دبر

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: د-ب-ر21 sîga, 55 mücavir kök, 44 ayet, 31 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.قمصلديدُبُرٍيُدَبِّرُدبروليدَابِرَقددمُدْبِرِينَأَدْبَرَأَدْبَارِهِمْلقيقطععصوقتل

KökSîga 21Ayet 44Sure 31Mücavir 55

▶ Ağı aç (3B)

دبر

د - ب - ر

KÖK
  • 44 geçiş
  • 44 ayet
  • 21 sîga
  • 13 sözlük

Dübür : Anüs, ense tarafı, arka demektir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Dübür : Anüs, ense tarafı, arka demektir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR6.677 harf
باب الدال والراء والباء معهما د ر ب، ب ر د، ر ب د، د ب ر، ب د ر مستعملات درب: كل مَدْخَلٍ من مَداخِلِ الرُّومِ دَرْبٌ من دُروبها. والدَّرْبُ باب السِّكَّةِ الواسعة، ورُبَّما كانَ ما بَين. والدُّربة: عادةٌ وجُرأَةٌ على الحَرْب وكلِّ أمرٍ. ورجلٌ مُدَرَّبٌ: دَرَّبَته الشَّدائدُ حتى قَوِيَ ومَرَنَ عليها، قال: ومن يَحْرِصْ على كِبَرٍ فإِنيّ أنا الكَهْلُ المُدَرَّبُ بالكُلُـومِ والدَّرَبُ: داءٌ في
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR3.726 harf
الدَبْر بالفتح: جَماعة النَحْل. قال الأصمعي: لا واحِد لها، ويجمع على دُبورٍ. قال لَبيدٌ: بِأبْيَضَ من أبْكارِ مُزْنِ سَحابَةٍ وَأرْي دبورٍ شارَهُ النَحْلُ عاسِلُ ويقال أيضاً للزَنابير: دَبْرٌ. ويقال: جعلْتُ كلامَهُ دَبْرَ أذُني، أي أَغْضَيْتُ عنه وتَصامَمْتُ. والدَبْرَةُ والدِبارَةُ: المَشارَةُ في المَزْرَعَةِ، وهي بالفارسية كُرْد. والجمع دَبْرٌ ودِبارٌ. والدُبْرُ والدُبُرُ: الظَهْرُ. قال
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR19.018 harf
د ر ب درب ، دبر ، ربد ، ردب ، برد ، بدر : مستعملات . درب : قال الليث : الدَّرْبُ بابُ السِّكةِ الواسعةِ ، والدَّرْب كلُّ مَدخل من مداخل الروم دَرْبٌ من دُوربِها . ثعلب عن ابن الأعرابي : التَّدْرِيبُ الصَّبر في الْحَرب وقتَ الفِرار يقال : دَرِبَ فلان وَعَرِدَ عَمْرو . وفي الحديث عن أبي بكر : لا تزالون تَهزِمون الرومَ فإذا صاروا إلى التَّدْرِيبِ وَقَفَتْ الحربُ ، أرادَ الصَّبْرَ . أبو عبيد عن
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR6.959 harf
(باب الدال والباء وما يثلثهما) (دبج) الدال والباء والجيم أصلٌ واحد يدلُّ على شيءٍ ذي صفحةٍ حَسَنَةٍ. الدّيباجُ معروفٌ. والدِّيباجَتانِ: الخَدّان. وقال ابن مقبل: * يَجرِي بديباجَتَيهِ الرَّشْحُ مُرْتَدِعُ([1]) * ويقال هما اللِّيتان([2]). وأمّا قولهم: "ما بالدّار دِبِّيجٌ" فيقال هو بالحاء، وقد ذُكر في بابه، وإن كان بالجيم كما قيل فليس من هذا، ولعله أنْ يكون من دِبِّيٍّ، من الدَّبيب، ثم
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.424 harf
- دبر الشيء: خلاف القبل (أكثر هذا الباب منقول من المجمل 2/344)، وكني بهما عن العضوين المخصوصين، ويقال: دبر ودبر، وجمعه أدبار، قال تعالى: ﴿ومن يولهم يومئذ دبره﴾ [الأنفال/16]، وقال: ﴿يضربون وجوههم وأدبارهم﴾ [الأنفال/50]، أي: قدامهم وخلفهم، وقال: ﴿فلا تولوهم الأدبار﴾ [الأنفال/15]، وذلك نهي عن الانهزام، وقوله: ﴿وأدبار السجود﴾ [ق/40] : أواخر الصلوات، وقرئ: ﴿وإدبار النجوم﴾ (سورة الطور: آية 49، وهي
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR1.705 harf
د ب ر أدبر النهار ودبر دبوراً‏.‏ وصاروا كأمس الدابر‏.‏ قال‏:‏ وأبي الذي ترك الملوك وجمعها بصهاب هامـدة كأمـس الدابـر وقبح اللـه مـا قبـل منـه ومـا دبـر‏.‏ والدلـو بيـن قابـل ودابـر‏:‏ بيـن مـن يقبـل بهـا إلـى البئـر وبيـن مـن يدبـر بهـا إلـى الحـوض‏.‏ ومـا بقـي فـي الكنانـة إلا الدابـر وهـو آخـر السهـام‏.‏ وقطـع اللـه دابـره وغابـره أي آخـره ومـا بقـي منـه‏.‏ وصـكّ دابرتـه أي عرقوبـه‏.‏
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR yok22.202 harf
الدُّبُرُ والدُّبْرُ: نقيض القُبُل. ودُبُرُ كل شيء: عَقِبُه ومُؤخَّرُه؛ وجمعهما أَدْبارٌ. ودُبُرُ كلِّ شيء: خلاف قُبُلِه في كل شيء ما خلا قولهم (* قوله: «ما خلا قولهم جعل فلان إلخ» ظاهره أن دبر في قولهم ذلك بضم الدال والباء، وضبط في القاموس ونسخة من الصحاح بفتح الدال وسكون الموحدة). جعل فلان قولك دبر أُذنه أَي خلف أُذنه. الجوهري: الدُّبْرُ والدُّبُرُ خلاف القُبُل، ودُبُرُ الشهر: آخره، على المثل؛
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.180 harf
* د ب ر * * الدُّبْرُ * و * الدُّبُرُ * مخففا ومثقلا الظهر قال الله تعالى ﴿ويولون الدبر﴾ جعله للجماعة كما قال ﴿لا يرتد إليهم طرفهم﴾ والدُّبْرُ والدُّبُرُ أيضا ضد القبل و * الدَّبَرَةُ * بفتحتين الهزيمة في القتال وهي اسم من * الإدْبارِ * ويقال شر الرأي * الدَّبَرِيُّ * بوزن الطبري وهو الذي يسنح أخيرا عند فوت الحاجة يقال فلان لا يصلي الصلاة إلا دبريا بفتحتين أي في آخر وقتها والمحدثون يقولون
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR20.543 harf
الدبر، بالضم وبضمتين: نقيض القبل. الدبر من كل شيء: عقبه ومؤخره. ومن المجاز: جئتك دبر الشهر، أي آخره، على المثل. يقال: جئتك دبر الشهر وفيه، أي في دبره، وعليه، أي على دبره، والجمع من كل ذلك أدبار. يقال: جئتك أدباره وفيها، أي في الأدبار، أي آخره. و الأدبار لذوات الظلف والمخلب: ما يجمع الاست والحياء. وخص بعضهم به ذوات الخف والحياء، الواحد دبر. والدبر والدبر: الظهر، وبه صدر الزمخشرى في الأساس، والمصنف
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR44.165 harf
دَبَرَهُ 1 دَبَرَهُ دبر دبره دبرة , aor. دَبُرَ and دَبِرَ , inf. N. دُبُورٌ, He followed behind his back; he followed his back; (M, TA;) he followed him, with respect to place, and also with respect to time, and also (assumed tropical:) with respect to rank or station. (TA.) You say, جَآءَ يَدْبُرُهُمْ He came following them. (M, TA.) And دَبَرَنِى فُلَانٌ Such a one came after me, behind me,
Maddenin bağlantısı

دَبَرَهُ 1 دَبَرَهُ دبر دبره دبرة , aor. دَبُرَ and دَبِرَ , inf. N. دُبُورٌ, He followed behind his back; he followed his back; (M, TA;) he followed him, with respect to place, and also with respect to time, and also (assumed tropical:) with respect to rank or station. (TA.) You say, جَآءَ يَدْبُرُهُمْ He came following them. (M, TA.) And دَبَرَنِى فُلَانٌ Such a one came after me, behind me, (T, A,) or following me nearly. (A.) And دَبَرَهُ, inf. N. دَبْرٌ, He succeeded him, and remained after him. (TA.) And قَبَحَ اللّٰهُ مَا قَبَلَ مِنْهُ وَ مَا دَبَرَ [May God curse the beginning of it and the end]. (S, A.) ― -b2- See also 4, in four places. ― -b3- دَبَرَ said of an arrow, (S, Msb,) or دَبَرَ الهَدَفَ, (M, A,) aor. دَبُخَ , (S, M, Msb,) inf. N. دُبُورٌ (S, M, Msb, K) and دَبْرٌ, (M, K,) It passed forth from the butt: (S, Msb:) or passed beyond the butt, (M, A, K,) and fell behind it. (M, A.) ― -b4- دَبَرَ بِهِ He, or it, went away with it; took it away; carried it off; or caused it to go away, pass away, or cease. (S, K.) ― -b5- دَبَرَ القَوْمُ, aor. دَبُخَ , (M, TA,) inf. N. دَبَارٌ, (As, S, M, K,) like دَمَارٌ, (As, S,) [and دَبَارَةٌ, like دَمَارَةٌ (q. V.), and app. ↓ دَبَرَى, (see الخَيْبَرَى,) or دَبرَى may be a simple subst.,] The people, or company of men, perished; (As, * S, * M, K * TA;) went away, turning the back, and did not return. (TA. [And ادبر (q. V.) has a similar, or the same, meaning.]) Hence, عَلَيْهِ الدَّبَارُ Perdition befall him; may he go away, turning the back, and not return. (M, TA.) ― -b6- And دَبَرَ (tropical:) He became an old man. (S, A, K.) Hence, as some say, the expression in the Kur [lxxiv. 36], وَاللَّيْلُ اـِذَا دَبَرَ (tropical:) [And the night when it groweth old]. (TA. [See also 4.]) ― -b7- دَبَرَتِ الرِّيحُ, (S, M, A, K,) aor. دَبُخَ , inf. N. دُبُورٌ, (M,) The wind blew in the direction of that wind which is termed دَبُور [i. E. West, &c., which is regarded as the hinder quarter]: (M, A:) or changed, and came in that direction. (S, K.) [Hence,] دَبَرَتْ لَهُ الرِّيحُ بَعْدَ مَا أَقْبَلَتْ [lit. The wind became west to him after it had been east: meaning (tropical:) his fortune became evil after it had been good]: and دَبَرَ بَعْدَ اـِقْبَالٍ [(tropical:) which means the same: see دَبُورٌ; and see also 4 in this art., and in art. قبل]. (A.) ― -b8- And دُبِرَ, (S, K,) a verb of which the agent is not named, (S,) He, (K,) a man, (TA,) or it, a people, (S, M,) was smitten, or affected, by the wind called الدَّبُور. (S, M, K.) -A2- دَبَرَ الحَدِيثَ عَنْهُ: see 2. -A3- قَبَلْتُ الحَبْلَ وَدَبَرْتُهُ: see دَبِيرٌ. -A4- دَبَرَ, aor. دَبُخَ , inf. N. دَبْرٌ, signifies, accord. To Kr, He wrote a writing or letter or book: but none other says so; and the known word is ذَبَرَ. (M.) [The inf. N. Is explained in the K as syn. With اِكْتِتَابٌ.] -A5- دَبِرَ, (S, M, Mgh, K,) aor. دَبَخَ , (K,) inf. N. دَبَرٌ, (M, Mgh,) He (a horse or the like, M, K, and a camel, S, M, Mgh) had galls, or sores, on his back, (M, Mgh, K, * TA,) produced by the saddle and the like; (Mgh;) as also ↓ ادبر. (K. [But the corresponding passage in the M shows that this is probably a mistake for أَدْبَرُ a syn. Of دَبِرٌ.])

دبّر الأَمْرَ 2 دبّر الأَمْرَ ذ , (T, M, A,) or فِى الأَمْرِ (S,) inf. N. تَدْبِيرٌ, (T, S, K,) He considered, or forecast, the issues, or results, of the affair, or event, or case; (TA;) and so ↓ تدبّرهُ: (Mgh:) or its end, issue, or result; (T, M, K;) as also ↓ تدبّرهُ: (T, M, Msb, K:) or he looked to what would, or might, be its result: and فِيهِ ↓ تدبّر he thought, or meditated, upon it; (S;) [as also ↓ تدبّرهُ:] Aktham Ibn-Seyfee said to his sons, أَعْجَازَ ↓ يَابَنِىَّ لَا تَتَدَبَّرُوا أُمُورٍ قَدْ وَلَّتْ صُدُورُهَا [O my sons, think not upon the ends of things whereof the beginnings have passed]: (T: [see عَجُزٌ:]) and in the Kur [iv. 84] it is said, القُرْآنَ ↓ أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ Will they, then, not consider the meanings of the Kur-án, and endeavour to obtain a clear knowledge of what is in it? (Bd:) and again, in the Kur [xxiii. 70], القَوْلَ ↓ أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا Have they, then, not thought upon, (TA,) and endeavoured to understand, (يَتَفَهَّمُوا, K,) what has been said to them in the Kur-án? For ↓ تَدَبُّرٌ signifies the thinking, or meditating, upon [a thing], and endeavouring to understand [it]; syn. تَفَكُّرٌ and تَفَهُّمٌ: (TA:) and ↓ تدبّرهُ he looked into it, considered it, examined it, or studied it, repeatedly, in order to know it, or until he knew it. (Msb in art. امل.) دبّر أَمْرًا, inf. N. As above, signifies [also] He did, performed, or executed, a thing, or an affair, with thought, or consideration. (Msb.) [And He devised, planned, or plotted, a thing, عَلَى غَيْرِهِ against another. And hence, He managed, conducted, ordered, or regulated, an affair; because the doing so requires consideration of the issues, or results, of the affair. You say, دبّر أُمُورَ البِلَادِ, and, elliptically, دبّر البِلَادَ, He managed, conducted, ordered, or regulated, the affairs of the provinces, or country: and in like manner, the affairs of a house. تَدْبِيرٌ is also attributed to irrational animals; as, for ex., to horses; meaning their conducting the affair of victory: and to inanimate things; as, for ex., to stars; meaning their regulating the alternations of seasons &c.: see Bd in lxxix. 5. And دبّر alone signifies He acted with consideration of the issues, or results, of affairs, or events, or cases; acted with, or exercised, forecast, or forethought; or acted with policy.] ― -b2- دبّر عَبْدَهُ, (M, Msb,) inf. N. As above, (T, S, Mgh, Msb, K,) He made his slave to be free after his own death, (S, M, Mgh, Msb, K,) saying to him, Thou art free after my death: (T, TA:) he made the emancipation of his slave to depend upon his own death. (TA.) ― -b3- دبّر الحَدِيثَ, (inf. N. As above, K,) He related the tradition, narrative, or story, having received it, or heard it, from another person: (As, T, S, K: *) and هُوَ يُدَبِّرُ حَدِيثَ فُلَانٍ He rel

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.411 harf
دَبَر دَبَر I , U ( n. ac. دُبُوْر 27 ), a. Came behind, after; followed; succeeded. b. U ( n. ac. دَبْر 1 , دَبَاْر 22 , دُبُوْر 27 ), Turned his back, fled; perished. c. Grew old. d. [ Bi ], Ran away with, carried off. e. [ acc. & 'An ], Related of. f. ( n. ac. دُبُوْر 27 ), Changed into the west ( wind ). دَبِرَ دَبِرَ A ( n. ac. دَبَر 4 ), a. Was covered with sores. دَبَّرَ
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR70.847 harf
دبر دَبَرَ - يَدْبُرُ (دَبَرَ - يَدْبِرُ) - دَابِر - دُبُر - أَدْبَار - أَدْبَرَ - يُدْبِرُ - مُدْبِر - مُدْبِراً - مُدْبِرِيْن - دَبَّرَ - يًدَبِّرُ - تَدَبَّرَ - يَتَدَبَّرُ دَبَرَ - يَدْبُرُ (دَبَرَ - يَدْبِرُ) + كائن + كائناً: ضد "قَبَلَ وأَقبَلَ ": يبتعد عنه وهو يجعل مؤخرته تقابل الكائن: يتقدمه ويجعله يتبعه وهو يوليه ظهره أو الجهة
Tamamını oku

Sîgalar(21)

Mücavir kökler55 mücavir (198 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. ولي

    17 ortak ayet · Veli arka demektir

  2. قدد

    3 ortak ayet · Sırım demektir

  3. قمص

    3 ortak ayet · Gömlek demektir

  4. قطع

    5 ortak ayet · Kesinlikle keseceğim

  5. أمر

    8 ortak ayet · Murar acı bir ağacın adıdır

  6. هزز

    2 ortak ayet · Kımıldadı

  7. عصو

    2 ortak ayet · Asân

  8. ليل

    4 ortak ayet · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…

  9. صمم

    2 ortak ayet · Sağırlar

  10. ردد

    3 ortak ayet · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür

  11. لدي

    2 ortak ayet · Onların yanı

  12. قتل

    4 ortak ayet · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…

Geçtiği ayetler(44)

  1. … شَيْئًا وَضَاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ

    Arkasına dönenlerAndolsun ki; Allah, size birçok yerlerde ve Huneyn gününde yardım etmiştir. Hani, çokluğunuz sizi böbürlendirmişti de size bir faydası olmamıştı. Yeryüzü genişliğine rağmen size dar gelmişti. Sonra gerisin geri dönüp gitmiştiniz.

  2. وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ

    Arkasına dönenlerAllah’a yemin ederim ki; siz, arkanızı dönüp gittikten sonra putlarınıza bir tuzak kuracağım.

  3. إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ

    Arkasına dönenlerElbette sen; ölülere işittiremezsin, dönüp giden sağırlara da çağrıyı duyuramazsın.

  4. فَإِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ

    Arkasına dönenlerBunun için sen; ölüye katiyyen işittiremezsin. Dönüp giden sağırlara da daveti duyuramazsın.

  5. فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ

    Arkasına dönenlerBunun üzerine arkalarını dönüp uzaklaştılar.

  6. يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ مَا لَكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ

    Arkasına dönenlerArkanıza dönüp kaçacağınız gün, sizi Allah’a karşı koruyan bulunmaz. Allah, kimi saptırırsa; onu doğru yola getirecek yoktur.

Sîga sayfası: الْأَدْبَارَ
Sîga sayfası: أَدْبَارِهِمْ
Sîga sayfası: وَأَدْبَارَهُمْ
Sîga sayfası: يَتَدَبَّرُونَ

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökدبر
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerعقب, خلف, ردف
Zıt Kökقبل
Çekirdek Özet 1Bir şeyin arka, son ve peş sıra gelen arkaik/fiziksel bitim noktası
Çekirdek Özet 2Olayların ve varlıkların nihai sonunu gözeterek sevk ve idare etme, geriye çekilme veya kökünü kazıma
Çekirdek Özet 3Bir işin arka planını, akıbetini ve sonucunu dikkate alarak anlama (tedebbür) ve evreni nihai hedefine göre yönetme (tedbîr) nizamı
Kritik Hata RiskiKökü yalnızca fiziksel beden arkası (dübür) veya savaştan kaçışla sınırlayıp tedbîr ve tedebbür formlarındaki nedensel akıbet ve derin arka plan kavrayışını gözden kaçırmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
دبYavaşça hareket etme, arkadan yavaş adımlarla ilerleme, sirayet etme (دبب)رÇekirdekteki peşi sıra ve zemin üzerinde ilerleme hareketi, tepe ve uç noktayı temsil eden harfin eklenmesiyle işin nihayetine, en arka sınırına ve sonrasını tanzim etme derinliğine yönelmiştir.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
دkapı; giriş, geçiş, hareketBir durumdan diğerine geçişi, bir yönün başlangıç veya eşik noktasını simgeler.
بev, çadır; iç, barınma, içinde olmaİçeriyi, mahfazayı, bir sınırın iç tarafında kalmayı temsil eder.
رinsan başı; baş, ilk, üstZirveyi, yönlendirici bilinci, nihai sınırı ve aşkın sonu gösterir.
دبرKapıdan içeriye ve oradan başın/sonun arkasına yönelme hareketiEşikten geçip iç tarafa nüfuz ettikten sonra bir yapının veya varlığın arka tarafına, nihai bitim noktasına ve akıbetine ulaşmayı ifade eder.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamHerhangi bir varlığın ön cephesinin zıddı olan arka kısmı, hayvanın kuyruk sokumu veya sırtının gerisi, ok hedefin arkasına düştüğünde kullanılan fiziksel yön bildirimi.
Cahiliye şiiri kullanımıErken dönem şairlerinden Züheyr b. Ebî Sülmâ, muallakasında savaşı ve getirdiği felaketleri anlatırken işlerin başı ile sonu arasındaki zıtlığı ve akıbetin ağırlığını tasvir sadedinde kökün zıddı ile birlikte karşıtlık ilişkisi içinde kullanmıştır.
Erken Arapça kullanımİpten iplik eğrilirken göğse doğru çekilen büküme قبل, göğüsten dışa ve arkaya doğru itilerek bükülen kısma دبر denilmesi; kovanın kuyudan çekilişinde kovayı kuyuya doğru götürene kabil, arkaya havuz tarafına götürene dâbir denmesi.

Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.

Sami etimolojik katman

Sami dillerinde دبر kökü zengin bir semantik tabakalaşmaya sahiptir ve ortak ata dilde konuşma, düzenleme, sevk etme ve arkadan takip etme sahalarında belirginleşmiştir. İbranicede דבר (dabar) biçimiyle söz, konuşma, bir meseleyi düzene koyma ve emretme anlamlarını taşırken, çöl veya otlak için kullanılan מדבר (midbar) kelimesi sürülerin arkadan sevk edildiği geniş alanı ifade eder. Süryanicede ܕܒܪ (dbar) fiili önderlik etmek, yönetmek, alıp götürmek ve sürmek manalarına gelir. Arapçada ise kök, ağırlıklı olarak fiziksel arka, bir şeyin sonu ve bir işin nihai sonucunu hesaplayarak idare etme sahasında yoğunlaşmış; diğer Sami dillerindeki konuşma anlamı Arapçada geri planda kalarak yerini işin arkasını ve sonucunu kurgulama (tedbîr/tedebbür) boyutuna bırakmıştır.

Güven Kesin

Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönدبر kökünden arka, son, izleme ve sevkFiziksel bedenin arkasından başlayarak zamanın sonuna (gecenin veya günün arkası) ve zihinsel olarak bir işin nihayetini yönetmeye (tedbîr) doğru genişleyen anlam dizgesi.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice דבר (konuşmak, düzenlemek), Süryanice ܕܒܪ (yönetmek, sevk etmek)Batı Sami dillerindeki yönetsel, sözel ve sevk edici güç, Arapçada işin arkasını getirme ve akıbeti düzenleme boyutuyla doğrudan kökdeştir.Kesin
Daha geniş dilsel ilişkiGüney Arapça ve Eski Etiyopya (Ge'ez) dabaraDağ sırtı, bir arazinin arka yükseltisi ve arkadan gelen rüzgâr kavramlarıyla bağlantılı semantik izler.Muhtemel

Kaynak Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Cohen.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
دبرAnlamlıArka, son, akıbet, geriye dönmeBir şeyin peşi sıra gitmek, arkasını getirmek, işin sonucunu tanzim etmek.Hedef kök; Kur'an'da geçer.
دربAnlamlıAlışmak, yol, dar geçitBir şeye alışkanlık kazanmak, dağ arasındaki dar geçit (derbend).Kur'an'da geçmez.
بدرAnlamlıDolunay, öne atılma, acele etmeBir şeyin vaktinden önce tamamlanması veya hızla ortaya çıkması.Kur'an'da geçer; zıt yönde öne fırlama anlamı taşır.
بردAnlamlıSoğukluk, katılaşma, törpülemeIsının düşmesi, donma, rahatlama veya metalin törpülenmesi.Kur'an'da geçer; fiziksel soğukluk bağıntısı.
ردبAnlamlıYığmak, peş peşe getirmek, bentToprağı veya taşı üst üste yığarak engel oluşturmak, yıkıntı.Kur'an'da geçmez; arkaya yığma ilgisi vardır.
ربدAnlamlıRenk karışımı, öfke, bekletmeBulanık toz rengi, öfkeden yüzün kararması, bir yerde kalıp oturma.Kur'an'da geçmez.

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
دبرMerkezArka, akıbet, idareBir şeyin bittiği arka uç ve işin nihai sonucunu hesaplayarak yürütme.Hem fiziksel geri tarafı hem zihinsel yönetim ve tefekkürü kapsar.
عقبKomşuTopuk, ardıllık, sonuçDoğrudan hemen peşinden gelen, bir şeyin yerine geçen ardıl basamak.دبر nihai sonu ve arka yüzü hedeflerken, عقب topuk gibi hemen bitişik takibi bildirir.
خلفKomşuArka, yerini alma, muhalefetBir şeyin arkasında kalma, mekânsal arka taraf veya birinin yerine geçme.خلف daha çok mekânsal konum ve temsil ilişkisiyken, دبر nihai akıbet ve sevk odağı taşır.
ردفKomşuTerkisine binme, peş peşe gelmeAralıksız ve doğrudan arkasından binip takip etme hali.ردف ayrılmaz bir fiziki takibi vurgular, yönetim ve akıbet tanzimi içermez.
قبلZıtÖn, yüz, başlangıçBir şeyin yüzü, ön cephesi, başlangıç noktası veya yöneliş odağı.دبر arka ve son iken, قبل ön ve başlangıçtır.

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaدبرArka, son, idare, tefekkürBir şeyin sonu, arkası, işin arkasını hesaplayarak yönetmek ve derinlemesine düşünmek.Kesin
Latincepost, tergum, gubernareArka taraf, sırt, gemiyi dümenden yönetmekTergum fiziksel sırtı, post zaman ve mekândaki sonrayı, gubernare ise arkadan dümen tutarak sevk etmeyi karşılar.Güçlü
İngilizcerear, back, steer, deliberateArka, geri, sevk etmek, enine boyuna düşünmekRear ve back fiziksel arka kısmı karşılarken, steer yön vermeyi, deliberate ise işin sonunu düşünerek müzakere etmeyi verir.Güçlü
AlmancaRücken, Hinterteil, steuern, nachsinnenSırt, arka kısım, yönetmek/yönlendirmek, derin düşünmekSteuern eylemi tedbîr anlamını, nachsinnen ise işin arkasını görmeye dayalı tedebbür anlamını kısmen karşılar.Güçlü
Fransızcaarrière, dos, gouverner, méditerArka, sırt, sevk ve idare etmek, derin düşünceye dalmakArrière ve dos somut yönü verir; gouverner geminin arkasından rotayı belirleme tedbirini yansıtır.Güçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Robert Dictionnaire.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
دُبُر / أَدْبَارİnsan bedeninin arka kısmı veya sırtSavaşta arkasını dönüp kaçma veya giysinin arkadan yırtılması bağlamında (Âl-i İmrân 3:111, Enfâl 8:15, Yûsuf 12:25).
أَدْبَرَ / مُدْبِرِينَYüz çevirip arkasını dönmek, uzaklaşmakHaktan yüz çevirenler veya korkup kaçanlar bağlamında (Tevbe 9:25, Müddessir 74:23, Nâziât 79:22).
دَابِرBir kavmin veya yapının son kalıntısı, köküHelak edilen inkârcıların arkasının kesilmesi ve soylarının tüketilmesi bağlamında (En'âm 6:45, A'râf 7:72, Hicr 15:66).
يُدَبِّرُKâinatı baştan sona sevk ve idare etmekAllah'ın yaratılışı ve işleri hikmetle, nihai gayesine göre yürütmesi bağlamında (Yûnus 10:3, Ra'd 13:2, Secde 32:5).
يَتَدَبَّرُونَBir sözün arkasını, derinliğini ve akıbetini kavramakKur'an ayetlerinin derin anlam örgüsünü ve varacağı nihai hedefi kavramaya davet bağlamında (Nisâ 4:82, Muhammed 47:24).
إِدْبَار / أَدْبَارZaman dilimlerinin sonu ve batışıGecenin veya yıldızların batıp arkada kalması, ibadetlerin akabinde kılınan tesbihat bağlamında (Tûr 52:49, Kâf 50:40, Müddessir 74:33).

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamTedbîrü'l-emr ve ilahi inayetÂlemin yaratılıştan sonra başıboş bırakılmayıp Allah tarafından her an bir nizam ve gaye üzere yönetilmesi meselesi.Âlemdeki kozmik düzenin ilahi hikmet ve nihai amaçla sevk ve idaresi.
FıkıhMüdebber köle ve savaşta firarSahibinin ölümünden sonra (hayatının dübüründe) azat edilmek üzere akit yapılan köle (tedbîr akdi) ve cihattan kaçış hükmü (tevellî el-edbâr).Hukuki hakların ölüm akıbetine bağlanması veya askeri hatta sırt çevirmenin haramlığı.
TefsirTedebbür-i Kur'anAyetleri yalnızca lafız olarak okumak yerine, sözün arka planını, maksadını ve varacağı gayeyi tefekkür etme yükümlülüğü.Lafzın zahirini aşıp hükmün ve nüzulün nihai hikmetine ulaşma yöntemi.
HadisNamazların akabindeki zikirlerNamazların bitiminde (edbâri's-salavât) okunacak dualar ve haksız yere insanlara sırt çevirip ilişkileri kesmeme (lâ tedâberû) ahlakı.İbadetin sonlanış anı ve toplumsal ilişkilerde küslük/arkasını dönme yasağı.

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniVarlık-yaratıcı irtibatı ve vahiyKozmik tedbîr ve vahyi tedebbürVarlığın amacına doğru yöneltilmesi ve vahyin nihai gayesine odaklanılmasıDini hayat, rastlantısallığı reddedip her hadisenin arkasında ilahi bir sevk ve idare olduğunu bilmekle kurulur.Kesin
İlmiMetodoloji ve sebep-sonuç bağıDerinlemesine tahlil ve akıbet öngörüsüHadiselerin görünen ön yüzüyle yetinmeyip arka planındaki nedensellik bağlarını çözmeBilimsel zihniyet, olguların arkasındaki yasaları keşfetme ve neticeleri önceden kestirme kabiliyetidir.Güçlü
SiyasiStratejik yönetim ve askeri sevkİdare-i maslahat ve savunma disipliniDevlet işlerini sonunu görerek yürütmek ve hezimet anında cepheye sırt çevirmemekSiyaset sanatı, anlık tepkilerle değil, hamlelerin doğuracağı siyasi akıbeti hesaplayarak yönetmektir.Güçlü
İktisadiİktisadi planlama ve tasarrufTedbîr-i menzil ve mali öngörüKaynakların gelecekteki darlık ve sonuçlar gözetilerek idareli kullanımıİktisat, harcamaların ve yatırımların getireceği nihai neticeyi hesaplayarak israftan sakınma disiplinidir.Güçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerGeri besleme (feedback) ve kontrol teorisi (sibernekik)Bir sistemin çıktısının (arkadaki neticenin) sisteme yeniden girdi yapılarak kararlı biçimde sevk ve idare edilmesi süreci.Güçlü
Beşeri bilimlerTeleoloji (erekbilim) ve stratejik karar verme kuramıİnsan davranışlarının ve hukuki eylemlerin mevcut durumdan ziyade gelecekteki nihai amaç ve sonuçlar tarafından biçimlendirilmesi.Güçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiدبر kökünü sadece bedensel arka uzuv (dübür) veya savaş ortamında korkup kaçma eylemi olarak görmek; kökün türevleri olan tedbîr ve tedebbürün zihinsel, ontolojik ve yönetsel boyutunu göz ardı etmek.
Kur'an içi daha geniş anlamKur'an'da kök, hem kozmik varlığın tek bir ilahi merkezden idare edilişini (يدبر الأمر), hem zulmün kökünün son ferdine kadar kurutuluşunu (دابر), hem de vahyin maksatlarını sonuna kadar akıl etmeyi (يتدبرون) kapsayan geniş bir gaye ve nizam örgüsüdür.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataTedebbür ayetlerini sıradan bir okuma veya düz zikir seviyesine indirgemek; tefekkürün bir işin önünü ve arkasını birleştiren stratejik kavrayışını yitirmek ve Allah'ın kâinatı yönetme vasfını pasif bir yaratıcılıkla sınırlamak.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın bir metin olarak nasıl okunması gerektiğini tayin eden «tedebbür» kavramı bu kökten doğar; ayetleri sadece ön yüzüyle değil, arka planı, mantıksal tutarlılığı ve hedefleriyle kavramanın anahtarını sunar.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Kâinatın sevk ve idaresini anlatan kozmolojik ayetlerde (Yûnus 10:3, Ra'd 13:2), zalim toplumların helakini anlatan tarihsel kıssalarda (En'âm 6:45) ve vahyin anlaşılma usulünü vazeden metodolojik ayetlerde (Nisâ 4:82, Sâd 38:29).
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Olayların sadece anlık tezahürlerine takılıp arka planını ve nihayetini göremeyen sığ bakışı tashih eder; kâinatın sahipsiz veya tesadüfi işlediği vehmini yıkarak her zerrenin bir gayeye doğru tedbirle yürütüldüğünü gösterir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamBir nesnenin, bedenin veya zamanın ön cephesinin zıddı olan arka tarafı, kuyruk sokumu ve bitim noktası.
  • Soyut anlamBir hadisenin veya sürecin nihai neticesini, akıbetini ve arka planını dikkate alarak onu sevk etme, yönetme ve derinlemesine düşünme eylemi.
  • Sistematik karşılıkBaşlangıç durumunun nihai gaye doğrultusunda geri besleme ve nedensellik zinciriyle denetlendiği teleolojik idare ve idrak nizamı.
  • LaTeX modeliSt+1=Φ(St,∇tΩ)
  • LaTeX açıklamasıFormülde St sistemin mevcut ön durumunu, Ω hedeflenen nihai akıbeti veya arka plan potansiyelini temsil eder. ∇tΩ operatörü nihai gayenin mevcut duruma uyguladığı yönlendirici etkiyi (işin arkasını gözetme gradyanını) simgelerken, Φ dönüşüm fonksiyonu bu akıbet bilinciyle gerçekleştirilen sevk, idare ve tedebbür eylemini ifade eder; böylece sistem bir sonraki durum olan St+1 seviyesine taşınır.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: د