. |
| قبل | Zıt | Ön, yüz, başlangıç | Bir şeyin yüzü, ön cephesi, başlangıç noktası veya yöneliş odağı. | دبر arka ve son iken, قبل ön ve başlangıçtır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دبر | Arka, son, idare, tefekkür | Bir şeyin sonu, arkası, işin arkasını hesaplayarak yönetmek ve derinlemesine düşünmek. | Kesin |
| Latince | post, tergum, gubernare | Arka taraf, sırt, gemiyi dümenden yönetmek | Tergum fiziksel sırtı, post zaman ve mekândaki sonrayı, gubernare ise arkadan dümen tutarak sevk etmeyi karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | rear, back, steer, deliberate | Arka, geri, sevk etmek, enine boyuna düşünmek | Rear ve back fiziksel arka kısmı karşılarken, steer yön vermeyi, deliberate ise işin sonunu düşünerek müzakere etmeyi verir. | Güçlü |
| Almanca | Rücken, Hinterteil, steuern, nachsinnen | Sırt, arka kısım, yönetmek/yönlendirmek, derin düşünmek | Steuern eylemi tedbîr anlamını, nachsinnen ise işin arkasını görmeye dayalı tedebbür anlamını kısmen karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | arrière, dos, gouverner, méditer | Arka, sırt, sevk ve idare etmek, derin düşünceye dalmak | Arrière ve dos somut yönü verir; gouverner geminin arkasından rotayı belirleme tedbirini yansıtır. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Robert Dictionnaire.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| دُبُر / أَدْبَار | İnsan bedeninin arka kısmı veya sırt | Savaşta arkasını dönüp kaçma veya giysinin arkadan yırtılması bağlamında (Âl-i İmrân 3:111, Enfâl 8:15, Yûsuf 12:25). |
| أَدْبَرَ / مُدْبِرِينَ | Yüz çevirip arkasını dönmek, uzaklaşmak | Haktan yüz çevirenler veya korkup kaçanlar bağlamında (Tevbe 9:25, Müddessir 74:23, Nâziât 79:22). |
| دَابِر | Bir kavmin veya yapının son kalıntısı, kökü | Helak edilen inkârcıların arkasının kesilmesi ve soylarının tüketilmesi bağlamında (En'âm 6:45, A'râf 7:72, Hicr 15:66). |
| يُدَبِّرُ | Kâinatı baştan sona sevk ve idare etmek | Allah'ın yaratılışı ve işleri hikmetle, nihai gayesine göre yürütmesi bağlamında (Yûnus 10:3, Ra'd 13:2, Secde 32:5). |
| يَتَدَبَّرُونَ | Bir sözün arkasını, derinliğini ve akıbetini kavramak | Kur'an ayetlerinin derin anlam örgüsünü ve varacağı nihai hedefi kavramaya davet bağlamında (Nisâ 4:82, Muhammed 47:24). |
| إِدْبَار / أَدْبَار | Zaman dilimlerinin sonu ve batışı | Gecenin veya yıldızların batıp arkada kalması, ibadetlerin akabinde kılınan tesbihat bağlamında (Tûr 52:49, Kâf 50:40, Müddessir 74:33). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Tedbîrü'l-emr ve ilahi inayet | Âlemin yaratılıştan sonra başıboş bırakılmayıp Allah tarafından her an bir nizam ve gaye üzere yönetilmesi meselesi. | Âlemdeki kozmik düzenin ilahi hikmet ve nihai amaçla sevk ve idaresi. |
| Fıkıh | Müdebber köle ve savaşta firar | Sahibinin ölümünden sonra (hayatının dübüründe) azat edilmek üzere akit yapılan köle (tedbîr akdi) ve cihattan kaçış hükmü (tevellî el-edbâr). | Hukuki hakların ölüm akıbetine bağlanması veya askeri hatta sırt çevirmenin haramlığı. |
| Tefsir | Tedebbür-i Kur'an | Ayetleri yalnızca lafız olarak okumak yerine, sözün arka planını, maksadını ve varacağı gayeyi tefekkür etme yükümlülüğü. | Lafzın zahirini aşıp hükmün ve nüzulün nihai hikmetine ulaşma yöntemi. |
| Hadis | Namazların akabindeki zikirler | Namazların bitiminde (edbâri's-salavât) okunacak dualar ve haksız yere insanlara sırt çevirip ilişkileri kesmeme (lâ tedâberû) ahlakı. | İbadetin sonlanış anı ve toplumsal ilişkilerde küslük/arkasını dönme yasağı. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık-yaratıcı irtibatı ve vahiy | Kozmik tedbîr ve vahyi tedebbür | Varlığın amacına doğru yöneltilmesi ve vahyin nihai gayesine odaklanılması | Dini hayat, rastlantısallığı reddedip her hadisenin arkasında ilahi bir sevk ve idare olduğunu bilmekle kurulur. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve sebep-sonuç bağı | Derinlemesine tahlil ve akıbet öngörüsü | Hadiselerin görünen ön yüzüyle yetinmeyip arka planındaki nedensellik bağlarını çözme | Bilimsel zihniyet, olguların arkasındaki yasaları keşfetme ve neticeleri önceden kestirme kabiliyetidir. | Güçlü |
| Siyasi | Stratejik yönetim ve askeri sevk | İdare-i maslahat ve savunma disiplini | Devlet işlerini sonunu görerek yürütmek ve hezimet anında cepheye sırt çevirmemek | Siyaset sanatı, anlık tepkilerle değil, hamlelerin doğuracağı siyasi akıbeti hesaplayarak yönetmektir. | Güçlü |
| İktisadi | İktisadi planlama ve tasarruf | Tedbîr-i menzil ve mali öngörü | Kaynakların gelecekteki darlık ve sonuçlar gözetilerek idareli kullanımı | İktisat, harcamaların ve yatırımların getireceği nihai neticeyi hesaplayarak israftan sakınma disiplinidir. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Geri besleme (feedback) ve kontrol teorisi (sibernekik) | Bir sistemin çıktısının (arkadaki neticenin) sisteme yeniden girdi yapılarak kararlı biçimde sevk ve idare edilmesi süreci. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Teleoloji (erekbilim) ve stratejik karar verme kuramı | İnsan davranışlarının ve hukuki eylemlerin mevcut durumdan ziyade gelecekteki nihai amaç ve sonuçlar tarafından biçimlendirilmesi. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | دبر kökünü sadece bedensel arka uzuv (dübür) veya savaş ortamında korkup kaçma eylemi olarak görmek; kökün türevleri olan tedbîr ve tedebbürün zihinsel, ontolojik ve yönetsel boyutunu göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, hem kozmik varlığın tek bir ilahi merkezden idare edilişini (يدبر الأمر), hem zulmün kökünün son ferdine kadar kurutuluşunu (دابر), hem de vahyin maksatlarını sonuna kadar akıl etmeyi (يتدبرون) kapsayan geniş bir gaye ve nizam örgüsüdür. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Tedebbür ayetlerini sıradan bir okuma veya düz zikir seviyesine indirgemek; tefekkürün bir işin önünü ve arkasını birleştiren stratejik kavrayışını yitirmek ve Allah'ın kâinatı yönetme vasfını pasif bir yaratıcılıkla sınırlamak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın bir metin olarak nasıl okunması gerektiğini tayin eden «tedebbür» kavramı bu kökten doğar; ayetleri sadece ön yüzüyle değil, arka planı, mantıksal tutarlılığı ve hedefleriyle kavramanın anahtarını sunar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kâinatın sevk ve idaresini anlatan kozmolojik ayetlerde (Yûnus 10:3, Ra'd 13:2), zalim toplumların helakini anlatan tarihsel kıssalarda (En'âm 6:45) ve vahyin anlaşılma usulünü vazeden metodolojik ayetlerde (Nisâ 4:82, Sâd 38:29). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Olayların sadece anlık tezahürlerine takılıp arka planını ve nihayetini göremeyen sığ bakışı tashih eder; kâinatın sahipsiz veya tesadüfi işlediği vehmini yıkarak her zerrenin bir gayeye doğru tedbirle yürütüldüğünü gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir nesnenin, bedenin veya zamanın ön cephesinin zıddı olan arka tarafı, kuyruk sokumu ve bitim noktası.
- Soyut anlamBir hadisenin veya sürecin nihai neticesini, akıbetini ve arka planını dikkate alarak onu sevk etme, yönetme ve derinlemesine düşünme eylemi.
- Sistematik karşılıkBaşlangıç durumunun nihai gaye doğrultusunda geri besleme ve nedensellik zinciriyle denetlendiği teleolojik idare ve idrak nizamı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde sistemin mevcut ön durumunu, hedeflenen nihai akıbeti veya arka plan potansiyelini temsil eder. operatörü nihai gayenin mevcut duruma uyguladığı yönlendirici etkiyi (işin arkasını gözetme gradyanını) simgelerken, dönüşüm fonksiyonu bu akıbet bilinciyle gerçekleştirilen sevk, idare ve tedebbür eylemini ifade eder; böylece sistem bir sonraki durum olan seviyesine taşınır.