دخل
د - خ - ل
KÖK- 126 geçiş
- 111 ayet
- 71 sîga
- 13 sözlük
Dahl: Kuytu yer demektir. Sonraları iç anlamına kullanılmış. Daha sonra da “girme” anlamında kullanılmıştır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Dahl: Kuytu yer demektir. Sonraları iç anlamına kullanılmış. Daha sonra da “girme” anlamında kullanılmıştır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.047 harfباب الخاء والدال واللام معهما
خ د ل، د خ ل، خ ل د مستعملات خدل: مرأة خَدْلةٌ الساق، وساقٌ خَدْلةٌ، وقد خَدِلَتْ خَدالةً وخَدِلَتْ خُدولةً، وجمعه خَدَلات وخِدال. وخَدالتْها استِدارتُها كأنما طوي طيا.
دخل: الدَّخْل: عَيْبٌ في الحسب، والدَّخَل، مثقل: شبيه بهذا، يقال في هذا الأمر دَخَلٌ ودَغَل، قال:
رفدتُ ذوي الأحساب منهم مرافدي وذا الدُّخْل حتى عاد حرا سنيدُهـا
والدَّخْل: ما دَخَل ضيعة الإنسان من
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.395 harfدَخَلَ دُخولاً: يقال: دَخَلْتُ البيت. والصحيح فيه أن تريد دَخَلْتُ إلى البيت وحذفت حرف الجرّ فانتصب انتصابَ المفعول به. وادَّخَلَ على افتعل، مثل دَخَلَ. وقد جاء في الشِعر انْدَخَلَ، وليس بالفصيح. ويُقال: تَدَخَّلَ الشيءُ، أي دَخَلَ قليلاً قليلاً. وقد تَداخَلَني منه شيءٌ. والدَخْلُ: خلافُ الخَرْجِ. والدَخْلُ: العيبُ والريبةُ. وكذلك الدَخَلُ بالتحريك. يقال: هذا الأمرُ فيه دَخَلٌ ودَغَلٌ، بمعنىً.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR7.972 harfخ د ل
خدل ، خلد ، دخل ، دلخ : مستعملة .
خدل : قال الليث وغيره : تقول : امرأةٌ خَدْلَةُ
الساقِ ، وساقٌ خَدْلَة . . وقد خَدِلَتْ
خَدَالةً ، والجميعُ خِدَال .
وخَدَالَتها : استِدَارَتُها . . كأنما طُوِيَتْ طيّاً .
وقال غيره : الْخِدَالُ : السُّوقُ الغِلاَظُ .
وقال ذُو الرُّمَّةِ يصفُ نساءً :
جَوَاعِلُ في الْبُرَى قَصباً خِدالاَ
أَراد عظامَ أَسْوُقِها . . أَنَّها غليظة .
دخل : قال الليث : الدَّخْلُ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR3.667 harf(باب الدال والخاء وما يثلثهما)
(دخر) الدال والخاء والراء أصلٌ يدلُّ على الذُّل. يقال دَخَرَ الرّجُلُ، وهو داخِر، إذا ذَلَّ. وأَدْخَرَه غيرُه: أَذَلَّه. فأما الدَّخْدَار فالثَّوب الكريمُ يُصانُ. قال:
* ويَجْلُو صَفْحَ دَخْدارٍ قَشِيبِ(1) *
وليس هذا من الكلمة الأولى في شيءٍ؛ لأنَّ هذه مُعرّبة، قالوا: أصلها تَخْت دار، أي مَصُونٌ في تَخْت(2).
(دخس) الدال والخاء والسين أصلٌ واحد، يدلُّ على
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.565 harf- الدخول: نقيض الخروج، ويستعمل ذلك في المكان، والزمان، والأعمال، يقال: دخل مكان كذا، قال تعالى: ﴿ادخلوا هذه القرية﴾ [البقرة/58]، ﴿ادخلوا الجنة بما كنتم تعملون﴾ [النحل/32]، ﴿ادخلوا أبواب جهنم خالدين فيها﴾ [الزمر/72]، ﴿ويدخلهم جنات تجري من تحتها الأنهار﴾ [المجادلة/22]، وقال: ﴿يدخل من يشاء في رحمته﴾ [الإنسان/31]، ﴿وقل: رب أدخلني مدخل صدق﴾ [الإسراء/80]، فمدخل من دخل يدخل، ومدخل من أدخل، {ليدخلنهم
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR506 harfد خ ل
هـو دخيـل فلـان.
وهـو الـذي يداخلـه في أموره كلها.
وهو دخيل في بني فلان إذا انتسب معهم وليس منهم وهم دخلاء فيهم ومفاصله مداخلة.
وحلق الدرع مداخل وهو المدمج المحكـم ودوخـل بعضـه فـي بعـض.
وسقـى إبلـه دخـالا وهـو أن يدخل بعيراً قد شرب بين بعيرين ناهلين.
واغسل داخلة إزارك وهو مايلي جسده.
وإنه لخبيث الدخلة وعفيـف الدخلـة وهـي باطـن أمـره وأنـا عالـم بدخلـة أمـرك وفيـه دخـل
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR10.802 harfالدُّخُول: نقيض الخروج، دَخَل يَدْخُل دُخُولاً وتَدَخَّل ودَخَل به؛ وقوله:
تَرَى مَرَادَ نِسْعه المُدْخَلِّ،
بين رَحَى الحَيْزُوم والمَرْحَلِّ،
مثل الزَّحاليف بنَعْفِ التَّلِّ
إِنما أَراد المُدْخَلَ والمَرْحَل فشدَّد للوقف، ثم احتاج فأَجرى الوصل مُجْرَى الوقف. وادَّخَل، على افْتَعَل: مثل دَخَل؛ وقد جاء في الشعر انْدَخَل وليس بالفصيح؛ قال الكميت:
لا خَطْوتي تَتَعاطى غَيْرَ موضعها،
ولا يَدي في
الدُّخُول: نقيض الخروج، دَخَل يَدْخُل دُخُولاً وتَدَخَّل ودَخَل به؛ وقوله: تَرَى مَرَادَ نِسْعه المُدْخَلِّ، بين رَحَى الحَيْزُوم والمَرْحَلِّ، مثل الزَّحاليف بنَعْفِ التَّلِّ إِنما أَراد المُدْخَلَ والمَرْحَل فشدَّد للوقف، ثم احتاج فأَجرى الوصل مُجْرَى الوقف. وادَّخَل، على افْتَعَل: مثل دَخَل؛ وقد جاء في الشعر انْدَخَل وليس بالفصيح؛ قال الكميت: لا خَطْوتي تَتَعاطى غَيْرَ موضعها، ولا يَدي في حَمِيت السَّكْن تَنْدَخِل وتَدَخَّل الشيءُ أَي دَخَل قليلاً قليلاً، وقد تَدَاخَلَني منه شيء. ويقال: دَخَلْتُ البيت، والصحيح فيه أَن تريد دَخَلْت إِلى البيت وحذفت حرف الجر فانتصب انتصاب المفعول به، لأَن الأَمكنة على ضربين: مبهم ومحدود، فالمبهم نحو جهات الجسم السِّتِّ خَلف وقُدَّام ويَمِين وشِمال وفوق وتحت، وما جرى مجرى ذلك من أَسماء الجهات نحو أَمام ووراء وأَعلى وأَسفل وعند ولَدُنْ ووَسَط بمعنى بين وقُبَالة، فهذا وما أَشبهه من الأَمكنة يكون ظرفاً لأَنه غير محدود، أَلا ترى أَن خَلْفك قد يكون قُدَّاماً لغيرك؟ فأَما المحدود الذي له خِلْقة وشخص وأَقطار تَحُوزه نحو الجَبَل والوادي والسوق والمسجد والدار فلا يكون ظرفاً لأَنك لا تقول قعدت الدار، ولا صليت المسجد، ولا نِمْت الجبل، ولا قمت الوادي، وما جاء من ذلك فإِنما هو بحذف حرف الجر نحو دخلت البيت وصَعَّدت الجَبَل ونزلت الوادي. والمَدْخَل، بالفتح: الدُّخول وموضع الدُّخول أَيضاً، تقول دَخَلْتُ مَدْخَلاً حسناً ودَخَلْتُ مَدْخَلَ صِدْقٍ. والمُدْخَل، بضم الميم: الإِدْخال والمفعول من أَدْخَله، تقول أَدْخَلْته مُدْخَلَ صِدْقٍ. والمُدَّخَل: شبه الغار يُدْخَل فيه، وهو مُفْتَعَل من الدُّخول. قال شمر: ويقال فلانَ حسَن المَدْخَل والمَخْرَج أَي حَسَن الطريقة محمودُها، وكذلك هو حَسَن المَذْهَب. وفي حديث الحسن قال: كان يقال إِن من النفاق اختلافَ المَدْخَل والمَخْرَج واختلافَ السِّرِّ والعلانية؛ قال: أَراد باختلاف المَدْخَل والمَخْرَج سُوءَ الطريقة وسُوءَ السِّيرة. ودَاخِلَةُ الإِزار: طَرَفُه الداخل الذي يلي جسده ويلي الجانب الأَيمن من الرَّجُل إِذا ائتزر، لأَن المُؤْتَزِر إِنما يبدأُ بجانبه الأَيمن فذلك الطَّرَف يباشر جسده وهو الذي يُغْسَل. وفي حديث الزهري في العائن: ويغسل دَاخِلَة إِزاره؛ قال ابن الأَثير: أَراد يغسل الإِزار، وقيل: أَراد يَغْسِل العائنُ موضعَ داخِلة إِزاره من جَسَده لا إِزارَه، وقيل: داخِلَةُ الإِزار الوَرِك، وقيل: أَراد به مذاكيره فكَنَى بالداخلة عنها كما كُنِي عن الفَرْج بالسراويل. وفي الحديث: إِذا أَراد أَحدكم أَن يضطجع على فراشه فليَنْزِع داخلة إِزاره وليَنْفُض بها فراشه فإِنه لا يدري ما خَلَفه عليه؛ أَراد بها طَرَف إِزاره الذي يلي جَسدَه؛ قال ابن الأَثير: داخِلَةُ الإِزار طَرَفُه وحاشيته من داخل، وإِنما أَمره بداخِلَتِه دون خارِجَتِه، لأَن المُؤْتَزِر يأْخذ إِزارَه بيمينه وشِماله فيُلْزِق ما بشِماله على جَسَده وهي داخِلة إِزاره، ثم يضع ما بيمينه فوق داخِلته، فمتى عاجَلَه أَمرٌ وخَشِي سقوط إِزاره أَمسكه بشماله ودَفَع عن نفسه بيمينه، فإِذا صار إِلى فراشه فحَلَّ إِزاره فإِنما يَحُلُّ بيمينه خارجة الإِزار، وتبقى الداخلة مُعَلَّقة، وبها يقع النَّقْض لأَنها غير مشغولة باليد. وداخِلُ كلِّ شيء: باطنُه الداخل؛ قال سيبويه: وهو من الظروف التي لا تُسْتَعْمَل إِلاّ بالحرف يعني أَنه لا يكون إِلاّ اسماً لأَنه مختص كاليد والرجل. وأَما دَاخِلة الأَرض فخَمَرُها وغامِضُها. يقال: ما في أَرضهم داخلةٌ من خَمَرٍ، وجمعها الدَّواخِل؛ وقال ابن الرِّقَاع: فرَمَى به أَدبارَهُنَّ غلامُنا، لما اسْتَتَبَّ بها ولم يَتَدَخَّل يقول: لم يَدْخُل الخَمَرَ فيَخْتِلَ الصيد ولكنه جاهرها كما قال: مَتَى نَرَهُ فإِنَّنا لا نُخاتِلُه وداخِلَةُ الرجلِ: باطِنُ أَمره، وكذلك الدُّخْلة، بالضم. ويقال: هو عالم بدُخْلَته. ابن سيده: ودَخْلة الرجل ودِخْلته ودَخِيلته ودَخِيله ودُخْلُله ودُخْلَلُه ودُخَيْلاؤه نيَّتُه ومَذْهَبُه وخَلَدُه وبِطانَتُه، لأَن ذلك كلَّه يداخِله. وقال اللحياني: عرفت داخِلته ودَخْلته ودِخْلته ودُخْلته ودَخيله ودَخِيلته أَي باطنته الدَّاخِلة، وقد يضاف كل ذلك إِلى الأَمر كقولك دُخْلة أَمره ودِخْلة أَمره، ومعنى كل ذلك عَرَفْت جميع أَمره. التهذيب: والدُّخْلة بطانة الأَمر، تقول: إِنه لعَفِيف الدُّخْلة وإِنه لخَبيث الدُّخْلة أَي باطن أَمره. ودَخيلُ الرجل: الذي يداخله في أُموره كلها، فهو له دَخِيل ودُخْلُل. ابن السكيت: فلان دُخْلُل فلان ودُخْلَلُه إِذا كان بِطانتَه وصاحبَ سِرِّه، وفي الصحاح: دَخِيلُ الرّجُل ودُخْلُلُه الذي يُدَاخِله في أُموره ويختص به. والدوخلة: البطنة. والدخِيل والدُّخْلُل والدُّخْلَل، كله: المُداخِل المباطن. وقال اللحياني: بينهما دُخْلُلٌ ودِخْلَلٌ أَي خاص يُدَاخِلُهم؛ قال ابن سيده: ولا أَعرف هذا. وداخِلُ الحُبِّ ودُخْلَلُه، بفتح اللام: صفاء داخله. ودُخْلَة أَمره ودَخِيلته وداخِلَته: بِطانتُه الداخلة. ويقال: إِنه عالم بدُخْلة أَمره وبدَخِيل أَمرهم. وقال أَبو عبيدة: بينهم دُخْلُل ودُخْلَل أَي دَخَلٌ، وهو من الأَضداد؛ وقال امرؤ القيس: ضَيَّعَه الدُّخْلُلون إِذ غَدَروا قال: والدُّخْلُلون الخاصَّة ههنا. وإِذا ائْتُكِلَ الطعام سُمِّي مدخولاً ومسروفاً. والدَّخَل: ما داخَل الإِنسانَ من فساد في عقل أَو جسم، وقد دَخِلَ دَخَلاً ودُخِلَ دَخْلاً، فهو مَدْخول أَي في عقله دَخَلٌ. وفي حديث قتادة بن النعمان: وكنت أَرى إِسْلامه مَدْخولاً؛ الدَّخَل، بالتحريك: العيب والغِشُّ والفَساد، يعني أَن إِيمانه كان فيه نِفَاق. وفي حديث أَبي هريرة: إِذا بَلَغ بنو العاص ثلاثين كان دِينُ الله دَخَلاً؛ قال ابن الأَثير: وحقيقته أَن يُدْخِلوا في دين الله أُموراً لم تَجْرِ بها السُّنَّة. وداءٌ دَخِيل: داخل، وكذلك حُبٌّ دَخِيل؛ أَنشد ثعلب: فتُشْفَى حزازاتٌ وتَقْنَع أَنْفُسٌ، ويُشْفَى هَوًى، بين الضلوعِ، دَخِيلُ ودَخِلَ أَمرُه دَخَلاً: فسَدَ داخلُه؛ وقوله: غَيْبِي له وشهادتي أَبداً كالشمس، لا دَخِنٌ ولا دَخْل يجوز أَن يريد ولا دَخِل أَي ولا فاسد فخفف لأَن الضرب من هذه القصيدة فَعْلن بسكون العين، ويجوز أَن يريد ولا ذُو دَخْل، فأَقام المضاف إِليه مُقام المضاف. ونَخْلة مَدْخُولة أَي عَفِنة الجَوْف. والدَّخْل: العيب والرِّيبة؛ ومن كلامهم: تَرَى الفِتْيانَ كالنَّخْل، وما يُدْريك بالدَّخْل وكذلك الدَّخَل، بالتحريك؛ قال ابن بري: أَي ترى أَجساماً تامة حَسَنة ولا تدري ما باطنُهم. ويقال: هذا الأَمر فيه دَخَل ودَغَلٌ بمعنًى. وقوله تعالى: ولا تتخذوا أَيمانكم دَخَلاً بينكم أَن تكون أُمَّة هي أَرْبَى من أُمَّة؛ قال الفراء: يعني دَغَلاً وخَدِيعةً ومَكْراً، قال: ومعناه لا تَغْدِروا بقوم لقِلَّتهم وكثرتكم أَو كثرتهم وقِلَّتِكم وقد غَرَرْتُموهم بالأَيْمان فسَكَنوا إِليها؛ وقال الزجاج: تَتَّخِذون أَيمانكم دَخَلاً بينكم أَي غِشّاً بينكم وغِلاًّ، قال: ودَخَلاً منصوب لأَنه مفعول له؛ وكل ما دَخَله عيب، فهو مدخول وفيه دَخَلٌ؛ وقال القتيبي: أَن تكون أُمَّة هي أَرْبى من أُمَّة أَي لأَن تكون أُمَّة هي أَغْنى من قوم وأَشرف من قوم تَقْتَطعون بأَيمانكم حقوقاً لهؤلاء فتجعلونها لهؤلاء. والدَّخَل والدَّخْل: العيب الداخل في الحَسَب. والمَدْخول: المهزول والداخل في جوفه الهُزال، بعير مدخول وفيه دَخَلٌ بَيِّن من الهُزال، ورجل مدخول إِذا كان في عقله دَخَلٌ أَو في حَسَبه، ورجل مدخول الحَسَب، وفلان دَخِيل في بني فلان إِذا كان من غيرهم فتَدخَّل فيهم، والأُنثى دَخِيل. وكلمة دَخِيل: أُدْخِلت في كلام العرب وليست منه، استعملها ابن دريد كثيراً في الجمهرة؛ والدَّخِيل: الحرف الذي بين حرف الرَّوِيّ وأَلف التأْسيس كالصاد من قوله:كِلِيني لِهَمٍّ، يا أُمَيْمة، ناصب سُمِّي بذلك لأَنه كأَنه دَخِيل في القافية، أَلا تراه يجيء مختلفاً بعد الحرف الذي لا يجوز اختلافه أَعني أَلف التأْسيس؟ والمُدْخَل: الدَّعِيُّ لأَنه أُدْخِل في القوم؛ قال: فلئِن كَفرْتَ بلاءهم وجَحَدْتَهم، وجَهِلْتَ منهم نِعْمةً لم تُجْهَل لَكذاك يَلْقى مَنْ تكَثَّر، ظالماً، بالمُدْخَلين من اللئيم المُدْخَل والدَّخْل: خلاف الخَرْج. وهم في بني فلان دَخَلٌ إِذا انتسبوا معهم في نسبهم وليس أَصله منهم؛ قال ابن سيده: وأُرى الدَّخَل ههنا اسماً للجمع كالرَّوَح والخَوَل. والدَّخِيل: الضيف لدخوله على المَضيف. وفي حديث معاذ وذكرِ الحُور العِين: لا تُؤذِيه فإِنما هو دَخِيلٌ عندكِ؛ الدَّخِيل: الضيف والنَّزيل؛ ومنه حديث عديٍّ: وكان لنا جاراً أَو دَخِيلاً. والدَّخْل: ما دَخَل على الإِنسان من ضَيْعته خلاف الخَرْج. ورجل مُتَداخل ودُخَّل، كلاهما: غليظ، دَخَل بعضُه في بعض. وناقة متداخلة الخلق إِذا تَلاحكت واكْتَنَزَت واشتدَّ أَسْرُها. ودُخَّلُ اللحم: ما عاذ بالعظم وهو أَطيب اللحم. والدُّخَّل من اللحم: ما دَخَل العَصَب من الخصائل. والدُّخَّل: ما دخل من الكَلإِ في أُصول أَغصان الشجر ومَنَعه التفافُه عن أَن يُرْعى وهو العُوَّذ؛ قال الشاعر: تَباشير أَحوى دُخَّل وجَمِيم والدُّخَّل من الريش. ما دخل بين الظُّهْران والبُطْنان؛ حكاه أَبو حنيفة قال: وهو أَجوده لأَنه لا تصيبه الشمس ولا الأَرض؛ قال الشاعر: رُكِّب حَوْلَ فُوقِه المُؤَلَّل جوانحٌ سُوِّين غير مُيَّل، من مستطيلات الجناح الدُّخَّل والدُّخَّل: طائر صغير أَغبر يسقط على رؤوس الشجر والنخل فيدخل بينها، واحدتها دُخَّلة، والجمع الدَّخاخِيل، ثبتت فيه الياء على غير القياس. والدُّخَّل والدُّخلُل والدُّخلَل: طائر مُتدخِّل أَصغر من العصفور يكون بالحجاز؛ الأَخيرة عن كراع. وفي التهذيب: الدُّخَّل صغار الطير أَمثال العصافير يأْوِي الغِيرانَ والشجَر الملتفَّ، وقيل للعصفور الصغير دُخَّل لأَنه يعوذ بكل ثَقْب ضَيِّق من الجوارح، والجمع الدَّخاخيل. وقوله في الحديث: دَخَلَت العُمْرةُ في الحج؛ قال ابن الأَثير: معناه سقط فرضها بوجوب الحج ودخلت فيه، قال: هذا تأْويل من لم يرها واجبة، فأَما من أَوجبها فقال: إِن معناه أَن عمل العمرة قد دَخَل في عمل الحج، فلا يرى على القارن أَكثر من إِحرام واحد وطواف وسعي، وقيل: معناه أَنها دَخَلَت في وقت الحج وشهوره لأَنهم كانوا لا يعتمرون في أَشهر الحج فأَبطل الإِسلام ذلك وأَجازه. وقول عمر في حديثه: من دُخْلة الرَّحِم؛ يريد الخاصة والقرابة، وتضم الدال وتكسر. ابن الأَعرابي: الداخل والدَّخَّال والدُّخْلُل كله دَخَّال الأُذن، وهو الهِرْنِصان. والدِّخال في الوِرْد: أَن يشرب البعير ثم يردّ من العطن إِلى الحوض ويُدْخَل بين بعيرين عطشانين ليشرب منه ما عساه لم يكن شرب؛ ومنه قول أُمية بن أَبي عائذ: وتلقى البَلاعِيم في برده، وتوفي الدفوف بشرب دِخال قال الأَصمعي. إِذا ورَدَت الإِبل أَرسالاً فشرب منها رَسَل ثم ورَدَ رَسَل آخرُ الحوضَ فأُدْخِل بعيرٌ قد شرب بين بعيرين لم يشربا فذلك الدِّخال، وإِنما يُفْعَل ذلك في قلة الماء؛ وأَنشد غيره بيت لبيد: فأَوردها العِراك ولم يَذُدْها، ولم يُشْفِق على نَغَص الدِّخال وقال الليث: الدِّخال في وِرْد الإِبل إِذا سُقِيت قَطِيعاً قَطِيعاً حتى إِذا ما شربت جميعاً حُمِلت على الحوض ثانية لتستوفي شربها، فذلك الدِّخال. قال أَبو منصور: والدِّخال ما وصفه الأَصمعي لا ما قاله الليث. ابن سيده: الدِّخال أَن تدخل بعيراً قد شرب بين بعيرين لم يشربا؛ قال كعب بن زهير: ويَشْرَبْن من بارد قد عَلِمْن بأَن لا دِخال، وأَن لا عُطُونا وقيل: هو أَن تحملها على الحوض بمَرَّة عِراكاً. وتَداخُلُ المفاصل ودِخالُها: دخولُ بعضها في بعض. الليث: الدِّخال مُداخَلة المَفاصل بعضها في بعض؛ وأَنشد: وطِرْفة شُدَّت دِخالاً مُدْمَجا وتَداخُلُ الأُمور: تَشابُهها والتباسُها ودخولُ بعضها في بعض. والدِّخْلة في اللون: تخليط أَلوان في لون؛ وقول الراعي: كأَنَّ مَناط العِقْد، حيث عَقَدْنه، لَبانُ دَخِيلِيٍّ أَسِيل المُقَلَّد قال: الدَّخِيليُّ الظبْي الرَّبيب يُعَلَّق في عنقه الوَدَع فشَبَّه الوَدَع في الرَّحْل بالودع في عُنُق الظَّبْي، يقول: جعلن الوَدَع في مقدم الرحل، قال: والظبي الدَّخِيليُّ والأَهِيليُّ والرَّبيب واحد؛ ذكر ذلك كله عن ابن الأَعرابي. وقال أَبو نصر: الدَّخِيلِيُّ في بيت الراعي الفَرَسُ يُخَصُّ بالعَلَف؛ قال: وأَما قوله: هَمَّانِ باتا جَنْبَةً ودَخِيلا فإِن ابن الأَعرابي قال: أَراد هَمّاً داخل القلب وآخر قريباً من ذلك كالضيف إِذا حَلَّ بالقوم فأَدخلوه فهو دَخِيل، وإِن حَلَّ بِفِنائهم فهو جَنْبة؛ وأَنشد: وَلَّوْا ظُهورهم الأَسِنَّة، بعدما كان الزبير مُجاوِراً ودَخِيلا والدِّخال والدُّخال: ذوائب الفرس لتداخلها. والدَّوْخَلَّة، مشدّدة اللام: سَفِيفة من خوص يوضع فيها التمر والرُّطَب وهي الدَّوْخَلَة، بالتخفيف؛ عن كراع. وفي حديث صِلَة بن أَشْيَم: فإِذا سِبٌّ فيه دَوْخَلَّة رُطَب فأَكلت منها؛ هي سَفِيفة من خُوص كالزِّنْبِيل والقَوْصَرَّة يترك فيها الرُّطَب، والواو زائدة. والدَّخُول: موضع.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.222 harf* د خ ل * * دَخَلَ * يدخل * دُخُولا * و * مَدْخَلاً * بفتح الميم يقال دخل البيت والصحيح فيه أن تقديره دخل في البيت فلما حذف حرف الجر انتصب انتصاب المفعول به لأن الأمكنة على ضربين مبهم ومحدود فالمبهم كالجهات الست وما جرى مجراها مثل عند ووسط بمعنى بين وقبالة فهذا وما أشبهه يكون ظرفا لأنه مبهم ألا ترى أن خلفك قد يكون قداما لغيرك وكذا الباقي والمحدود الذي له شخص وأقطاره تحوزه كالجبل والوادي والسوق
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR9.463 harfدخل يدخل دخولا بالضم ومدخلا مصدر ميمي. وتدخل واندخل وادخل، كافتعل كل ذلك نقيض خرج. وفي العباب: تدخل الشيء: دخل قليلا قليلا، ومن ادخل كافتعل قوله تعالى: أو مدخلا أصله: متدخل، وقد جاء في الشعر اندخل، وليس بالفصيح، قال الكميت:
لا خطوتي تتعاطى غير موضعها ولا يدي في حميت السكن تندخل
ودخلت به دخولا وأدخلته إدخالا ومدخلا بضم الميم، ومنه قوله تعالى: رب أدخلني
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok26.774 harfدَخَلَ
1 دَخَلَ دخل , (S, K, &c.,) aor. دَخُلَ , (TA,) inf. n. دُخُولٌ (S, Msb, K) and مَدْخَلٌ, (S, K,) He, or it, entered; or went, came, passed, or got, in; contr. of خَرَجَ; (K;) as also ↓ اِدَّخَلَ, of the measure اِفْتَعَلَ, and ↓ اندخل, (S, K,) this last occuring in poetry, but not chaste, (S,) and ↓ تدخّل, (K,) or this signifies it (a thing) entered by little and little. (S, O.) You say,
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.985 harfدَخَلَ
دَخَلَ U ( n. ac. مَدْخَل 17 , دُخُوْل 27 ),
a. [ acc. or Fī ], Entered; entered upon, commenced.
b. [ Bi ], Brought in, introduced.
c. [ 'Ala ], Came in upon, called upon.
d. [ 'Ala ], Was prefixed, placed before ( preposition ).
e. Intervened ( between ).
f. ( n. ac. دَخْل 1 ), Came in, accrued ( revenue ).
دَخَّلَ
دَخَّلَ II ,
a. see IV .
دَاْخَلَ
دَاْخَلَ III ,
a.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok54.085 harfدخل
دَخَلَ - يَدْخُلُ - دَخَل - دَخَلاً - مُدْخَل - أدْخَل - يُدْخِل
دَخَلَ - يَدْخُلُ + الكائن + مكاناًً أو شيئاً: يكون في موقع يعتبر خارج شيء، ثم يتحرك فينتقل ويصبح ضمن حيز هذا الشيء
دَخَلَ - يَدْخُلُ + كائن + مكاناً: يتحول من خارج حدود المكان فيصير ضمن حيز حدوده
﴿وقلنا لهم ادخلوا الباب سجدا﴾: يصير ضمن حدود وحيز الباب: وهنا الباب بوابة
Sîgalar(71)
- ادْخُلُواGirin(افْعُلُوا)×13
- دَخَلُواGirdiler(فَعَلُوا)×9
- تَدْخُلُواGirmeyin+1 anlam(تَفْعُلُوا)×6
- يَدْخُلُونَGirerler(يَفْعُلُونَ)×6
- يُدْخِلُGirdirir(يُفْعِلُ)×5
- يُدْخِلْهُOnu girdirir(يُفْعِلْهُ)×4
- دَخَلْتُمْGirdiniz(فَعَلْتُمْ)×3
- وَادْخُلُواVe girin(وَافْعُلُوا)×3
- وَدَخَلَGirdi+1 anlam(وَفَعَلَ)×3
- يَدْخُلُونَهَاOna girerler(يَفْعُلُونَهَا)×3
Mücavir kökler157 mücavir (417 toplam)
- جنن
41 ortak ayet · Bahçe demektir
- تحت
18 ortak ayet · Ayağın alt tarafı demektir
- جري
17 ortak ayet · Cariye yelkenli sandal demektir
- بوب
11 ortak ayet · Bab kapı demektir
- نهر
17 ortak ayet · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
- صلح
20 ortak ayet · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
- خلد
14 ortak ayet · Huld : Parçalanmayan sert kaya demektir
- أمن
34 ortak ayet · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
- سلم
13 ortak ayet · “Süllem” merdiven demektir
- أبد
7 ortak ayet · Badiye çöl demektir
- عدن
5 ortak ayet · “Firdevs“ özel mülkiyetli bahçedir, “aden“ ise yaz ve kış…
- عمل
20 ortak ayet · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
Geçtiği ayetler(111)
وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَدًا وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ
GirinHani; şu kasabaya girin, dilediğiniz yerde istediğinizi bol bol yeyin, kapısından secde ederek girin, affet deyin, kusurlarınızı örtelim. İyilik
يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ
GirinEy iman edenler; hep birden barışa girin. Şeytanın adımlarına uymayın. Çünkü O, siziniçin apaçık bri düşmandır.
وَرَفَعْنَا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثَاقِهِمْ وَقُلْنَا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُلْنَا لَهُمْ لَا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا
GirinSöz vermelerine karşılık Tur dağını üzerlerine kaldırdık. Ve onlara; Şehrin kapısından secde ederek girin, dedik. Cumartesileri aşırı gitmeyin, dedik. Onlardan ağır bir te’minat aldık.
يَاقَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَلَا تَرْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خَاسِرِينَ
GirinEy kavmim; Allah’ın size yazdığı mukaddes yere girin ve ardınıza dönmeyin, yoksa hüsrana uğrayanlardan olursunuz.
قَالَ رَجُلَانِ مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبَابَ فَإِذَا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غَالِبُونَ وَعَلَى اللَّهِ …
GirinKorkanlar arasında bulunan, Allah’ın nimetine erdirdiği iki adam demişlerdi ki: Onların üstlerine kapıdan yürüyün, oraya girerseniz; muhakkak siz, galiblersiniz. Şayet mü’minlerseniz; Allah’a tevekkül edin.
قَالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ …
GirinBuyurdu ki: Sizden önce geçmiş cinn ve insan topluluklarıyla girin ateşe. Her ümmet girdikçe; yoldaşına la’net eder. Nihayet hepsi birbiri ardından orada toplanınca; sonrakiler öncekiler için derler ki: Rabbımız; işte bizi bunlar saptırdı. Onun için bunlara katmerli azab ver. Buyurur ki: Hepiniz Evet, dediler. Bunun üzerine aralarında bir münadi: Allah’ın la’neti; zalimlerin üzerinedir, diye seslendi.
أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ
GirinBunlar mıydı ki; kendilerini Allah’ın rahmetine erdirmeyeceğine yemin etmiştiniz. Girin cennete; size hiç bir korku yoktur ve sizler üzülecek de değilsiniz.
فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ وَقَالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ
GirinOnlar Yusuf’un yanına girdiklerinde; o anasını, babasını bağrına bastı ve: Allah’ın isteği ile Mısır’a emin olarak girin, dedi.
الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ طَيِّبِينَ يَقُولُونَ سَلَامٌ عَلَيْكُمُ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ
GirinOnlar; meleklerin, güzel güzel canlarını alacakları kimselerdir. Selam size, yaptıklarınıza karşılık haydi girin cennete, derler.
حَتَّى إِذَا أَتَوْا عَلَى وَادِ النَّمْلِ قَالَتْ نَمْلَةٌ يَاأَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَسَاكِنَكُمْ لَا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمَانُ وَجُنُودُهُ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ
GirinNihayet karıncaların bulunduğu vadiye geldiklerinde bir karınca dedi ki: Ey karıncalar, yuvalarınıza girin. Süleyman ve orduları farkına varmadan sakın sizi ezmesin.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دخل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ولج, نفذ, ورد |
| Zıt Kök | خرج |
| Çekirdek Özet 1 | Bir sınır veya engeli aşarak dış alandan iç, kuytu veya kapalı bir mekâna geçmek |
| Çekirdek Özet 2 | Somut mekândan manevî, zihnî ve uhrevî hallere, antlaşma ve aidiyet alanlarına dahil olmak |
| Çekirdek Özet 3 | Bir sisteme intikal, varoluşsal kuşatılma, içe sirayet ve nihai akıbete yerleşme |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca fiziksel kapıdan geçişe indirgenerek hile, zihnî fesat, iç niyet ve hukuki intisap boyutlarının göz ardı edilmesi |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| دخ | İçeriye sokulma, örtülü veya kuytu bir alana nüfuz etme, yayılıp sinme; nitekim دخن dumanın içe sinip sarmasını, دخر ise baş eğip boyun bükerek dar ve zelil bir sınıra sokulmayı ifade eder. | ل | Lam harfinin sağladığı yönelme, bağlanma ve temas işleviyle hareket, dağınık bir yayılma olmaktan çıkıp belirli bir sınıra, mekâna veya kurumsal/manevî alana tam olarak intikal edip yerleşme anlamına kavuşmuştur. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | Kapı | Geçiş eşiği, bir sınırdan içeri adım atma imkânı ve hareket serbestisi. |
| خ | Çit, duvar (Arap yazısındaki ikiz harf ح imgesinden türetme; hırıltılı sesin getirdiği sürtünme ve yarıp geçme yoğunluğu) | Aşılması gereken korunaklı sınır, örtü, gizli ya da kuytu bölme. |
| ل | Çoban değneği, üvendire | Yöneltme, bir hedefe sürme, varış noktasında raptetme ve bağlama. |
| دخل | Bir geçiş eşiğinden (د) korunaklı veya kapalı bir sınırın ardına (خ) yönelip oraya tam olarak bağlanma ve nüfuz etme (ل) hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dışarıda bulunan bir cismin, canlı veya nesnenin, bir engeli aşarak bir kabın, evin, kuytunun ya da bedenin iç boşluğuna geçmesi; devenin su içme düzeninde araya sıkışarak su alması; bedene zayıflık veya bir ağaca içten çürüme sirayet etmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Züeyb el-Hüzelî beytinde develerin su içirilmesinde araya katılmayı ifade etmek üzere kökün masdarı şu şekilde geçer: وتُوفِي الدُّفوفَ بشُربٍ دِخَالِ |
| Erken Arapça kullanım | İnsanın iç dünyası, gizli niyetleri ve samimiyeti için duhletü'r-racül دُخْلَةُ الرَّجُلِ denir; bir kabileye dışarıdan katılıp soy kütüğüne eklemlenen yabancı için ise dehîl دَخِيل ve dühlel دُخْلُل tabirleri kullanılır. |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça دخل kökü, merkezi Sami dilleri içinde belirgin bir fonosemantik yapıya sahiptir. Kökün ana eksenini oluşturan d-h-l dizilimi, dışarıdaki bir varlığın belirli bir yarıktan veya eşikten geçerek iç bünyeye dahil olması, karışması veya sirayet etmesi fikrine dayanır. İbranicede doğrudan d-h-l biçimi korku ve geri çekilme ekseninde (Aramice d-h-l "korkmak" ile fonetik benzerlik gösterse de) farklılaşırken, Arapça bu kökü münhasıran "nüfuz, örtülü alana giriş ve sisteme eklemlenme" semantiğinde billurlaştırmıştır. Kökün Arapçadaki özgün gelişimi, yalnızca yer değiştirme hareketini değil, giren şeyin dahil olduğu yapının niteliğini değiştirmesini (fesat, hastalık, hile veya tam üyelik gibi dahal ve dehîl türevleri) de kapsayacak biçimde derinleşmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | دخل kökünden türeyen duhûl, dahal, dehîl ve müdhal | Eylemin bir sınırdan geçişi (duhûl), içe sızan bozucu kusur ve hileyi (dahal), sonradan bir topluluğa eklenen yabancıyı (dehîl) ve girilen konumu (müdhal) kuşatan geniş semantik ağ. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı ve Güney Sami dallarında içe giriş ve katılma formları | Arapça kök, çevre dillerdeki korku ve daralma çağrışımlı köklerden ayrılarak müstakil bir hacimsel giriş ve dahil oluş eylemine tahsis edilmiştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik katmanda kökün düzenli ses denklikleriyle izlenebilen tartışmasız bir dış soydaşı tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, David Cohen, Lane’s Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دخل | Anlamlı | Girmek, dahil olmak | Bir sınır veya engeli aşarak dıştan içe geçmek, nüfuz etmek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| دلخ | Anlamlı | Ağır adımlarla yürümek | Yük altında veya gevşeklikten dolayı zorlanarak, yavaşça ilerlemek. | Kur'an'da geçmez; hareketin içe değil ağırlıkla zemine yönelişi. |
| خدل | Anlamlı | Dolgun ve etli olmak | Bacağın veya uzvun etli, yuvarlak ve tombul olması, kemiğin etle sarılması. | Kur'an'da geçmez; iç boşluğun dolulukla kapanması. |
| خلد | Anlamlı | Sürekli kalmak, sabitlenmek | Bir yerde uzun süre kalmak, bozulmadan varlığını korumak, ebediyet. | Kur'an'da geçer; girişin zıddı olarak girilen yerde kalıcılık. |
| لدخ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez; mühmel. |
| لخد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Fonetik açıdan Arapça kök sisteminde teşekkül etmemiştir. | Kur'an'da geçmez; mühmel. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دخل | Merkez | İntikal, dahil olma | Bir sınır veya kapıyı aşarak bir mahalle ya da duruma yerleşmek. | Genel, kuşatıcı ve kalıcı giriş hareketini ifade eder. |
| ولج / ولج | Komşu | Dar yerden geçme | Dar, sıkışık veya gizli bir yarıktan zorlanarak süzülüp girmek. | İpin iğne deliğine girmesi veya gecenin gündüze katılması gibi ince geçişler. |
| نفذ | Komşu | Delip geçme | Bir engeli bir taraftan girip diğer taraftan çıkarak tamamen aşmak. | Girişte kalmayıp engelin arkasına delerek ulaşmayı vurgular. |
| ورد | Komşu | Suya/hedefe ulaşma | Belirli bir amaca, su başına veya menzile doğru yönelip sınırına varmak. | Mutlaka içine girmeyi değil, hedefin kıyısına ve eşiğine ulaşmayı bildirir. |
| خرج | Zıt | Ayrılma, dışarı çıkma | İçeride bulunulan sınırlı veya kapalı bir alanı terk edip açığa çıkmak. | Giriş eyleminin varoluşsal, mekânsal ve kurumsal karşıtıdır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دخل | Bir şeyin içine geçmek, intikal etmek | Fiziksel girişin yanı sıra iç niyet, akıbet ve aidiyeti de tam kapsar. | Kesin |
| Latince | intrare, ingredi | İçeri adım atmak, başlamak | Mekânsal eşik aşımını karşılar; kökün hile ve iç fesat (dahal) katmanını dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | to enter, to penetrate, to join | Girmek, nüfuz etmek, katılmak | Eylemsel geçişi ve üyeliği karşılar; manevî sirayet derinliğini tek başına vermez. | Güçlü |
| Almanca | eintreten, hineingehen | İçeri girmek, dahil olmak | Sınırı geçip dahil olmayı belirtir; kabilevi intisap ve fıtrî iç niyet anlamları eksik kalır. | Güçlü |
| Fransızca | entrer, pénétrer | Girmek, içine işlemek | Mekân ve zihne girişi karşılar; kökteki zayıflık ve hıyanet çağrışımlarını taşımaz. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Mekânsal giriş | Somut bir beldeye, eve, odaya veya kapıdan içeri geçiş | Şehirlere, mescitlere ve evlere izinle girme bağlamı; Bakara 2:58, Yûsuf 12:67, Nûr 24:27. |
| Dine ve cemaate katılım | Toplu olarak bir inanç nizamına ve aidiyet dairesine girme | Zafer ve fetih sonrası kitlelerin dine intisabı; Nasr 110:2. |
| Uhrevî akıbete yerleşme | Cennet veya cehenneme ebedî veya cezai olarak sevk edilme | İman ve inkârın ahiretteki nihai yurduna giriş; Nisâ 4:13, Nisâ 4:14, Nahl 16:32, Zümer 39:72. |
| Zihne ve kalbe sirayet | İmanın veya fesadın kalbin içine nüfuz etmesi | Kalbe imanın henüz yerleşmediği veya amellerin içine fesat sokulduğu bağlam; Hucurât 49:14, Nahl 16:92. |
| Eşler arası hukuki yakınlık | Evlilik akdinden sonra fiilî zifaf ve birleşmenin gerçekleşmesi | Nikâh hukuku ve haram kılınan dereceler bağlamı; Nisâ 4:23. |
| Sığınak ve gizlenme mahalli | Başını sokacak kuytu bir sığınak veya korunak bulma | Münafıkların kaçış ve sığınma arayışı bağlamı; Tevbe 9:57. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Cennet ve cehenneme giriş, imanın kalbe nüfuzu | İman ile İslam ayrımı, imanın kalbe duhûlü ve kulun cennete amelle mi yoksa ilahi lütufla mı gireceği meselesi. | Hak ediş, varoluşsal teslimiyet ve nihai akıbete intikal. |
| Fıkıh | Nikâhta zifaf (duhûl), evlere giriş izni (istîzân) | Mehir hakkının kesinleşmesi, iddetin vacip olması ve konut dokunulmazlığının ihlali şartları. | Hukuki sınırın aşılması ve mahremiyet dairesine dahil oluş. |
| Tefsir | "Müdhalen kerîmâ" ve "müdhale sıdk" ifadeleri | Girişin mekânsal mı yoksa ahlaki ve manevî bir doğruluk makamı mı olduğu yorumu. | Şerefli, dürüst ve hilesiz bir konuma yerleşme. |
| Hadis | İstîzân adabı, fitnenin kalplere girişi | Başkasının evine girmeden önce üç kez izin isteme ve hasır lifi gibi kalbe giren fitneler. | Mahremiyete saygı ve kalbin yabancı tesirlere açılması. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İnanç dairesi ve uhrevî yurt | İntisap ve vuslat | Bireyin ilahi nizama teslim olarak kurtuluş yurduna kabul edilmesi | Dışarıda kalmış insanın vahyin koruyucu çatısı altına girmesi ve cennete kabulü. | Kesin |
| İlmi | Kavramsal çerçeve ve zihne sirayet | Vukuuf ve idrak | Bir konunun künhüne vakıf olma, meseleyi içselleştirme | İlmin yüzeysel taklitten kurtulup zihnin derinliğine nüfuz etmesi. | Güçlü |
| Siyasi | Vatandaşlık, biat ve antlaşma | Katılım ve iltihak | Toplumsal sözleşmeye dahil olarak kamu düzeninin bir parçası olma | Hukuki sınırlara rıza göstererek kabilevi veya siyasi nizamın korumasına girmek. | Güçlü |
| İktisadi | Gelir, hasılat ve üretim dairesi | Dahil ve irat | Mülkiyete ve kasaya düzenli olarak giren ekonomik değer | Üretimden doğan kazancın işletme veya hane bütçesine intikali. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kümeler kuramında elemanın kümeye dahil olması () ve sınır değerden içeri geçiş (enjeksiyon/nüfuz) | Bir elemanın kapalı bir sınırla tanımlanmış sisteme dışarıdan katılıp kümenin elemanı haline gelmesi ve sistem parametrelerine tabi olması. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyolojik entegrasyon, asimilasyon ve kurumsal üyelik | Bireyin yabancı bir sosyal yapı veya kurumun eşiğini aşarak onun rol ve değerler sistemine dahil olması. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün sadece iki ayağın bir kapıdan adım atması şeklindeki kaba fiziki yer değiştirmeye indirgenmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün; kalbe sirayet eden şüphe veya imanı, antlaşmalarda hile yapmayı (dahal), toplumsal nizam içine yabancı unsur olarak eklemlenmeyi ve nihai varoluşsal akıbete yerleşmeyi içeren zihinsel ve ahlaki boyutu. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Nahl 16:92 ayetindeki "yeminlerinizi aranızda bir fesat ve hile aracı yapmayın" uyarısındaki dahal kelimesinin derinliğinin kavranamaması; dinî aidiyetin kalbî bir dahil oluş değil sadece biçimsel bir etiket sanılması. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an, insanın dünyadaki ahlaki konumunu ve ahiretteki nihai akıbetini bir "eşikten geçiş ve bir yurda dahil oluş" metaforuyla kurar; kök, geçici bir teması değil, sonuç doğurucu tam bir intisabı açıklar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Cennet ve cehennem tasvirlerinde, ev ve mahremiyet hukuku içeren ahkâm ayetlerinde, cemaatleşme ve fetih bağlamında insanların kitleler halinde İslam'a girişini anlatan ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dine girmenin sadece fiziksel bir topluluğa katılmak olmadığını, Hucurât 49:14 ayetinde belirtildiği üzere imanın henüz kalbe nüfuz etmediği durumlarda şeklî teslimiyetin yetersiz kalacağını gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir cismin, aradaki engeli aşarak bir kabın, evin, kuytunun ya da bedenin içine geçip yerleşmesi.
- Soyut anlamBir varlığın dış konumdan korunaklı bir sisteme, inanç dairesine, ahlaki niyete veya nihai akıbet zeminine intikal ederek oranın hükmüne bağlanması.
- Sistematik karşılıkBir sınırını aşarak dış durumundan iç durumuna geçiş ve bu geçişle birlikte yeni sistemin tüm bağlayıcı şartlarını kabullenme.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde hareket eden faili, girilen kapalı mahalli veya nizamı, bu mahallin sınırını veya kapısını temsil eder. intikal operatörü, başlangıçta kümesinin dışında olan nesnesini sınır üzerinden geçirerek 'nin içine dahil eder (). Bu dahil oluşun nihai sonucu olarak 'in niteliği ve durumu (), artık tamamen dahil olduğu iç sistemin kuralları ve fonksiyonu () tarafından belirlenir.