عتد
ع - ت - د
KÖK- 16 geçiş
- 16 ayet
- 4 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Hazırladık
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR722 harfباب العين والدّال والتاء معهما
ع ت د فقط
عتد:
عَتُدَ الشَّيء يَعْتُد عَتاداً فهو عَتِيد: حاضرٌ. ومنه سُمِّيَتِ العَتيدةُ التي يكون فيها الطِّيب، والأدهان. قال النابغة:
عتادُ امرىءٍ لا يَنْقُضُ البُعْدُ هَمَّـهُ طَلُوبِ الأعادي، واضحٍ غير خامِلِ
والعتيدُ: الشّيءُ المُعَدُّ. أَعتَدْناه، أي: أعددناه لأمرٍ إن حزب.
وجمعه: عُتُدٌ، وأَعْتِدة. والعَتُودُ: الجدْيُ الذي قد استكرش. وثلاثة أعتدة،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR484 harfالعَتيد: الشيء الحاضرُ المهيَّأُ. وقد عَتَّدَهُ تَعْتيداً، وأَعْتَدَهُ إِعْتاداً، أي أَعَدَّهُ ليومٍ. ومنه قوله تعالى: "وأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً". وفرسٌ عَتَدٌ وعَتِدٌ، بفتح التاء وكسرها: المُعَدُّ للجري. قال ابن السكيت: وهو الشديدُ التامُّ الخَلْق.والعَتادُ: العُدَّة. يقال: أخذ للأمر عُدَّتَهُ وعَتَادَهُ، أي أُهْبَتَهُ وآلَتَهُ. وربما سمّوا القدحَ الضخمَ عَتاداً. والعَتودُ من أولادِ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR3.167 harfباب العين والدال والتاء
عتد
استعمل من وجوهها : ( عتد ) .
عتد : قال الله جلّ وعزّ : ( وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَئًا ) ( يوسف : 31 ) أي هيّأت وأعدّت . وقال الليث : العَتَاد : الشيء الذي تُعِدّه لأمرٍ ما وتهيئُه له . قال : ويقال : إنّ العُدَّة إنما هي العُتْدَةُ ، وأعَدّ يُعِدّ إنما هو أعتَد يُعْتِد ، ولكن أدغمت التاء في الدال .
قال : وأنكر آخرون فقالوا : اشتقاق أعَدّ من عين ودالين ؛ لأنهم يقولون
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR13.324 harf(باب العين والتاء وما يثلثهما)
(عتد) العين والتاء والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حضورٍ وقُرب. قال الخليل: تقول عَتُدَ الشّيءُ، وهو يعتُد عَتاداً، فهو عَتيدٌ حاضر. قال: ومن ذلك سمِّيت العتيدة: التي يكون فيها الطِّيب والأدهان. ويقال للشَّيء المعْتَد: إنّه لعتيد، وقد أعتدْناه، وهيَأناه لأمرٍ إنْ حَزَب. وجمع العَتَاد عُتُدٌ وأعْتِدة. قال النّابغة:
عَتَادَ امرئٍ لا ينقُضُ البُعدُ هَمَّه *** طَلُوبِ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR372 harf- العتاد: ادخار الشيء قبل الحاجة إليه كالإعداد، والعتيد: المعد والمعد. قال تعالى: ﴿هذا ما لدي عتيد﴾ [ق/23]، ﴿رقيب عتيد﴾ [ق/18]، أي: معتد أعمال العباد، وقوله: ﴿أعتدنا لهم عذابا أليما﴾ [النساء/18]، قيل: هو أفعلنا من العتاد، وقيل: أصله أعددنا، فأبدل من إحدى الدالين تاء (انظر: البصائر 3/18). وفرس عتيد وعتد: حاضر العدو، والعتود من أولاد المعز، جمعه: أعتدة، وعدان على الإدغام.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR184 harfع ت د
هو عتاد لكذا أي عدة.
قال الكميت: فلكل ذلك قد أعدّ عتاده أنْفُ الكريمِ وحيلَة الْمُحتالِ
وأعتَدَه له: هيّأه، وهو عتيدٌ: مُعَدّ حاضر، ومنه: العتيدة التي فيها الطّيب والأدهان.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR4.921 harfعَتُدَ الشيءُ عَتاداً، فهو عَتِيدٌ: جَسُمَ. والعَتِيدَةُ: وعاءُ الطِّيب ونحوهُ، منه. قال الأَزهري: والعَتِيدَةُ طَبْلُ العَرائس أُعْتِدَتْ لِما تحتاج إِليه العَرُوسُ من طيب وأَداة وبَخُور ومُِشْط وغيره، أُدخل فيها الهاء على مذهب الأَسماء. وفي حديث أُم سليم: فَفَتَحَتْ عَتِيدَتَها؛ هي كالصندوق الصغير الذي تترك فيه المرأَة ما يَعِزُّ عليها من متاعها.
وأَعْتَدَ الشيءَ: أَعَدَّه؛ قال الله عز وجل:
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR142 harf* ع ت د * * العَتِيدُ * الحاضر المُهيأ وقد * عَتَّدَهُ تَعْتِيداً * و * أعْتَدَهُ إعْتَاداً * أي أعده ليوم ومنه قوله تعالى ﴿وأعتدت لهن متكأ﴾
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR2.825 harfالعتيد: الحاضر المهيأ وقوله تعالى: هذا ما لدي عتيد قيل: حاضر، وقيل: قريب. والمعتد، كمكرم: المعد، وأعد يعد إنمأ هو أعتد يعتد، فأدغم، وقيل: إنما هو من عين ودالين لقولهم أعددنا، فيظهرون الدالين. وقد عتد الشيء ككرم عتادة، وعتادا بالفتح فيهما، فهو عتيد: جسم. وعتدته تعتيدا، واعتدته: هيأته ليوم، ومنه قوله جل وعز واعتدت لهن متكأ. وفرس عتد محركة وككتف: معد للجري والركوب، معتد، لغتأن: شديد الخلق سريع
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR4.378 harfعَتُدَ
1 عَتُدَ ذ , [aor. عَتُدَ ,] (O, L, Msb, K,) inf. n. عَتَادٌ (O, Msb, K) and عَتَادَةٌ, (O, L, K,) It (a thing, L, Msb) was, or became, ready, at hand, or prepared. (O, L, Msb, K.) ― -b2- And عَتُدَ, inf. n. عَتَادٌ (L, TA) and عَتَادَةٌ, (TA,) It (a thing) was, or became, great, big, or bulky. (L, TA.)
2 عَتَّدَ see the next paragraph.
اعتدهُ
4 اعتدهُ ذ , (S, O, Msb, K,) inf. n.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR480 harfعَتُدَ
عَتُدَ U ( n. ac. عَتَاْد 22 , عَتَاْدَة 22t ),
a. Was ready.
عَتَّدَ
عَتَّدَ II , أَعْتَدَ IV ,
a. Prepared, made ready.
تَعَتَّدَ
تَعَتَّدَ V
a. [ Fī ], Was careful over.
عَتَد
عَتَد 4 ,
a. see 5 .
عَتِد
عَتِد 5 .
a. Prepared, ready; handy.
b. Strong, robust.
عَتَاْد
عَتَاْد 22 , ( pl. أَعْتُد 16 ),
a. Apparatus: implement; utensil.
b. Large cup.
عَتِيْد
عَتِيْد 25 ,
a.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR13.673 harfعتد
عَتُدَ- يَعْتُدُ - عَتِيْد - أَعْتَدَ - يَعْتِدُ
عَتُدَ- يَعْتُدُ + كائن أو شيء + لشيئ أو أمر: يتهيأ ويجهز بكل مستلزمات وأدوات فعل أوعمل أو شأن
عَتِيْد: اسم مفعول مبالغة على وزن " فعيل " من " عَتُدَ- يَعْتُدُ ": من تجهز بكل ما يلزم لأدائه الفعل المراد منه
أَعْتَدَ - يَعْتِدُ (أعتدت - أعتدنا) + كائن + لكائن + شيئاً: على وزن " أفعل " من"
عتد
عَتُدَ- يَعْتُدُ - عَتِيْد - أَعْتَدَ - يَعْتِدُ عَتُدَ- يَعْتُدُ + كائن أو شيء + لشيئ أو أمر: يتهيأ ويجهز بكل مستلزمات وأدوات فعل أوعمل أو شأن عَتِيْد: اسم مفعول مبالغة على وزن " فعيل " من " عَتُدَ- يَعْتُدُ ": من تجهز بكل ما يلزم لأدائه الفعل المراد منه أَعْتَدَ - يَعْتِدُ (أعتدت - أعتدنا) + كائن + لكائن + شيئاً: على وزن " أفعل " من" عَتُدَ- يَعْتُدُ ": جعله " يَعْتُدُ ": جعله يجهز ويتهيأ بكل المستلزمات والأدوات اللازمة لفعل أو أمر، للتصرف حين الطلب واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الشرط والوعد بفعل أو عطاء في المستقبل بعد تحقق شرط سابق"، وهي: شَرَطَ - يَشْرِطُ، رَهَنَ - يَرْهَنُ، عَتُدَ- يَعْتُدُ، نَذَرَ - يَنْذِرُ (نَذَرَ - يَنْذُرُ)، وَعَدَ - يَعِدُ، قَاضَ - يَقِيضُ عتيد ﴿ما يلفظ من قول إلا لديه رقيب عتيد (18)﴾ ق ﴿وقال قرينه هذا ما لدي عتيد(23)﴾ ق أعتد ﴿وليست التوبة للذين يعملون السيئات حتى إذا حضر أحدهم الموت قال إني تبت الآن ولا الذين يموتون وهم كفار أولئك أعتدنا لهم عذابا أليما(18)﴾ النساء ﴿وأن الذين لا يؤمنون بالآخرة أعتدنا لهم عذابا أليما(10)﴾ الإسراء ﴿وقوم نوح لما كذبوا الرسل أغرقناهم وجعلناهم للناس آية وأعتدنا للظالمين عذابا أليما(37)﴾ الفرقان ﴿وقل الحق من ربكم فمن شاء فليؤمن ومن شاء فليكفرإنا أعتدنا للظالمين نارا أحاط بهم سرادقها وإن يستغيثوا يغاثوا بماء كالمهل يشوي الوجوه بئس الشراب وساءت مرتفقا(29)﴾ الكهف ﴿الذين يبخلون ويأمرون الناس بالبخل ويكتمون ما آتاهم الله من فضله وأعتدنا للكافرين عذابا مهينا (37)﴾ النساء ﴿أولئك هم الكافرون حقا وأعتدنا للكافرين عذابا مهينا(151)﴾ النساء ﴿وأخذهم الربا وقد نهوا عنه وأكلهم أموال الناس بالباطل وأعتدنا للكافرين منهم عذابا أليما (161)﴾ النساء ﴿بل كذبوا بالساعة وأعتدنا لمن كذب بالساعة سعيرا(11)﴾ الفرقان ﴿ولقد زينا السماء الدنيا بمصابيح وجعلناها رجوما للشياطين وأعتدنا لهم عذاب السعير(5)﴾ الملك ﴿ومن لم يؤمن بالله ورسوله فإنا أعتدنا للكافرين سعيرا(13)﴾ الفتح ﴿إنا أعتدنا للكافرين سلاسلا وأغلالا وسعيرا (4)﴾ الإنسان ﴿أفحسب الذين كفروا أن يتخذوا عبادي من دوني أولياء إنا أعتدنا جهنم للكافرين نزلا(102)﴾ الكهف ﴿ومن يقنت منكن لله ورسوله وتعمل صالحا نؤتها أجرها مرتين وأعتدنا لها رزقا كريما (31)﴾ الأحزاب ﴿فلما سمعت بمكرهن أرسلت إليهن وأعتدت لهن متكأ وآتت كل واحدة منهن سكينا وقالت اخرج عليهن فلما رأينه أكبرنه وقطعن أيديهن وقلن حاش لله ما هذا بشرا إن هذا إلا ملك كريم(31)﴾ يوسف مختار الصحاح ● [عتد] ع ت د: العَتِيدُ الحاضر المُهيأ وقد عَتَّدَهُ تَعْتِيداً و أعْتَدَهُ إعْتَاداً أي أعده ليوم ومنه قوله تعالى ﴿وأعتدت لهن متكأ﴾ الراغب عتد - العتاد: ادخار الشيء قبل الحاجة إليه كالإعداد، والعتيد: المعد والمعد. قال تعالى: }هذا ما لدي عتيد﴿[ق/23]،﴾رقيب عتيد﴿[ق/18]، أي: معتد أعمال العباد، وقوله:﴾أعتدنا لهم عذابا أليما{ [النساء/18]، قيل: هو أفعلنا من العتاد، وقيل: أصله أعددنا، فأبدل من إحدى الدالين تاء (انظر: البصائر 3/18). وفرس عتيد وعتد: حاضر العدو، والعتود من أولاد المعز، جمعه: أعتدة، وعدان على الإدغام. ملخص اللسان: 1. عتد: عَتُدَ الشيءُ عَتاداً، فهو عَتِيدٌ: جَسُمَ. 2. والعَتِيدَةُ: وعاءُ الطِّيب ونحوهُ، منه. 3. والعَتِيدَةُ طَبْلُ العَرائس أُعْتِدَتْ لِما تحتاج إِليه العَرُوسُ من طيب وأَداة وبَخُور ومُِشْط وغيره، 4. وأَعْتَدَ الشيءَ: أَعَدَّه؛ وشيء عَتِيدٌ: مُعَدٌّ حاضِرٌ. 5. والعَتادُ: العُدَّةُ، والعتاد الشيء الذي تُعِدُّه لأَمْرٍ ما وتُهَيِّئُه له، 6. وفرس عَتَدٌ وعَتِدٌ: شديد تامّ الخلق سريع الوثبة مُعَدٌّ للجَرْيِ ليس فيه اضطِرابٌ ولا رَخاوَةٌ، 7. العَتُودُ السِّدْرَة أَو الطَّلْحَةُ. لسان العرب ● - عتد: عَتُدَ الشيءُ عَتاداً، فهو عَتِيدٌ: جَسُمَ. والعَتِيدَةُ: وعاءُ الطِّيب ونحوهُ، منه. قال الأَزهري: والعَتِيدَةُ طَبْلُ العَرائس أُعْتِدَتْ لِما تحتاج إِليه العَرُوسُ من طيب وأَداة وبَخُور ومُِشْط وغيره، أُدخل فيها الهاء على مذهب الأَسماء. وفي حديث أُم سليم: فَفَتَحَتْ عَتِيدَتَها؛ هي كالصندوق الصغير الذي تترك فيه المرأَة ما يَعِزُّ عليها من متاعها. وأَعْتَدَ الشيءَ: أَعَدَّه؛ قال الله عز وجل: وأَعتدَت لهن مُتَّكَأً أَي هَيَّأَتْ وأَعَدَّت. وحكى يعقوب أَن تاء أَعْتَدْتُه بدل من دال أَعْدَدْتُه. يقال: أَعْتَدْتُ الشيءَ وأَعْدَدْتُه، فهو مُعْتَدٌ وعَتِيدٌ؛ وقد عَتَّدَه تَعْتِيداً. وفي التنزيل: إِنا أَعْتَدْنا للظالمين ناراً؛ وقال الشاعر: أَعْتَدْتُ للغُرَماءِ كَلْباً ضارِياً عِنْدي، وفَضْلَ هِراوَةٍ مِن أَزرَقِ وشيء عَتِيدٌ: مُعَدٌّ حاضِرٌ. وعَتُدَ الشيءُ عَتادَةً، فهو عَتِيدٌ: حاضر. قال الليث: ومن هناك سُمِّيَتِ العَتِيدَةُ التي فيها طِيبُ الرجل وأَدْهانُه. وقوله عز وجل: هذا ما لَدَيَّ عَتِيدٌ؛ في رفعها ثلاثة أوجه عند النحويين: أَحدها أَنه على إِضمار التكرير كأَنه قال: هذا ما لدي هذا عتيد، ويجوز أَن ترفعه على أَنه خبر بعد خبر، كما تقول هذا حلو حامض، فيكون المعنى هذا شيء لديّ عتيد، ويجوز أَن يكون بإِضمار هو كأَنه قال: هذا ما لديّ هو عتيد، يعني ما كتبه من عمله حاضر عندي، وقال بعضهم قريب. والعَتادُ: العُدَّةُ، والجمع أَعْتِدَةٌ وعُتُدٌ. قال الليث: والعتاد الشيء الذي تُعِدُّه لأَمْرٍ ما وتُهَيِّئُه له، يقال: أَخذ للأَمر عُدَّتَه وعَتادَه أَي أُهْبَتَه وآلته. وفي حديث صفته، عليه السلام: لكل حالٍ عنده عَتادٌ أَي ما يَصْلُحُ لكلّ ما يقع من الأُمور. ويقال: إِنَّ العُدَّةَ إِنما هي العُتْدَةُ، وأَعَدَّ يُعِدُّ إِنما هو أَعْتَدَ يُعْتِدُ، ولكن أُدغمت التاء في الدال؛ قال: وأَنكر الآخرون فقالوا اشتقاق أَعَدَّ من عين ودالين لأَنهم يقولون أَعددناه فيظهرون الدالين؛ وأَنشد: أَعْدَدْتُ للحَرْبِ صارماً ذَكَراً، مُجَرَّبَ الوقْع، غيرَ ذي عَتَبِ ولم يقل أَعْتَدْتُ. قال الأَزهري: وجائز أَن يكون عَتَدَ بِناءً على حِدَةٍ وعَدَّ بناء مضاعفاً؛ قال: وهذا هو الأَصوب عندي. وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، نَدَب الناسَ إِلى الصَّدقةِ فقيل له: قد مَنَعَ خالدُ بنُ الوليدِ والعباسُ عَمُّ النبي، صلى الله عليه وسلم، فقال رسول الله، صلى الله عليه وسلم: أَمّا خالد فإِنهم يَظْلِمون خالداً، إِنَّ خالداً جَعَل رقيقَه وأَعْتُدَه حُبُساً في سبيل الله، وأَما العباس فإِنها عليه ومثلُها معها؛ الأَعْتُدُ: جمع قلة للعَتاد، وهو ما أَعدّه الرجل من السلاح والدواب وآلة الحرب للجهاد، ويجمع على أَعْتِدَةٍ أَيضاً. وفي رواية: أَنه احْتَبَسَ أَدْراعَهُ وأَعْتادَه؛ قال الدارقطني، قال أَحمد بن حنبل، قال علي بن حفص: وأَعْتادَه وأَخطأَ فيه وصحَّف وإِنما هو أَعْتُدَه، وجاء في رواية أَعْبُدَه، بالباء الموحدة، جمع قلة للعبد؛ وفي معنى الحديث قولان: أَحدهما انه كان قد طولب بالزكاة عن أَثمان الدروع والأَعْتُدِ على معنى أَنها كانت عنده للتجارة فأَخبرهم النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه لا زكاة عليه فيها وأَنه قد جعلها حُبساً في سبيل الله، والثاني أَن يكون اعتذر لخالد ودافع عنه؛ يقول: إِذا كان خالد قد جعل أَدراعه وأَعتاده في سبيل الله تبرعاً وتقرباً إِلى الله، وهو غير واجب عليه، فكيف يستجيز منع الصدقة الواجبة عليه؟ وفرس عَتَدٌ وعَتِدٌ، بفتح التاء وكسرها: شديد تامّ الخلق سريع الوثبة مُعَدٌّ للجَرْيِ ليس فيه اضطِرابٌ ولا رَخاوَةٌ، وقيل: هو العتيد الحاضر المُعَدُّ للركوب، الذكر والأُنثى فيهما سواء؛ قال الأَشْعَرُ الجُعْفِيُّ: راحُوا بَصائِرُهُم على أَكتافِهِمْ، وبَصِيرَتي يَعْدُو بها عَتَِدٌ وَأَى وقال سلامة بن جندل: بِكُلِّ مُجَنَّب كالسِّيدِ نَهْدٍ، وكلِّ طُوالَةٍ عَتَِدٍ نِزاقِ ومثله رجل سَبِطٌ وسَبَطٌ، وشعَرٌ رَجِلٌ ورَجَلٌ، وثَغْرٌ رَتِلٌ ورَتَلٌ أَي مُفَلَّج. والعَتُودُ: الجَدْيُ الذي استَكْرَشَ، وقيل: هو الذي بلغ السِّفادَ، وقيل: هو الذي أَجْذَعَ. والعَتُودُ من أَولاد المَعَز: ما رَعى وقَوِيَ وأَتى عليه حَوْل. وفي حديث الأُضحية: وقد بقي عندي عَتُودٌ. وفي حديث عمر وذكَرَ سِياسَتَهُ فقال: وَأَضُمُّ العَتُودَ أَي أَرُدُّه إِذا نَدَّ وشَرَدَ، والجمع أَعْتِدَةٌ وعِدَّانٌ، وأَصله عِتْدانٌ إِلا أَنه أُدغم؛ وأَنشد أَبو زيد: واذْكُرْ غُدانَةَ عِدّاناً مُزَنَّمَةً من الحَبَلَّقِ، تُبْنى حَوْلها الصِّيَرُ وهو العَريضُ أَيضاً. ابن الأَعرابي: العَتادُ القَدَحُ، وهو العَسْفُ والصَّحْنُ، والعَتادُ: العُسُّ من الأَثل؛ عن أَبي حنيفة. قال الجوهري: وربما سَمَّوُا القَدَحَ الضَّخْم عَتاداً؛ وأَنشد أَبو عمرو: فكُلْ هَنِيّاً ثم لا تُزَمِّلِ، وادْعُ هُديتَ بِعَتادٍ جُنْبُلِ قال شمر: أَنشد ابن عدنان وذكر أَن أَعرابيّاً مِنْ بَلْعَنْبَرِ أَنشده هذه الأُرجوزة: يا حمزُ هل شَبِعْتَ من هذا الخَبَطْ؟ (* «الخبط» كذا بالأصل)؟ أَو أَنتَ في شَكٍّ فهذا مُنْتَفَدْ، صَقْبٌ جَسِيمٌ وشَديدُ المُعْتَمَدْ: يَعْلُو به كلُّ عَتُودٍ ذاتِ وَدْ، عرُوقُها في البحر تَرْمي بالزَّبَدْ قال: العَتُودُ السِّدْرَة أَو الطَّلْحَةُ. وعَتائِد: موضع، وذهب سيبويه إِلى أَنه رباعي. وعَتْيَدٌ وعِتْوَدٌ: واد أَو موضع؛ قال ابن جني: عَتْيَدٌ مصنوع كَصَهْيَدٍ، وعِتْوَدٌ دُوَيْبَّةٌ مثل بها سيبويه وفسرها السيرافي. وَعَتْوَدٌ على بِناء جَهْورٍ (* قوله «على بناء جهور» في المعجم لياقوت وقال العمراني: عتود، بفتح أوله، واد، قال ويروى بكسر العين، قال ابن مقبل: جلوساً به الشعب الطوال كأَنهم): مَأْسَدَةٌ؛ قال ابن مقبل: جُلوساً به الشُّمُّ العِجافُ كأَنَّه أُسودٌ بِتَرْجٍ، أَو أُسودٌ بَعَتْوَدا وعِتْوَدٌ: اسم واد، وليس في الكلام فِعْوَلٌ غيره، وغير خِرْوَعٍ. مقاييس اللغة: (عتد) العين والتاء والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حضورٍ وقُرب. قال الخليل: تقول عَتُدَ الشّيءُ، وهو يعتُد عَتاداً، فهو عَتيدٌ حاضر. قال: ومن ذلك سمِّيت العتيدة: التي يكون فيها الطِّيب والأدهان. ويقال للشَّيء المعْتَد: إنّه لعتيد، وقد أعتدْناه، وهيَأناه لأمرٍ إنْ حَزَب. وجمع العَتَاد عُتُدٌ وأعْتِدة. قال النّابغة: عَتَادَ امرئٍ لا ينقُضُ البُعدُ هَمَّه *** طَلُوبِ الأعادِي واضحٍ غيرِ خاملِ([1]) قال الخليل: يقولون هذا الفرس عَتَدٌ، أي مُعَدّ متى شاء صاحبهُ رَكِبَه، الذَّكرُ والأنثى فيه سواء. قال سلامة بن جندل: بكل مُحنَّبٍ كالسِّيدِ نَهْدٍ *** وكُلِّ طُوَالةٍ عَتَدٍ مِزَاقِ([2])
فأمَّا العَتُود فذكَرَ الخليلُ فيه قياساً صحيحاً، وهو الذي بَلغ السِّفادَ. فإن كان كذا فكأنَّه شيءٌ أُعِدّ للسِّفاد، والجمع عِدَّان على وزنِ فِعْلان، وكان الأصل عِتْدَان فأُدغمت التاء في الدال. قال الأخطل: واذكر غَدَانَةَ مزَنَّمة *** من الحَبَلَّقِ تُبنَى حولَها الصِّيَرُ([3]) القاموس المحيط: العَتيدُ الحاضِرُ المُهَيَّأ. والمُعْتَدُ، كمُكْرَمٍ المُعَدُّ، وقد عَتُدَ، كَكَرُمَ، عتادَةً وعَتاداً، وعَتَّدْتُهُ تَعْتيداً، وأعْتَدْتُهُ. وفَرَسٌ عَتَدٌ، محرَّكةً، وككَتِفٍ مُعَدٌّ للجَرْيِ، أو شديدٌ تامُّ الخَلْقِ. وعَتيدُ بنُ ضِرارٍ شاعِرٌ. وكزُبَيْرٍ ع. والعَتيدَةُ الطَّبْلَةُ، أو الحُقَّةُ يكونُ فيها طِيبُ الرَّجُلِ والعَروسِ. والعَتادُ، كسَحابٍ وتُحْفَةٍ: العُدَّةُ، ج: أعْتُدٌ. وكسحابٍ: القَدَحُ الضَّخْمُ. وعُتائِدُ، بالضم: ع. والعَتُودُ: السِّدْرَةُ، أو الطَّلْحَةُ، والحَوْلِيُّ من أولادِ المَعَزِ، ج: أعْتِدةٌ وعِدَّانٌ، وأصْلُهُ: عِتْدانٌ، فأُدْغِمَتْ. وتَعَتَّدَ في صَنْعَتِهِ: تأنَّقَ. وعِتْوَدٌ، كدِرْهَمٍ ويُفْتَحُ: وادٍ. ومن أخَواتِهِ: خِرْوَعٌ، وذِرْوَدٌ، وعِتْوَرٌ، ووَهِمَ الجوهريُّ. وعَتْيَدٌ، كجَعْفَرٍ: ع، واسْمٌ، وتُكْسَرُ عَيْنُهُ. تاج العروس: ع - ت - د العَتِيدُ : الحاضِرُ المُهَيَّأُ وقوله تعالى : " هذا ما لَدَيَّ عَتِيدٌ " قيل : حاضِرٌ وقيل : قَرِيبٌ . والمُعْتَدُ كَمُكْرَمٍ : المُعَدُّ وأَعَدَّ يُعِدُّ إِنَّمَأ هو أَعْتَدَ يُعْتِدُ فأُدْغِم وقيل : إِنَّمَا هو من عَيْن ودالَيْن لقولهم أَعْدَدْنا فيُظْهِرُونَ الدَّالَيْنِ . وقد عَتُدَ الشيءُ كَكَرُمَ عَتَادَةً وعَتَاداً بالفتح فيهما فهو عَتِيدٌ : جَسُمَ . وَعَتَّدْتُهُ تَعْتِيداً واعْتَدْتُه : هَيَّأْتُه ليومٍ ومنه قوله جلّ وعَزَّ " واعْتَدَتْ لهُنَّ مُتَّكَأً . وفَرَسٌ عَتَدٌ مُحَرَّكَةً وككَتِفٍ : مُعَدٌّ لِلْجَرْيِ والرُّكوبِ مُعْتَدٌ لُغَتَأن : شَدِيدُ الخَلْقِ سَرِيعُ الوَثْبَةِ ليس فيه اضطرابٌ ولا رَخَاوةٌ أَو شَدِيدٌ تامُّ الخَلْقِ وقيل : هو العَتِيدُ الحاضرُ الذَّكَرُ والاُنْثى سواءٌ . وعَتِيدُ بنُ ضِرَار بن سَلاَمانَ كأَميرٍ : شاعِرٌ كَلْبِيّ ذكَره الآمِدِيُّ . وعُتَيْدٌ كَزُبَيْرٍ : ع نقله الصاغانيُّ . والعَتِيدَةُ : الطَّبْلَةُ أَو الحُقَّةُ يكون فيها طِيبُ الرَّجُلِ والعَرُوسِ وأَدْهَانُهما . والعَتَأدُ والعُتْدَةُ كسحاب وتُحْفَة : العُدَّةُ لأَمرٍ ما تُهَيِّئه له التاءُ مُدْغَمةٌ ج : أَعْتُدٌ كأَفْلُس وأَعْتِدَةٌ وعُتُدٌ بضمتين وهو أيضاً ما أُعِدَّ من سِلاحٍ ودَوابَّ وآلةِ حَرْبٍ . والعَتَادُ كسَحَأبٍ : العُسُّ من الأَثْلِ . وربما سَمَّوا القَدَح الضَّخم عَتَاداً وهو العَسْفُ والصّحْنُ . وعُتائِدُ بالضمّ : ع بالحجازِ وفيه ماءٌ لِبَنِي نَصْرِ بنِ مُعاويةَ قال مُزَرِّدٌ : فأَيِّهْ بكنْدِيرٍ حِمارِ ابنِ واقِعٍ ... رآكَ بأَيْرٍ فاشْتأَى مِن عُتَائِدِ أَيِّه : صِحْ بهِ وأَيْر : جَبَلٌ . والعَتُودُ كصَبُور في قول أَعرابيّ من بَلْعَنبر : " يا حَمْزَ هَل شَبِعْتَ من هذا الخَبَطْ " أَمْ أَنتَ في شَكّ فهذا مُنْتَفَدْ " صَقْبٌ جَسِيمٌ وشَدِيدٌ المُعْتَمَدْ " يَعْلُو بهِ كُلُّ عَتُوجٍ ذاتِ وَدْ قال شمر : أَراد السِّدْرَةَ أَو الطَّلْحَة . والعَتُود : الجَدْيُ الذي استَكْرَشَ وقيل : هو الحَوْلِيُّ من أَولادِ المَعزِ وقيل : الذي بَلغَ السِّفادَ . وقيل : الذي أجذَعَ . وقيل رَعَى وقوِىَ وهو العريض أيضاً . وقيل : إذا أَجْذَع من أولاد المعْزَى فَعرِيضٌ . وإذا أَثْنَى فَعَتُودٌ . وقيل : إذا أَجْذَعَ الجَدْيُ والعَنَاقُ سُمِّىَ عَرِيضاً وعَتُوداً ج : أَعْتِدَةٌ وعِدَّانٌ الأخيرُ بالكسر وأَصلهُ : عِتْدانٌ فأُدْغِمَت التَّاءُ في الدَّال . ويقال : تَعَتَّدَ في صَنْعَتِهِ إذا تَأَنَّقَ . وعِتْوَدٌ كدِرْهَمٍ كما ضَبطه الجوهريُّ . قال الصاغانيُّ : وهو الأفصحُ ويُفْتَحُ عن شَمِرٍ : وادٍ أو موضعٌ بالحجازِ مَأْسَدَةٌ قال ابنُ مُقِبِلٍ : جُلوساً به الشُّمُّ العِجَأفُ كأَنَّهُمْ ... أُسودٌ بِتَرْجٍ أَو أُسودٌ بِعَتْوَدَا هكذا أنشده شمرٌ وضبطه بفتح العَيْن . وقا لشيخنا : وَزنُه بِدِرْهَمٍ غيرُ جارٍ على قواعِدِ أئمّةِ الصَّرْفِ لأَن واوَه زائدهٌ فلو وزنَه بِخِرْوَعٍ كان أَوْلَى . ومن أَخَواتِهِ التي وَرَدَت على وِزَانِه : خِرْوَعٌ سيأْتي وذِرْوَدٌ . قد تقدَّم وعِتْوَرٌ سيأتي وَوَهِم الجوهَرِيُّ حيث ادَّعَى أَنه لا ثاليث لهما قال شيخُنا : وهذا لا يقال فيه وهَمٌ بل تقصيرٌ أَو قُصورٌ وعدم اطلاعٍ وهذا لا يتمّ إِذ ليس بِمُتَّفَقٍ على ثُبوت هذيْنِ اللَّفْظَيْنِ بل هُناكَ من أَنْكَرَهُم . وهُنَاكَ من قال بأَصَالَةِ الواوِ . والحَصْرُ ادَّعَأهُ قَبْلَ الجوهري أَئِمَّةُ الاستقراء . قلت : ومنهم صاحب الجمهرةِ ولعلَّه لم يَثْبُتْ عِنْدَ الجوهري صِحَّتُهما فترَكَهُما تَنْزِيهاً لكتابه عمَّالا يصِحُّ والله أعلم . وعَتْيَدٌ كجَعْفَرٍ ع أَو وادٍ واسمٌ قال الصاغانيّ : هو مُرْتَجَلٌ . قال شيخنا : وهو مِمَّا يَرِد على صَهْيَد وترك المصنفُ التنبيهَ عليه تقصيراً . وتُكْسَرُ عَيْنُهُ والذي في التكملة : وعَتْيَدٌ وقيل عِتْيَدٌ : من كِنانَةَ انتهى . فهذا يَدُلُّ على أَنه رجُلٌ من كِنانةَ لأنه ذَكَره بعد أن ذَكَر الموضعَ المذكورَ فتأَمَّلْ . وأَبو عبد الله محمد بن يوسف بن يعقوب الشيرازيّ العُتَايدٍيّ : مُحَدِّثٌ مات سنة 354 ومما يستدرك عليه : عُتُود بعين وتاءٍِ مضمومتين أَبو بُحْتُر بطنٌ من طيئٍ منهم أَبو عُبَادَة البُحْتُرِيُّ الشاعرُ . وعَتِيدُ بن رَبيعةَ : شيخٌ لأبي إسحاقَ السبيعيِّ . قال الحافظ : وقيل هو عُتَيْدةُ بهاءٍ وقيل بموحدة
Mücavir kökler82 mücavir (108 toplam)
- سعر
4 ortak ayet · “Sa’ire” ateşin alevidir
- كفر
8 ortak ayet · Hufre, çukur demektir
- عذب
7 ortak ayet · Su yosunudur
- ألم
4 ortak ayet · Ürrem, erm çakıl taşları, azı dişi demektir
- سردق
1 ortak ayet · Onun çiti
- لفظ
1 ortak ayet · Horoz demektir
- لدي
2 ortak ayet · Onların yanı
- هون
2 ortak ayet · Düzlük demektir
- حاش
1 ortak ayet · İstisna edilir
- شوي
1 ortak ayet · Karaltı, uzaktan görülebilen karaltı demektir
- سلسل
1 ortak ayet · Zincirdir
- كرم
2 ortak ayet · Üzüm salkımıdır
Geçtiği ayetler(16)
الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَيَكْتُمُونَ مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا
HazırladıkOnlar ki; hem cimrilik ederler, hem de insanlara cimrilik tavsiye ederler ve Allah’ın kendilerine lütfundan verdiği şeyleri saklarlar. Biz, kafirler için hor ve rüsvay edici bir azab hazırladık.
أُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ حَقًّا وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا
Hazırladıkİşte onlar; gerçekten kafir olanlardır. Kafirlere alçaltıcı bir azab hazırlamışızdır.
وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا
HazırladıkKendilerine yasaklanan faizi almaları ve haksız yere insanların mallarını yemelerinden ötürü. Onların küfür içinde olanlarına elem verici bir azab hazırladık.
بَلْ كَذَّبُوا بِالسَّاعَةِ وَأَعْتَدْنَا لِمَنْ كَذَّبَ بِالسَّاعَةِ سَعِيرًا
Ve hazırladıkFakat onlar, kıyamet saatını da yalanladılar. Biz, o saatın geleceğini yalanlayanlara öyle çılgın bir ateş hazırladık ki.
وَقَوْمَ نُوحٍ لَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ أَغْرَقْنَاهُمْ وَجَعَلْنَاهُمْ لِلنَّاسِ آيَةً وَأَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ عَذَابًا أَلِيمًا
Ve hazırladıkNuh kavmini de peygamberlerini yalanladıkları vakit, suda boğduk ve kendilerini insanlar için bir ayet yaptık. Zalimlere elim bir azab hazırlamışızdır.
وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ وَتَعْمَلْ صَالِحًا نُؤْتِهَا أَجْرَهَا مَرَّتَيْنِ وَأَعْتَدْنَا لَهَا رِزْقًا كَرِيمًا
Ve hazırladıkSizden her kim de Allah’a ve Rasulüne boyun eğip salih amel işlerse; onun mükafatını da iki kat veririz. Hem Biz, ona cömertçe bir rızık da hazırlamışızdır.
وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَجَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطِينِ وَأَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابَ السَّعِيرِ
Ve hazırladıkAndolsun ki; Biz, yere en yakın göğü kandillerle donattık. Onlarla şeytanların taşlanmasını sağladık. Ve onlara, çılgın alevli azabı hazırladık.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عتد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عدد, جهز, هيأ |
| Zıt Kök | غفل |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi bir amaca matuf olarak önceden eksiksiz hazırlamak, teyakkuzda ve kullanıma hazır halde yakın tutmak |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi adaletin ve ceza/mükâfat mekanizmasının gecikmeksizin işletilmek üzere tam donanımlı ve hazır bekletilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Eylemin potansiyel varlıktan fiili tecelliye her an geçebilecek kesin bir hazırlık düzeyine ulaşması |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca pasif bir bekleyiş veya sıradan bir zamanlama olarak görülüp, arkasındaki kasıtlı tertibat, donanım ve anlık müdahale kabiliyetinin göz ardı edilmesi |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عت | Bir eşiği aşma, sertleşme, ileri atılma ve direnç kazanma; bu kök ailesi عتب (eşik aşma, azarlama), عتق (eski ve sağlam hale gelme, özgürleşme), عتل (şiddetle çekip götürme) ve عتو (haddini aşma, serkeşleşme) köklerinde olduğu gibi bir sınırın ve mukavemetin aşılmasını ifade eder | د | Kapı, giriş ve yönelim bildiren د harfinin eklenmesiyle soyut sertlik ve sınır aşma potansiyeli; belirli bir hedefe, kapıya veya olaya dönük olarak somut bir tertibatla hazır ve nazır bekletilme anlamına daralmıştır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Durumun farkında olunmasını, gözetleme ve amaca matuf bir yönelişin başlangıcını temsil eder |
| ت | İşaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Hazırlığın hedefine, belirlenmiş bir sınıra ve bağlayıcı bir ilkeye raptedilmesini simgeler |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Eyleme geçmeye elverişli bir açıklığı, fiilin her an gerçekleşebileceği eşiği gösterir |
| عتد | Gözetleme ve bilincin belirli bir sınıra odaklanarak kapıda/eşikte harekete hazır bekleyişi | Bir nesne veya eylemin, amaçlanan sınıra ulaştırılarak kapı aralığında anında devreye girecek şekilde donatılıp hazır tutulması hareketidir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Her an binilmeye ve koşulmaya hazır, dinç ve tetikte duran at (فرس عَتَد); kadının koku ve süs malzemelerini derli toplu ve kullanıma hazır sakladığı sandıkça/kap (عَتِيدَة); kendi kendine otlamaya ve çiftleşmeye hazır hale gelmiş teke yavrusu (عَتُود) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Nâbiğa ez-Zubyânî divanında savaş için eksiksiz hazır tutulan zırh ve silah teçhizatı anlamında şöyle der: عَتَادَ امرئٍ لا ينقُضُ البُعدُ هَمَّه / طَلُوبِ الأعادِي واضحٍ غيرِ خاملِ |
| Erken Arapça kullanım | Selâme b. Jendel’in şiirinde her an binilmeye hazır çevik kısrağı nitelemesi: بكل مُحنَّبٍ كالسِّيدِ نَهْدٍ / وكُلِّ طُوَالةٍ عَتَدٍ مِزَاقِ; ayrıca Ümmü Süleym rivayetinde değerli kokuların saklandığı kutu anlamındaki kullanımı |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvānü’n-Nâbiğa.
Sami etimolojik katman
Arapça kök عتد, Kuzeybatı Sami ve Güney Sami dillerinde ortak bir kullanım zeminine sahiptir. Kökün ana ekseni, gelecekteki veya anlık bir olaya karşı donanımlı, hazır ve mukadder olma fikridir. İbranicede עָתִיד (ʿatid) formu "hazır, hazırlanmış, geleceğe ait, kaçınılmaz biçimde bekleyen" anlamlarını taşır. Süryanicede ܥܬܰܕ (ʿtad) fiili "hazırlanmak, hazır kılınmak", edilgen ortaç formu olan ܥܬܺܝܕ (ʿtīd) ise "hazır, gelecekte vuku bulacak, hazır bekleyen" demektir. Ge'ez (Eski Habeşçe) dilinde de ʿattada fiili "donatmak, tertip etmek" sahasında görülür. Klasik Arap dilcilerinden bir kısmı عتد ile عدد kökleri arasında bir lafız değişimi (ibdâl) olduğunu ileri sürmüşse de, kökün diğer Sami dillerindeki yaygın ve kadim varlığı, bunun bağımsız ve köklü bir Afro-Asyatik/Sami kökü olduğunu teyit eder. Kök, salt zaman bakımından gelecekte olmayı değil, o geleceğe dönük maddi veya manevi tertibatın tam olarak ikmal edilmiş olmasını ifade eder.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Dictionary, Brockelmann Lexicon Syriacum, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Hazırlamak, donatmak, yakın ve hazır tutmak | عدد kökünden türeyen bir tebdil olduğu görüşü bulunmakla birlikte, müstakil bir kök olarak eşyanın anında kullanıma amade kılınması ve gözetim altında hazır tutulması manasında kökleşmiştir | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ʿatid, Süryanice ʿtad / ʿtid | Her iki dilde de "hazır, mukadder, gelecekte tecelli edecek olan" anlamında ortak morfo-semantik kök birliği mevcuttur | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dilleri dışındaki Afro-Asyatik kollarda güvenilir doğrudan akrabalık kaydı tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عتد | Anlamlı | Hazırlamak, hazır ve nazır olmak | Bir maksat için önceden donatıp hazır bulundurmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| عدت | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyon |
| تعد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Bağımsız üçlü kök olarak oluşmamıştır |
| تدع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Bağımsız üçlü kök olarak oluşmamıştır |
| دعت | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde kayıtlı anlamı yoktur |
| دتع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Fonetik diziliş kuralları gereği kullanılmamıştır |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عتد | Merkez | Hazırlık ve teyakkuz | İhtiyaç anında derhal kullanılmak üzere tam donanımlı ve hazır bekletilme | Eyleme geçiş süresinin sıfıra indirilmiş hali |
| عدد | Komşu | Sayma ve tedarik | Eşyayı sayıca biriktirme, güç toplama ve genel hazırlık yapma | Donanımın sayım ve hazırlık aşaması; anlık teyakkuz şartı içermez |
| جهز | Komşu | Donatım ve sevk | Bir yolcuyu veya orduyu yola çıkacak tarzda bütün lüzumlu şeylerle takviye etme | Dışsal ihtiyaç maddelerini tamamlayıp yola çıkarma yönü baskındır |
| هيأ | Komşu | Biçimlendirme ve elverişlilik | Bir şeye uygun suret ve düzen vererek işe yarar hale getirme | Şekilsel ve konumsal yatkınlık sağlama manası öne çıkar |
| غفل | Zıt | İhmal ve habersizlik | Vakti ve imkânı varken tedbir almayıp hazırlıksız ve gafil yakalanma | Hazırlığın ve teyakkuzun bütünüyle terk edilmesi durumu |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عتد | Hazır ve donanımlı olmak | İhtiyaç anında anında devreye girecek biçimde eksiksiz tertip edilme | Kesin |
| Latince | paratus, praeparatus | Hazır, hazırlanmış, donanımlı | Önceden tertip edilmiş olmayı ve tetikte bulunmayı karşılar; manevi murakabe boyutunu kısmen dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | prepared, ready, standing by | Hazır, tedarik edilmiş, teyakkuzda | "Standing by" ifadesi kökün anında müdahaleye amade olma ve bekleme boyutunu tam karşılar | Kesin |
| Almanca | bereit, gerüstet, vorrätig | Hazır, donanımlı, elde mevcut | Maddi teçhizatı ve durumsal hazır bulunuşluğu verir; ilahi takdir vurgusunu içermez | Güçlü |
| Fransızca | prêt, préparé, pourvu | Hazır, tedarikli, donatılmış | Harekete geçmeye amade olma durumunu yansıtır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَعْتَدْنَا / وَأَعْتَدْنَا | İlahi adaletin tecellisi olarak azabın veya ödülün eksiksiz hazırlanmış olması | Kâfirler, zalimler ve münafıklar için cehennem azabının; müminler için ise cennet nimetlerinin önceden kesin olarak var kılınması (Nisâ 4:18, Nisâ 4:37, Kehf 18:29, Ahzâb 33:44) |
| عَتِيدٌ | Kesintisiz gözetleyen, anında kayda geçiren ve şahitlik için hazır bulunan gözetici | İnsanın her söz ve fiilini kaydeden meleğin amade oluşu ve hesap gününde deliliyle hazır bekleyen yoldaş melek (Kâf 50:18, Kâf 50:23) |
| أَعْتَدَتْ | Beşeri planda bir davet veya amaç için ortam ve gereçleri eksiksiz tertip etme | Mısır Azizi'nin eşinin kadınlar için ziyafet meclisi ve yaslanacak yerler hazırlaması (Yûsuf 12:31) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Cennet ve cehennemin yaratılmışlığı meselesi | أَعْتَدْنَا fiilinin geçmiş zaman kipiyle gelmesi sebebiyle cennet ve cehennemin halen mevcut ve yaratılmış (mahlûk) olup olmadığı tartışması | Mukadder bir akıbetin ontolojik olarak hazır bekletilmesi |
| Fıkıh | Cihad ve savunma hazırlığı (i‘dâdü’l-idde / el-atâd) | Savaş aletleri, binekler ve teçhizatın düşmana karşı barış zamanında dahi hazır ve işler tutulması yükümlülüğü | Caydırıcılık amacıyla anında kullanıma hazır askeri donanım |
| Tefsir | Amel defterleri ve ilahi murakabe sistemi | Kâf 50:18'deki "rakîbün ‘atîd" terkibinin meleğin sıfatı olarak hiçbir anı kaçırmayan teyakkuz halini açıklaması | Zamansal ve mekânsal olarak kaçınılmaz hazır bulunuşluk |
| Hadis | Ölüm sonrası ve kabir ahvali rivayetleri | Kişinin ölümle birlikte amellerinin ve varacağı yerin karşısına hazır çıkarılması bağlamındaki anlatımlar | Amelin tehir edilmeksizin failin önüne konması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi adalet ve ceza/ödül düzeni | Ahirete matuf kesin tahsisat | Amelin karşılığının varoluşsal olarak eksiksiz bekletilmesi | İnsanın eylemine denk düşen karşılığın çoktan var kılınmış olması güven ve sorumluluk duygusunu diri tutar | Kesin |
| İlmi | Deneysel düzenek ve metodolojik tertibat | Hipotezi sınamaya amade altyapı | Bilgi üretiminde veri toplama araçlarını hazır tutma | Gözlemcinin yanılgıya yer bırakmayacak biçimde olguyu anında kaydetme donanımı | Güçlü |
| Siyasi | Savunma doktrini ve kriz yönetimi | Stratejik teyakkuz ve caydırıcılık | Ani tehditlere karşı hazır kuvvet bulundurma | Bir devletin saldırı vuku bulmadan evvel her türlü lojistik ve askeri gücünü harekete hazır tutması | Kesin |
| İktisadi | İhtiyat akçesi ve kriz rezervi | Likit ve amade sermaye/stok | Beklenmedik dalgalanmalara karşı piyasayı güvenceye alma | Tüketim veya felaket anında gecikmeksizin devreye sokulabilecek hazır kaynak yönetimi | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel enerjinin eşik değerde bekletilmesi / kesme (interrupt) mekanizması | Fizikte serbest bırakılmaya hazır potansiyel durum veya bilgisayar mimarisinde bir sinyal geldiğinde ana işlemi durdurup anında yanıt veren donanımsal hazır bekleme rutini | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal teyakkuz hali ve hukuki yaptırım mekanizması | Bir ihlal vuku bulduğunda mahkemenin veya icra organının yeni bir yasa yapmaya gerek kalmaksızın yürürlükteki hazır müeyyideyi derhal tatbik etmesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca mekanik veya zihinsel bir "planlama" olarak algılanması ve eylemin dinamik, anlık müdahaleye amade boyutunun silinmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur’an’da bu kök, zamanı geldiğinde araya hiçbir gecikme girmeksizin devreye giren ilahi takdirin, kayıt mekanizmasının ve ceza/mükâfat ortamının ontolojik kesinliğini ifade eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Cehennem veya cennetin "ileride bir gün duruma göre üretilecek" tesadüfi sonuçlar sanılması; meleklerin kaydının ise sonradan toparlanan hatıralar düzeyine indirgenmesi tehlikesi |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hesap, adalet ve murakabe anlayışının soyut birer vaatten ibaret olmadığını; her an tecelli edebilecek, fiziki ve ontolojik olarak kurulu, kusursuz işleyen bir sisteme dayandığını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkârcılara yönelik ceza vaatlerinin yer aldığı tehdit ayetlerinde (Nisâ, Kehf, Furkân) ve insanın bireysel sorumluluğunun melekler vasıtasıyla kayda geçirildiği eskatolojik sahnelerde (Kâf Suresi). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İlahi adaletin tehir edilmesini acziyet veya hazırlıksızlık sanan inkârcı zihniyetin yanılgısını yıkar; hazırlığın tamam olduğunu, sadece belirlenmiş vaktin beklendiğini bildirir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir ihtiyacı veya görevi karşılamak üzere biniti, silahı, kabı veya ortamı tam teçhizatlı, işler ve erişilebilir halde bekletmek.
- Soyut anlamBir hükmün veya fiilin, tetikleyici şart gerçekleştiği anda sıfır zaman aralığında tatbik edilmesini sağlayan ontolojik ve epistemolojik hazır bulunuşluk.
- Sistematik karşılıkVaroluşsal ve ahlaki eylemlerin karşılıklarının gecikmeksizin tahakkuk etmesini güvenceye alan hazır altyapı ve teyakkuz nizamı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde hazırlık öncesi genel durumlar kümesini, hazırlama ve donatma operatörünü (عتد kökünün fiili eylemini), ise tam hazır ve amade olma durumunu (عتيد hali) simgeler. anından itibaren sistemin hazır hale gelmesiyle birlikte, olayın vuku bulma eşiğinde () sonuç eyleminin () anında ve gecikmesiz türevlenebilir bir etki doğurduğu, araya hiçbir hazırlık boşluğunun girmediği matematiksel olarak ifade edilmiştir.