فعل

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ف-ع-ل39 sîga, 133 mücavir kök, 102 ayet, 44 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.عرففَعَلَتَفْعَلُواتَفْعَلُونَفَعَلْتَفعلأمرنفسيَفْعَلُبلغأبوعدو

KökSîga 39Ayet 102Sure 44Mücavir 133

▶ Ağı aç (3B)

فعل

ف - ع - ل

KÖK
  • 108 geçiş
  • 102 ayet
  • 39 sîga
  • 13 sözlük

Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir. “Amel” bir başkası için çalışmaktır ve maddidir. Fi’l ise maddi ve manevidir. Allah’a fi’l izafe edilir. Burada Allah’ın “Fil halkı”na nasıl yaptığını hatırlatmaktadır. Fa’l, kullanılan aletlerin elle tutulan kısmıdır. Sap gibi.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir. “Amel” bir başkası için çalışmaktır ve maddidir. Fi’l ise maddi ve manevidir. Allah’a fi’l izafe edilir. Burada Allah’ın “Fil halkı”na nasıl yaptığını hatırlatmaktadır. Fa’l, kullanılan aletlerin elle tutulan kısmıdır. Sap gibi.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.210 harf
باب العين واللاّم والفاء معهما ع ل ف، ع ف ل، ف ع ل، ل ف ع، ف ل ع مستعملات علف: عَلَفْتُ الدّابةَ أَعْلِفُها عَلْفاً، أي: أطعمتها العَلَف. والمِعْلَفُ: موضع العَلَف. والدّابة تعتلف، أي: تأكل، وتستعلِفُ، أي: تطلب العَلَفَ بالحمحمة. والشّاة المُعَلَّفة هي التي تسمّن. علّفتها تعليفاً إذا أكثرت تعهّدها بإلقاء العَلَفِ لها. وعلوفة الدّوابّ كأنّه جَمْعٌ وهو شبيهٌ بالمصدر وبالجمع أُخرى. والعُلَّفُ:
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR396 harf
الفَعْلُ بالفتح: مصدرُ فَعَلَ يَفْعَلُ. وقرأ بعضهم: "وأوحينا إليهم فَعْلَ الخيراتِ" والفِعْلُ بالكسر الاسمُ، والجمع الفِعالُ. والفَعالُ بالفتح: الكَرَمُ. وقال هُدْبة: ضَروبا بلَحْيَيْهِ على عَظْمِ زَوْرِهِإذا القومُ هَشُّوا للفَعالِ تَقَنَّعـا والفعالُ أيضاً، مصدرٌ. وكانت منه فَعْلَةٌ حَسَنَةٌ أو قبيحةٌ. وافْتَعَلَ كذباً وزوراً، أي اختلَقَ. وفَعَلْتُ الشيءَ فانْفَعَلَ، كقولك: كسرته فانكسر.
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR7.048 harf
باب العين واللام مع الفاء علف ، عفل ، فلع ، فعل ، لفع ، لعف : مستعملات . لعف : أمّا لعف فإن الليث قد أهمله . وقال ابن دريد في ( كتابه ) ولم أجده لغيره : تلعَّف الأسَد والبعيرُ إذا نظر ثم أغضى ثم نَظَر . وإن وُجد شاهد لما قال فهو صحيح . علف : قال ابن المظفر : عَلَف الرجل دابَّته يَعْلِفُه عَلْفاً . والعَلَف الاسم . والمِعْلَف : موضع العَلَف والشاءُ المعلَّفة : التي تسمَّن بما يُجمع من العَلَف ولا
Maddenin bağlantısı

باب العين واللام مع الفاء علف ، عفل ، فلع ، فعل ، لفع ، لعف : مستعملات . لعف : أمّا لعف فإن الليث قد أهمله . وقال ابن دريد في ( كتابه ) ولم أجده لغيره : تلعَّف الأسَد والبعيرُ إذا نظر ثم أغضى ثم نَظَر . وإن وُجد شاهد لما قال فهو صحيح . علف : قال ابن المظفر : عَلَف الرجل دابَّته يَعْلِفُه عَلْفاً . والعَلَف الاسم . والمِعْلَف : موضع العَلَف والشاءُ المعلَّفة : التي تسمَّن بما يُجمع من العَلَف ولا تُسْرح فترعى . وقد علَّفتها إذا أكثرت تعهّدها بإلقاء العَلَف لها . والدابَّة يَعْتلِف إذا أكل العَلَف ، ويَستعلِف إذا طلب العَلَف بالحمحمة . شمر عن ابن الأعرابي : العُلَّفة من ثمر الطلح : ما أخلف بعد البَرَمة ، وهو شِبه اللوبياء وهو الحُبْلة من السَمُر ، وهو السِنْف من المَرْخ كالإصبع . وأنشد قوله : بجِيد أدماء تنوش العُلَّفا وقد أعلف الطَلْحُ إذا خرج عُلَّفه . أبو عبيد عن ابن الكلبي : أوّل مَن عَمِل الرِحَال من العَرَب عِلاَف ، وهو زَبَّان أبو جَرْم ، ولذلك قيل للرِحال : عِلاَفيَّة . وقال الليث : هي أعظم الرحال آخِرة وواسطاً والجمع عِلاَفيَّات ، وشيخ عُلْفُوف جافٍ كثير اللحم والشعر كبير السنّ . ومنه قوله : مأوى اليتيمِ ومأوَى كلّ نَهْبَلة تأوي إلى نَهْبَل كالنَسْر عُلْفوفِ أبو عبيد : العَلُوفة من المواشي : ما يَعْلِفون . أبو العباس عن عمرو عن أبيه : العِلْف : الكثير الأكل . والعَلْف . الشرب الكثير . والغِلْف بالغين : الخصب الواسع . وقال أبو عبيد : العُلفُوف : الجافي من الرجال والنساء . عفل : أخبرني المنذريّ عن المفضّل بن سَلَمة أنه قال في قول العرب : رمتني بدائها وانسلَّت : كان سبب ذلك أن سعد بن زيدِ مناة كان تزوّج رُهْمَ بنت الخزرج بن تَيْم الله ، وكانت من أجمل النساء ، فولدت له مالك بن سعد ، وكان ضرائرها إذا ساببنها يقلن لها : يا عَفْلاء . فقالت لها أمها : إذا ساببنك فابدئيهنَّ بعَفَالِ سُبِيَتِ فأرسلتها مثلاً فسابَّتها بعد ذلك امرأة من ضرائرها . فقالت لها رُهْم : يا عَفلاء ، فقالت ضَرّتها : رمتني بدائها وانسلَّت . قال : وبنو مالك بن سعد رهط العجَّاج كان يقال لهم : العُفَيلَى . وأخبرني المنذريّ عن أبي العباس عن ابن الأعرابي أنه قال العَفَلة : بُظَارة المرأة . قال : وإذا مسّ الرجل عَفَل الكبش لينظر سِمَنه يقال : جسَّه وغَبَطه وعَفَله . وقال شمر : قال ابن الأعرابي : المَعْفَل : نَبات لحم ينبت في قبُل المرأة ، وهو القَرْن وأنشد : ما في الدوابر من رجليّ من عَقَل عند الرهان وما أُكْوى من العَفَل قال : وقال أبو عمرو الشيباني : القَرْن بالناقة مثل العَفَل بالمرأة ، فيؤخذ الرَضْف فيُحْمَى ثم يُكوى به ذلك القَرَن . قال : والعَفَل شيء مدوّر يخرج بالفرج . والعَفَل لا يكون في الأبكار ، ولا يصيب المرأة إلاَّ بعد ما تلد . وقال ابن دريد : العَفَل في الرجال : غِلَظ يحدث في الدُبُر ، وفي النساء : غِلَظ في الرَحِم . وكذلك هو في الدوابّ . وقال الليث : عَفِلت المرأة عَفَلاً فهي عَفَلاء . وعَفِلت الناقة . والعَفَلة : الاسم ، وهو شيء يخرج في حيائها شِبه الأُدْرة . أبو عبيد عن أبي عبيدة : العَفْل : شحم خُصْيَيْ الكبش وما حوله . ومنه قول بشر : حديث الخصاء وارم العَفْل مُعْبَر قال وقالَ الكسائي : العَفَل : الموضع الذي يُجسّ من الشاة إذا أرادوا أن يعرفوا سِمَنَها من غيره . قال : وهو قول بشر . ثعلب عن ابن الأعرابي قال : العافل : الذي يلبَس ثياباً قصاراً فوق ثياب طوال . لفع : أبو عبيد عن الأصمعيّ : التلفُّع : أن يشتمِل الإنسان بالثوب حتى يجلِّل جسده . قال : وهو اشتمال الصمَّاء عند العرب . وقال غيره : التفع بالثوب مثله . وقال أوس بن حَجَر : وهبَّت الشمألُ البَلِيلِ وإذ بات كميعُ الفتاة ملتفِعا وفي الحديث : كُنَّ نساءُ المؤمنين يَشهدن مع رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) الصبح ثم يرجعن متلفّعات بمُرُوطهنّ ما يُعْرَفن من الغَلَس أي متجلِّلات بأكسِيَتهنّ . والمِرْط : كساء أو مِطْرف يُشتَمل به كالمِلْحَفة . ويقال : لَفَّعْت المرأة إذا ضممتها إليك مشتمِلاً عليها . ويقال لذلك الثوب : لِفَاع ، ومنه قول أبي كبير : بُجُف بذلتُ لها خوافيَ ناهضٍ حَشْر القوادم كاللِفَاع الأطحل أراد : كالثوب الأسود . ويقال : تلفّع الرجلُ بالمشيب إذا شمِله الشيبُ ، وقد لَفَع الشيبُ رأسه يَلْفَعُه إذا شمِله . وأما قول كعب : وقد تلفَّع بالقُور العساقيل فالعساقيل : السراب ههنا ، وهذا من المقلوب ، المعنى : وقد تلفّعت القُور بالسراب ، فقلبه . وقال الليث : إذا اخضَرّت الأرض وانتفع المال بما يصيب من المرعى . قيل : قد تلفّعت الإبلُ والغنم . قال : ولُفِّعت المزادةُ فهي ملفَّعة إذا قُلبت أو نقضت فجعل أطبَّتها في وسطها فذلك تلفيعها . وأمّا قول الحطيئة : ونحن تلفَّعنا على عسكريهم جهاراً وما طِبي ببغي ولا فَخْرِ أي اشتملنا عليهم . وأمّا قول الراجز : وعُلْبة من قادم اللِفَاع فاللفاع : اسم ناقة بعينها . وقيل : هو الخِلْف المقدم . فلع : قال ابن المظفر : فَلَع فلان رأسه بالحجر يَفْلَعه إذا شقَّه ، فانفلع أي انشقّ . والفِلْعة : القِطْعة من السَنَام ، وجمعها فِلَع وتفلَّعت البطّيخة إذا انشقّت ، وتفلّع العَقِب إذا انشقّ . ويقال للأمة إذا سُبَّت : لعن الله فَلعتها ، يعنون : مَشقّ جَهازها أو ما تشقّق من عقبها . ويقال : رماه الله بفالعة أي بداهية ، وجمعها الفوالع . ويقال : فلع رأسه بالسيف إذا فلاه بنصفين . وقال شمر : يقال : فلخته وقفحته وسلعته وفلعته وفلغته ، كل ذلك إذا أوضحته . قال : ولفخته على رأسه لَفْخاً . وقال : فلع رأسه بالحَجَر إذا شدخه وشَقَّه . وفلع السَنَامَ بالسكّين إذا شقَّه . وقال طُفَيل الغَنَويّ : كما شُقّ بالموسى السنامُ المفَلَّع فعل : قال الليث : فَعَل يفعَل فَعْلاً وفِعْلاً ، فالمصدر مفتوح والاسم مكسور . قال : والفَعَال اسم الفعل الحَسَن ؛ مثل الجود والكرم ونحوه . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : الفَعَال : فعل الواحد خاصَّة في الخير والشرّ ، يقال : فلان كريم الفَعال ، وفلان لئيم الفِعال . قال والفِعال بكسر الفاء إذا كان الفعل بين الاثنين . قلت : وهذا الذي قاله ابن الأعرابي هو الصواب ، لا ما قاله الليث ؛ وقال : فلان حَسَن الفَعال ، وفلان سيء الفَعال . ولست أدري لم قصر الليث الفعَال على الحَسَن دون القبيح . وقال المبرد أبو العباس : الفَعال يكون في المدح والذمّ . قال : وهو مُخلَّص لفاعل واحد ، فإذا كان من فاعلين فهو فِعال ، وهذا هو الدُرّ الجيد . وقال ابن الأعرابي : الفِعَال : العود الذي يجعل في خُرْت الفأس يُعمل به . قال : والنجَّار يقال له فاعل . وقال الليث : الفَعَلة قوم يعملون عمل الطِين والحَفْر وما أشبه ذلك من العمل . وقال ابن مقبل في نصاب القَدوم ، سَمَّاه فِعالاً : وتَهْوِي إذا العِيسُ العِتاقُ تفاضلت هُوِيّ قَدُوم القَيْن جال فِعالُها يعني : نصابها . وقال النحويون المفعولات على وجوه في باب النحو . فمفعول به ، كقولك : أكرمت زيداً وأعنت عمراً وما أشبهه . ومفعول له ؛ كقولك : فعلت ذلك حِذارَ غضبك . ويسمى هذا مفعولاً من أَجْلٍ أيضاً . ومفعول فيه . وهو على وجهين . أحدهما الحال والآخر في الظروف . فأمّا الظرف فكقولك : نمت البيت وفي البيت . وأمَّا الحال فكقولك : ضُرِب فلان راكباً ، أي في حال ركوبه . ومفعول عليه ؛ كقولك : علوت السّطح ورقِيت الدرجة . ومفعول بلا صلة : وهو المصدر . ويكون ذلك في الفعل اللازم والواقع ؛ كقولك : حفِظت حِفظاً وفهمت فهماً . واللازم كقولك : انكسرت انكساراً . والعرب تَشتقّ من الفعل المُثُل للأبنية التي جاءت عن العرب ؛ مثل فُعاله وفَعولة وأُفعول ومِفعيل وفِعليل وفُعْلول وفُعُّول وفِعَّل وفعْل وفُعَلة ومُفْعلل وفِعَيْل وفِعِيل ويقال : شِعْر مفتعَل إذا ابتدعه قائله ولم يَحذُه على مثال تقدَّمه فيه مَن قبله . وكان يقال : أعذب الأغاني ما افتُعِل ، وأطرف الشعر ما افتُعِل ؛ قال ذو الرُمَّة : غرائب قد عُرفن بكل أفق من الآفاق تُفتعل افتعالا أي يبتدع بها غِناء بديع وصوت محدَث . أبو العباس عن ابن الأعرابي : افتعل فلان حديثاً إذا اخترقه . وأنشد : ذكر شيء يا سُلَيْمى قد مضى وَوُشاةٍ ينطقون المفتعَلْ ويقال لكل شيء يسَوَّى على غير مثال تقدَّمه : مفتعَل . ومنه قول لَبيد : فرميت القوم رَمْياً صائباً لَسْن بالعُصل ولا بالمفْتَعلْ ويقال : عذبني وجع أسهرني فجاء بالمفتعَل إذا عانى منه ألمَاً لم يعهد مثله فيما مضى له . وفَعَال قد جاء بمعنى أفعلْ ، وجاء بمعنى فاعلة ، بكسر اللام .

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR714 harf
(باب الفاء والعين وما يثلثهما) (فعل) الفاء العين واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على إحداث شيء من عملٍ وغيره. من ذلك: فَعَلْتُ كذا أفعلُه فَعْلا. وكانت مِن فُلانٍ فَعْلةٌ حَسَنَةٌ أو قبيحة. والفِعَال جمع فِعْل. والفَعَال، بفتح الفاء: الكَرَم وما يُفْعَل من حَسَن.‏ وبقيت كلمةٌ ما أدري كيف صحّتها. يقولون: الفِعَال: خَشَبة الفأس.‏ (فعم) الفاء والعين والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على اتِّساعٍ وامتلاء. فالفَعْم:
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR918 harf
التأثير من جهة مؤثر، وهو عام لما كان بإجادة أو غير إجادة، ولما كان بعلم أو غير علم، وقصد أو غير قصد، ولما كان من الإنسان والحيوان والجمادات، والعمل مثله، والصنع أخص منهما كما تقدم ذكرهما (تقدم في مادة (عمل)، ومادة (صنع) )، قال: ﴿وما تفعلوا من خير يعلمه الله﴾ [البقرة/197]، ﴿ومن يفعل ذلك عدوانا وظلما﴾ [النساء/30]، ﴿يا أيها الرسول بلغ ما أنزل إليك من ربك وإن لم تفعل فما بلغت رسالته﴾ [المائدة/67]،
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR714 harf
ف ع ل هذه فعلةٌ من فعلاتك ‏"‏ وفعلت فعلتك التي فعلت ‏"‏‏.‏ وتقول‏:‏ الرّشى تفعل الأفاعيل وتنسّي إبراهيم وإسماعيل‏.‏ وقال الشمّاخ‏:‏ إذا استهلاّ بشؤبوب فقد فعلت بما أصابا من الأرض الأفاعيل أي الأعاجيب من وقعهما‏.‏ وقال ذو الرمة‏:‏ فكل ما هبطا في شأو شوطهما من الأماكن مفعول به العجب وفيهم السؤدد والفعال أي الكرم‏.‏ وهذا كتاب مفتعل أي مختلق مصنوع‏.‏ ويقال‏:‏ شعر مفتعل‏:‏ للمبتدع الذي أغرب فيه
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR4.035 harf
الفِعل: كناية عن كل عمل متعدٍّ أَو غير متعدٍّ، فَعَل يَفْعَل فَعْلاً وفِعْلاً، فالاسم مكسور والمصدر مفتوح، وفَعَله وبه، والاسم الفِعْل، والجمع الفِعال مثل قِدْح وقِداح وبِئر وبِئار، وقيل: فَعَله يَفْعَله فِعْلاً مصدر، ولا نظير له إِلا سَحَره يَسْحَره سِحْراً، وقد جاء خَدَع يَخْدَع خَدْعاً وخِدْعاً، وصَرَع صَرْعاً وصِرْعاً، والفَعْل بالفتح مصدر فَعَل يَفْعَل، وقد قرأَ بعضهم: وأَوحينا إِليهم فَعْلَ
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR307 harf
* ف ع ل * * الفَعْلُ * بالفتح مصدر * فُعُلُ * يفعل وقرأ بعضهم ﴿وأوحينا إليهم فعل الخيرات﴾ و * الفِعْلُ * بالكسر الاسم والجمع * الفِعُالُ * مثل قدرح وقداح و * الفَعَالُ * بالفتح الكرم والفعال أيضا مصدر * فَعَلَ * كالذهاب وكانت منه * فَعْلَةٌ * حسنة أو قبيحة و * فَعَلَ * الشيء * فانْفَعَل * مثل كسره فانكسر
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR4.772 harf
الفعل، بالكسر: حركة الإنسان، وقال الصاغاني: هو إحداث كل شيء من عمل أو غيره، فهو أخص من العمل. أو كناية عن كل عمل، متعد أو غير متعد، كما في المحكم، وقيل: هو الهيئة العارضة للمؤثر في غيره بسبب التأثير أولا، كالهيئة الحاصلة للقاطع بسبب كونه قاطعا، قاله ابن الكمال. وقال الراغب: الفعل: التأثير من جهة مؤثر، وهو عام لما كان بإيجاده أو بغيره، ولما كان لعلم أو بغيره، ولما كان بقصد أو غيره، ولما كان من
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR10.373 harf
فَعَلَهُ 1 فَعَلَهُ ذ , (S, O, Msb, K, *) aor. فَعَلَ , (S, O, K,) inf. n. فَعْلٌ (S, O, Msb, K) and فَعَالٌ, (S, O, Msb,) and ↓ فِعْلٌ is the subst. therefrom, (S, O, Msb, K, *) but, accord. to Ibn-Kemلl, it has become commonly used as the inf. n.; MF, however, says that its being thus used requires consideration; and it is said that there is no instance like فَعَلَهُ, aor. يَفْعَلُهُ, inf. n.
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.093 harf
فَعَلَ فَعَلَ A ( n. ac. فَعْل 1 , فِعْل 2 , فَعَاْل 22 ), a. Did, performed, executed; made. b. Acted. c. [ Bi ], Influenced; impressed, affected. -( فَعَلَ is the model root on which, in all other roots, all conjugations & every derived form are founded. ). اِنْفَعَلَ اِنْفَعَلَ VII , a. Was done, performed, executed; was made. b. Was influenced, moved, impressed, affected. c. [
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR yok27.407 harf
فعل فَعَلَ - يَفْعَلُ - فِعْل - فِعْلَة- فَاعِل - فَعَّال - مَفْعُوْل فَعَلَ - يَفْعَلُ + كائن + شيئاً: يحقق أثراً واعياً ومطلوباً في شيء، وفق إرادة ورغبة: ينجز ويتم ويستكمل مخطط العمل على أرض الواقع، في شيء، مع مراقبة التنفيذ فِعْل: اسم فعل من " فَعَلَ - يَفْعَلُ " فِعْلة: اسم فعل للمرة من " فَعَلَ - يَفْعَلُ ": مجموع ما تم إنجازه من مخطط
Tamamını oku

Sîgalar(39)

Mücavir kökler133 mücavir (399 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. أمر

    16 ortak ayet · Murar acı bir ağacın adıdır

  2. نفس

    15 ortak ayet · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir

  3. شيأ

    20 ortak ayet · Şey

  4. بلغ

    7 ortak ayet · İş ayakkabısı

  5. كون

    34 ortak ayet · Kevn, tepe demektir

  6. أله

    48 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

  7. أبو

    8 ortak ayet · Bab kapı demektir

  8. بعض

    7 ortak ayet · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…

  9. رود

    8 ortak ayet · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur

  10. خير

    9 ortak ayet · Hayr : At sürüsü demektir

  11. عرف

    5 ortak ayet · Tanınan ile

  12. عدو

    6 ortak ayet · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir

Geçtiği ayetler(102)

Sîga sayfası: يَفْعَلُونَ
  1. قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لَا شِيَةَ فِيهَا قَالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ

    YaparlarDedik ki: Rabbım, o, ne boyunduruğa koşulup arazi sürecek, ne de ekin sulayacak bir inektir, zillete uğramamıştır. Bütün kusurlardan uzaktır. Onun alacası da yoktur, buyuruyor. Onlar: İşte şimdi gerçeği ortaya koydun, dediler. Hemen onu boğazladılar ki az kalsın bunu yapmayacaklardı.

  2. كَانُوا لَا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ

    YaparlarBirbirlerinin yaptıkları fenalıklara engel olmuyorlardı. Yapmakta oldukları ne kötü idi.

  3. إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ

    YaparlarDinlerini parça parça edenler, bölük bölük olanlar yok mu? Senin onlarla hiçbir alakan yoktur. Onların işi Allah’a kalmıştır. Sonra O, ne yapmakta idiklerini kendilerine haber verecektir.

  4. وَمَا يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلَّا ظَنًّا إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ

    YaparlarOnların çoğu, sadece zanna tabi olurlar. Şüphe yok ki zann, hakikat karşısında bir şey ifade etmez. Doğrusu Allah, onların bütün işlediklerini bilendir.

  5. وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ عَلَى مَا يَفْعَلُونَ

    YaparlarOnlara vaadettiğimizin bir kısmını sana gösteririz veya seni alırız. Onların dönüşü bizedir. Allah onların yaptıklarına şahiddir.

  6. وَأُوحِيَ إِلَى نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ فَلَا تَبْتَئِسْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ

    YaparlarNuh’a vahyolundu ki: Senin kavminden iman edenlerden başkası asla inanmayacaktır. Bunun için onların işlediklerine üzülme.

  7. أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلَاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ

    YaparlarGörmedin mi ki; göklerde ve yerde bulunanlar, saf saf uçan kuşlar Allah’ ı tesbih etmektedir. Her biri kendi duasını ve tesbihini bilir. Allah; onların yaptıklarını bilendir.

  8. قَالُوا بَلْ وَجَدْنَا آبَاءَنَا كَذَلِكَ يَفْعَلُونَ

    YaparlarDemişlerdi ki: Hayır. Atalarımızı böyle yapar gördük.

  9. وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ

    YaparlarVe onlar, gerçekten yapmadıklarını söylerler.

  10. قَالَتْ إِنَّ الْمُلُوكَ إِذَا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوهَا وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِهَا أَذِلَّةً وَكَذَلِكَ يَفْعَلُونَ

    YaparlarDedi ki: Doğrusu hükümdarlar, bir şehre girdikleri zaman, orasını perişan ederler. Halkından şerefli olanlarını aşağılık yaparlar ve işte böyle davranırlar.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökفعل
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerعمل, صنع, كسب, خلق
Zıt Kökعطل
Çekirdek Özet 1Bir etki kaynağının doğrudan bir tesir meydana getirmesi, bir işi veya hareketi varlık sahasına çıkarması
Çekirdek Özet 2Kasıtlı veya kasıtsız, bilinçli veya tabiat gereği, canlı veya cansız her türlü failden sadır olan genel hareket ve tesir
Çekirdek Özet 3Varlık dünyasında potansiyelin kinetiğe dönüşmesi, ilahi iradenin veya yaratılmış iradenin somut bir vaka olarak dış dünyada tecelli etmesi
Kritik Hata RiskiKökü yalnızca bilinçli, ahlaki ve mükellefiyet gerektiren «amel» ile özdeşleştirerek kasıtsız veya ontolojik müdahaleleri dışarıda bırakmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
فعBir etkiyle aniden ortaya çıkma, fışkırma, dolma veya kabarmaلÇekirdekteki ani ve yoğun kabarma hissi, yöneltici ve bağlayıcı harfin katılmasıyla bir failden sadır olup nesnesi üzerinde dışsal bir iz veya tesir bırakan genel oluş hareketine dönüşmüştür; bu çekirdeğin genişlik ve taşma boyutu فعم, keskin ve ani zehirleme boyutu ise فعي köklerinde görülür

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
فAğız; söz, açıklık, kenarBir iç durumun dışarıya açılması, bir gücün sınırdan dışa doğru çıkış bulması
عGöz; görme, bilme, kaynakAlgılanabilir bir odak noktası, kaynağın açığa çıkması ve belirginleşmesi
لÇoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlamaHareketi bir hedefe yöneltme, tesiri bir nesne üzerinde sabitleme ve bağlama
فعلAğızdan çıkan itkinin odaklanarak hedefe yönelmesiİçsel bir güç veya potansiyelin dışa açılarak odaklanmış bir hedef doğrultusunda somut bir tesire ve neticeye dönüşmesi

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir failin bir nesne üzerinde iz bırakan ilk somut hareketi; aletin elle tutulan ve iş görmesini sağlayan sap kısmı (الفعال: خشبة الفأس) ile çamur yoğurma ve kazma gibi doğrudan beden gücüyle yapılan kaba işçilik (الفعلة)
Cahiliye şiiri kullanımıŞemmāh b. Dırār bir şiirinde şiddetli yağmur yüklü bulutların yere düşen ilk damlalarıyla yeryüzünde akıl almaz harikalar meydana getirmesini ve iz bırakmasını kökün çoğuluyla şöyle tasvir etmiştir: إذا استهلا بشؤبوب فقد فعلت بما أصابا من الأرض الأفاعيل
Erken Arapça kullanımEmevî dönemi şairi Hüdbe b. Haşrem, cömertlik ve asalet gerektiren somut işler sergileme erdemini kökün üstünlük bildiren kalıbıyla anmıştır: ضَرُوب بلَحْيَيْه على عَظْم زَوْرِه / إِذا القوم هَشُّوا للفَعال تَقَنَّعا

Kaynak Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, Kitābü’l-ʿAyn ve Maqāyīs al-Lugha.

Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde فعل kökü, merkezi ve güneybatı Sami sahasında, özellikle Arapça içinde en geniş soyutlama ve eylem şemsiyesi kazanan bir köktür. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice/Süryanice) eylemi ifade etmek için genellikle kök akrabalığı bulunmayan başka biçimler (örneğin عمل karşılığı olan kökler veya doğrudan yaratma/yapma bildiren yapılar) öne çıkarken, Arapçada kök en yalın tesir ve dışa vurum semantiğini korumuştur. Kökün en ilksel katmanında aletin sapı veya vurucu uzvu anlamına gelen maddesel kullanım ile bedensel kazma ve çamur işleme (فعلة) anlamı, hareketin henüz ahlaki veya zihni bir niyet taşımaksızın doğrudan temas ve iz bırakma vasfını taşımaktadır. İbranicedeki bazı arkaik fiil kökleriyle doğrudan ses denklikleri zayıf olmakla birlikte, Arapça içerisinde kavram genişleyerek her türlü etkinin (failden mefule yönelen etki) genel adı haline gelmiş ve dilbilgisel kategorinin de ana çatısını oluşturmuştur.

Güven Güçlü

Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Brown-Driver-Briggs; Lisān al-ʿArab.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönBir nesneye doğrudan vurma, aletle işleme ve iz çıkarmaKazma-kürek işçiliği ve alet sapı anlamından soyutlanarak, failden sadır olan her türlü tesire ve gramatikal hareket kategorisine genellenmiştirKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiGüney ve Batı Sami havzasında sınırlı ve özelleşmiş izlerKuzeybatı Sami dillerinde genel eylem için farklı kökler kullanılırken Arapçada bu kök en üst şemsiye kavram haline gelmiştirGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıAfro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrudan ve düzenli bir fonetik eşdeğer tespit edilmemiştirVeri bulunamadı

Kaynak Lisān al-ʿArab; Maqāyīs al-Lugha; David Cohen.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
فعلAnlamlıBir tesir veya hareket meydana getirmekBilinçli veya bilinçsiz bir kaynaktan sadır olan genel eylem ve etkiHedef kök; Kur'an'da geçer
فلعAnlamlıYarmak, çatlatmak, kesmekBir nesneyi boylu boyunca ikiye ayırmak veya başında yarık açmakHedef kökteki dışa açılma ile fiziksel yarılma arasında biçimsel ilişki vardır; Kur'an'da geçmez
عفلAnlamlıEtsel şişkinlik, urCanlı bedeninde özellikle kasık ve tenasül uzuvlarında oluşan et fazlalığı veya urKur'an'da geçmez
علفAnlamlıYemlemek, beslemekHayvana ot veya yem vererek onu doyurmak ve semirtmekKur'an'da geçmez
لفعAnlamlıBürümek, sarmak, örtmekBir örtünün, dumanın, alevin veya saçtaki akların bir şeyi bütünüyle kuşatıp kaplamasıHedef kökün dışa yönelttiği tesirin aksine nesneyi bütünüyle içeri alıp örtme hareketi; Kur'an'da geçmez
لعفAnlamlıGevşeklik, zayıflıkBedende veya karaktersel yapıda gevşek, tembel ve dayanıksız olmakKur'an'da geçmez

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
فعلMerkezGenel eylem ve dışsal tesirKasıt, bilgi veya canlılık şartı aranmaksızın bir failden sadır olan her türlü etkiyi kapsarKökün en genel şemsiye kavram olması; hayvandan, cansız varlıktan veya Allah'tan doğrudan sadır olabilir
عملKomşuSüreklilik ve niyet içeren işZihinsel kasıt, süreklilik, emek ve ahlaki sorumluluk barındıran bilinçli faaliyetYalnızca akıl ve irade sahibi varlıkların bilinçle sürdürdüğü amelleri ifade eder
صنعKomşuUstalık ve maharet gerektiren yapımBir işi incelikle, bilgiyle, ölçüyle ve sanatkârane bir maharetle ortaya koymaRastgele veya bilinçsiz bir etkiyi değil, planlı ve estetik bir neticeyi vurgular
كسبKomşuFayda veya zarar amaçlı kazanımKişinin kendi lehine veya aleyhine sonuç doğuracak şekilde çaba harcayarak elde ettiği eylemEylemin fail üzerindeki ahlaki ve hukuki yükümlülük boyutunu öne çıkarır
عطلZıtİşlevsizlik, eylemsizlik, boş kalmaBir varlığın potansiyelini kinetiğe dökememesi, terk edilmesi ve tesirsiz bırakılmasıFailin harekete geçmemesi veya nesnenin işlevini yitirerek atıl kalması

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaفعلGenel etki ve işKasıtlı veya kasıtsız bir failden sadır olan her türlü tesirKesin
Latinceagere, facere, actioYapmak, harekete geçirmek, eylemAgere içsel itki ve hareketi, facere ise dışsal bir şey ortaya koymayı vurgular; kökün kapsayıcılığını paylaşırKesin
İngilizceact, do, executeEylemek, yapmak, icra etmekAct ontolojik ve fiili hareketi, do genel yapmayı karşılar; ancak zihni/fiziki ayrımını Arapça kadar tek kökte toplamazKesin
Almancatun, handeln, wirkenYapmak, eylemek, tesir etmekTun genel yapmayı, wirken ise kökteki doğrudan «tesir meydana getirme» nüansını tam olarak yansıtırKesin
Fransızcaagir, faire, acteHareket etmek, yapmak, fiilAgir failin doğrudan dış dünyada etki doğurmasını ve kinetik duruma geçmesini ifade ederKesin

Kaynak Oxford Latin Dictionary; Grimm Deutsches Wörterbuch; Dictionnaire Littré.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
İlahî tasarruf ve kudretAllah'ın dilediğini doğrudan ve engellenemez şekilde varlık sahasına çıkarmasıİlahi irade ve kudretin mutlaklığını bildiren bağlamlar; Hac 22:18, Hûd 11:107, Burûc 85:16
Tarihsel helak ve ibret vakasıGeçmiş kavimlere veya zorbalara verilen ilahi cezanın dış dünyada somutlaşmasıİlahi gazabın cezalandırıcı bir vaka olarak inmesi bağlamı; Fîl 105:1, A'râf 7:155
İnsani eylem ve davranışİnsanın hayır veya şer olarak ortaya koyduğu her türlü somut pratikİbadet, ahlak, cürüm veya pratik uygulama bağlamları; Bakara 2:215, Nisâ 4:30, Enbiyâ 21:73
Ani ve kasıtsız vaka / CürümPlanlanmadan, bir anlık gaflet veya kaza sonucu meydana gelen somut hadiseHz. Musa'nın Kıptî'yi istemeden öldürmesini niteleyen bağlam; Şuarâ 26:19
Kesinleşmiş ilahi hükümVuku bulması kaçınılmaz, takdir edilmiş ve ertelenemez olan ilahi kararVahiy ve vaadin mutlaka gerçekleşeceği bağlamlar; Nisâ 4:47, Enfâl 8:44, İsrâ 17:5

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamEfalullah (Allah'ın fiilleri) ve halku'l-ef'alKulun fiillerinin yaratıcısı ile faili arasındaki ilişki ve Allah'ın fiillerinde hikmet/illet aranıp aranamayacağıFiil kavramı, ontolojik var ediliş (halk) ile ahlaki yöneliş (kesb) arasındaki ayrıma zemin teşkil edecek biçimde en yalın varlık hareketi olarak yoğunlaşmıştır
FıkıhEf'âl-i mükellefînİnsan eylemlerinin şer'i hükümlere (farz, vacip, mendup, haram, mekruh) konu olmasıEylem, failin iradesi ve hukuki geçerliliği üzerinden tasnif edilen dışsal davranışlar olarak daralmıştır
Tefsirİlahi kudret ile beşeri mesuliyetin ayrımıAyetlerde Allah'a izafe edilen eylemler ile kula izafe edilen eylemler arasındaki dilsel ve semantik farklarİlahi kudretin mutlak icrası ile insanın sorumlu olduğu fiillerin bağlamsal incelikleri üzerinde yoğunlaşmıştır
HadisNebevi tatbikat ve ameli sünnetHz. Peygamber'in sözlü beyanları (kavl) ile pratik uygulamaları (fiil) arasındaki teşri değeri farkıSünnetin sözlü olmayan, doğrudan davranış ve uygulama şeklinde tezahür eden somut amel boyutu

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniTevhid ve kullukİcrayı mutlak ve ameli salihİlahî iradenin tecellisi ve kulun inancını dış dünyada somutlaştırmasıİnanç soyut bir iddia olmaktan çıkıp fiil ile varlık sahasında tasdik edilirKesin
İlmiFizik ve nedensellikSebep-sonuç ilişkisindeki etki (kuvvet)Bir failin diğer nesne üzerinde bıraktığı ölçülebilir değişimPotansiyel enerjinin kinetik enerjiye ve somut tesire dönüşüm mekanizmasıdırGüçlü
Siyasiİktidar ve meşruiyetİcraat ve yaptırım gücüKanunun ve otoritenin soyut karardan çıkıp fiiliyata dökülmesiOtorite, sadece kural koymakla değil, o kuralı icra edebilme yeteneğiyle tecelli ederGüçlü
İktisadiÜretim ve emekEmek gücünün mala dönüşmesiHam maddenin işlenerek katma değere dönüştürülmesi eylemiMaddi aletlerin kullanılması ve fiziksel iş gücünün iktisadi bir çıktı üretmesiGüçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerFonksiyon ve operatör uygulaması (f(x))Bir girdiyi alıp tanımlı bir kural doğrultusunda dönüştürerek somut bir çıktıya ulaştıran matematiksel operatör veya fizikteki iş (W=F⋅d) formülüKesin
Beşeri bilimlerSosyal eylem ve edimsellikMax Weber'in eylem teorisindeki veya dil felsefesindeki edimsel (performatif) ifadeler gibi, dış dünyada bir durumu fiilen değiştiren davranış kalıbıGüçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökü yalnızca gramerdeki «fiil» (zaman bildiren kelime) veya ahlaki düzlemdeki bilinçli «amel» ile sınırlamak
Kur'an içi daha geniş anlamKök, iradeli-iradesiz, canlı-cansız, ilahi-beşeri her türlü etkiyi, ani vukuatları, hatta aletin somut temasını içine alan en kapsayıcı ontolojik tesir kavramıdır
Yanlış anlamanın doğuracağı hataHz. Musa'nın istemeden adam öldürmesini anlatan ifadede (فَعَلْتَ فَعْلَتَكَ) kasıt aramak veya Allah'ın «fa''âl» sıfatını mekanik bir insan işçiliği gibi tasavvur etmek

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Varlık dünyasında düşünce, niyet veya potansiyel halinde kalan hiçbir durumun nihai hakikati oluşturmadığını; varlığın ve imtihanın ancak fiil sahasında, somut tesirler üzerinden gerçekleştiğini kavramayı sağlar
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Allah'ın mutlak iradesini ve dilediğini hemen var ettiğini bildiren ayetlerde (Burûc 85:16), peygamberlerin pratik rehberliğini anlatan pasajlarda (Enbiyâ 21:73) ve geçmiş kavimlerin cezalandırılma süreçlerinde (Fîl 105:1)
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Eylemi sadece insan merkezli ve bilinçli planlamaya indirgeyen yaklaşımı düzeltir; tabiat olaylarının, kazaların ve ilahi müdahalelerin her birinin gerçekte bir failin fiili olduğunu fark ettirir

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamBir failin alet veya beden uzvuyla bir nesneye doğrudan vurarak, işleyerek veya temas ederek üzerinde silinmez bir iz ve tesir bırakması.
  • Soyut anlamPotansiyel haldeki bir kuvvetin, iradenin veya tabiatın dış dünyaya açılarak bir meful üzerinde somut bir neticeye, oluşa ve vakıaya dönüşmesi.
  • Sistematik karşılıkİrade ile netice arasındaki illiyet köprüsünü kuran, enerjiyi esere dönüştüren en genel ontolojik ve hukuki icra mekanizması.
  • LaTeX modeliA→FB  ⟹  ΔB
  • LaTeX açıklamasıModelde A kaynak faili veya etki odağını, B hedef nesneyi veya etki alanını, F failden hedefe yönelen doğrudan tesir ve icrayı (fiil), ΔB ise bu eylem sonucunda hedef nesnede meydana gelen somut durum değişimini ve dışsal izi temsil eder.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ف