فعل
ف - ع - ل
KÖK- 108 geçiş
- 102 ayet
- 39 sîga
- 13 sözlük
Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir. “Amel” bir başkası için çalışmaktır ve maddidir. Fi’l ise maddi ve manevidir. Allah’a fi’l izafe edilir. Burada Allah’ın “Fil halkı”na nasıl yaptığını hatırlatmaktadır. Fa’l, kullanılan aletlerin elle tutulan kısmıdır. Sap gibi.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir. “Amel” bir başkası için çalışmaktır ve maddidir. Fi’l ise maddi ve manevidir. Allah’a fi’l izafe edilir. Burada Allah’ın “Fil halkı”na nasıl yaptığını hatırlatmaktadır. Fa’l, kullanılan aletlerin elle tutulan kısmıdır. Sap gibi.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.210 harfباب العين واللاّم والفاء معهما
ع ل ف، ع ف ل، ف ع ل، ل ف ع، ف ل ع مستعملات
علف:
عَلَفْتُ الدّابةَ أَعْلِفُها عَلْفاً، أي: أطعمتها العَلَف. والمِعْلَفُ: موضع العَلَف.
والدّابة تعتلف، أي: تأكل، وتستعلِفُ، أي: تطلب العَلَفَ بالحمحمة. والشّاة المُعَلَّفة هي التي تسمّن. علّفتها تعليفاً إذا أكثرت تعهّدها بإلقاء العَلَفِ لها.
وعلوفة الدّوابّ كأنّه جَمْعٌ وهو شبيهٌ بالمصدر وبالجمع أُخرى.
والعُلَّفُ:
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR396 harfالفَعْلُ بالفتح: مصدرُ فَعَلَ يَفْعَلُ. وقرأ بعضهم: "وأوحينا إليهم فَعْلَ الخيراتِ" والفِعْلُ بالكسر الاسمُ، والجمع الفِعالُ. والفَعالُ بالفتح: الكَرَمُ. وقال هُدْبة:
ضَروبا بلَحْيَيْهِ على عَظْمِ زَوْرِهِإذا القومُ هَشُّوا للفَعالِ تَقَنَّعـا
والفعالُ أيضاً، مصدرٌ. وكانت منه فَعْلَةٌ حَسَنَةٌ أو قبيحةٌ. وافْتَعَلَ كذباً وزوراً، أي اختلَقَ. وفَعَلْتُ الشيءَ فانْفَعَلَ، كقولك: كسرته فانكسر.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR7.048 harfباب العين واللام مع الفاء
علف ، عفل ، فلع ، فعل ، لفع ، لعف : مستعملات .
لعف : أمّا لعف فإن الليث قد أهمله .
وقال ابن دريد في ( كتابه ) ولم أجده لغيره : تلعَّف الأسَد والبعيرُ إذا نظر ثم أغضى ثم نَظَر . وإن وُجد شاهد لما قال فهو صحيح .
علف : قال ابن المظفر : عَلَف الرجل دابَّته يَعْلِفُه عَلْفاً . والعَلَف الاسم . والمِعْلَف : موضع العَلَف والشاءُ المعلَّفة : التي تسمَّن بما يُجمع من العَلَف ولا
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR714 harf(باب الفاء والعين وما يثلثهما)
(فعل) الفاء العين واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على إحداث شيء من عملٍ وغيره. من ذلك: فَعَلْتُ كذا أفعلُه فَعْلا. وكانت مِن فُلانٍ فَعْلةٌ حَسَنَةٌ أو قبيحة. والفِعَال جمع فِعْل. والفَعَال، بفتح الفاء: الكَرَم وما يُفْعَل من حَسَن.
وبقيت كلمةٌ ما أدري كيف صحّتها. يقولون: الفِعَال: خَشَبة الفأس.
(فعم) الفاء والعين والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على اتِّساعٍ وامتلاء. فالفَعْم:
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR918 harfالتأثير من جهة مؤثر، وهو عام لما كان بإجادة أو غير إجادة، ولما كان بعلم أو غير علم، وقصد أو غير قصد، ولما كان من الإنسان والحيوان والجمادات، والعمل مثله، والصنع أخص منهما كما تقدم ذكرهما (تقدم في مادة (عمل)، ومادة (صنع) )، قال: ﴿وما تفعلوا من خير يعلمه الله﴾ [البقرة/197]، ﴿ومن يفعل ذلك عدوانا وظلما﴾ [النساء/30]، ﴿يا أيها الرسول بلغ ما أنزل إليك من ربك وإن لم تفعل فما بلغت رسالته﴾ [المائدة/67]،
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR714 harfف ع ل
هذه فعلةٌ من فعلاتك " وفعلت فعلتك التي فعلت ".
وتقول: الرّشى تفعل الأفاعيل وتنسّي إبراهيم وإسماعيل.
وقال الشمّاخ: إذا استهلاّ بشؤبوب فقد فعلت بما أصابا من الأرض الأفاعيل أي الأعاجيب من وقعهما.
وقال ذو الرمة: فكل ما هبطا في شأو شوطهما من الأماكن مفعول به العجب وفيهم السؤدد والفعال أي الكرم.
وهذا كتاب مفتعل أي مختلق مصنوع.
ويقال: شعر مفتعل: للمبتدع الذي أغرب فيه
ف ع ل هذه فعلةٌ من فعلاتك " وفعلت فعلتك التي فعلت ". وتقول: الرّشى تفعل الأفاعيل وتنسّي إبراهيم وإسماعيل. وقال الشمّاخ: إذا استهلاّ بشؤبوب فقد فعلت بما أصابا من الأرض الأفاعيل أي الأعاجيب من وقعهما. وقال ذو الرمة: فكل ما هبطا في شأو شوطهما من الأماكن مفعول به العجب وفيهم السؤدد والفعال أي الكرم. وهذا كتاب مفتعل أي مختلق مصنوع. ويقال: شعر مفتعل: للمبتدع الذي أغرب فيه قائله ويقولون: أعذب الشعر ما كان مفتعلاً وأعذب الأغاني المفتعل. قال ذو الرمة: وشعر قد أرقت له غريب أجنّبه المساند والمحالا فبت أقيمه وأقدّ منه قوافي لا أعدّ لها مثالا غرائب قد عرفن بكل أفق من الآفاق تفتعل افتعالا أي تبتدع ابتداعاً غير مسبوق إلى مثله. وتسخّر الأمير الفعلة وهم العملة الذين يبنون ويحفرون.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR4.035 harfالفِعل: كناية عن كل عمل متعدٍّ أَو غير متعدٍّ، فَعَل يَفْعَل فَعْلاً وفِعْلاً، فالاسم مكسور والمصدر مفتوح، وفَعَله وبه، والاسم الفِعْل، والجمع الفِعال مثل قِدْح وقِداح وبِئر وبِئار، وقيل: فَعَله يَفْعَله فِعْلاً مصدر، ولا نظير له إِلا سَحَره يَسْحَره سِحْراً، وقد جاء خَدَع يَخْدَع خَدْعاً وخِدْعاً، وصَرَع صَرْعاً وصِرْعاً، والفَعْل بالفتح مصدر فَعَل يَفْعَل، وقد قرأَ بعضهم: وأَوحينا إِليهم فَعْلَ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR307 harf* ف ع ل * * الفَعْلُ * بالفتح مصدر * فُعُلُ * يفعل وقرأ بعضهم ﴿وأوحينا إليهم فعل الخيرات﴾ و * الفِعْلُ * بالكسر الاسم والجمع * الفِعُالُ * مثل قدرح وقداح و * الفَعَالُ * بالفتح الكرم والفعال أيضا مصدر * فَعَلَ * كالذهاب وكانت منه * فَعْلَةٌ * حسنة أو قبيحة و * فَعَلَ * الشيء * فانْفَعَل * مثل كسره فانكسر
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR4.772 harfالفعل، بالكسر: حركة الإنسان، وقال الصاغاني: هو إحداث كل شيء من عمل أو غيره، فهو أخص من العمل. أو كناية عن كل عمل، متعد أو غير متعد، كما في المحكم، وقيل: هو الهيئة العارضة للمؤثر في غيره بسبب التأثير أولا، كالهيئة الحاصلة للقاطع بسبب كونه قاطعا، قاله ابن الكمال. وقال الراغب: الفعل: التأثير من جهة مؤثر، وهو عام لما كان بإيجاده أو بغيره، ولما كان لعلم أو بغيره، ولما كان بقصد أو غيره، ولما كان من
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR10.373 harfفَعَلَهُ
1 فَعَلَهُ ذ , (S, O, Msb, K, *) aor. فَعَلَ , (S, O, K,) inf. n. فَعْلٌ (S, O, Msb, K) and فَعَالٌ, (S, O, Msb,) and ↓ فِعْلٌ is the subst. therefrom, (S, O, Msb, K, *) but, accord. to Ibn-Kemلl, it has become commonly used as the inf. n.; MF, however, says that its being thus used requires consideration; and it is said that there is no instance like فَعَلَهُ, aor. يَفْعَلُهُ, inf. n.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.093 harfفَعَلَ
فَعَلَ A ( n. ac. فَعْل 1 , فِعْل 2 , فَعَاْل 22 ),
a. Did, performed, executed; made.
b. Acted.
c. [ Bi ], Influenced; impressed, affected. -( فَعَلَ is the model root on which, in all other roots, all conjugations & every derived form are founded. ).
اِنْفَعَلَ
اِنْفَعَلَ VII ,
a. Was done, performed, executed; was made.
b. Was influenced, moved, impressed, affected.
c. [
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok27.407 harfفعل
فَعَلَ - يَفْعَلُ - فِعْل - فِعْلَة- فَاعِل - فَعَّال - مَفْعُوْل
فَعَلَ - يَفْعَلُ + كائن + شيئاً: يحقق أثراً واعياً ومطلوباً في شيء، وفق إرادة ورغبة: ينجز ويتم ويستكمل مخطط العمل على أرض الواقع، في شيء، مع مراقبة التنفيذ
فِعْل: اسم فعل من " فَعَلَ - يَفْعَلُ "
فِعْلة: اسم فعل للمرة من " فَعَلَ - يَفْعَلُ ": مجموع ما تم إنجازه من مخطط
Sîgalar(39)
- يَفْعَلُونَYaparlar(يَفْعَلُونَ)×13
- تَفْعَلُواYaparsınız(تَفْعَلُوا)×9
- يَفْعَلُYapar(يَفْعَلُ)×8
- فَعَلَYaptı(فَعَلَ)×7
- يَفْعَلْYapar(يَفْعَلْ)×7
- تَفْعَلُونَYaparsınız(تَفْعَلُونَ)×6
- فَاعِلِينَYapanlar(فَاعِلِينَ)×6
- مَفْعُولًاYapılan(مَفْعُولًا)×6
- فَعَلُوهُOnu yaptılar(فَعَلُوهُ)×5
- فَعَلُواYaptılar(فَعَلُوا)×4
Mücavir kökler133 mücavir (399 toplam)
- أمر
16 ortak ayet · Murar acı bir ağacın adıdır
- نفس
15 ortak ayet · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
- شيأ
20 ortak ayet · Şey
- بلغ
7 ortak ayet · İş ayakkabısı
- كون
34 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
- أله
48 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- أبو
8 ortak ayet · Bab kapı demektir
- بعض
7 ortak ayet · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
- رود
8 ortak ayet · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
- خير
9 ortak ayet · Hayr : At sürüsü demektir
- عرف
5 ortak ayet · Tanınan ile
- عدو
6 ortak ayet · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
Geçtiği ayetler(102)
قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لَا شِيَةَ فِيهَا قَالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ
YaparlarDedik ki: Rabbım, o, ne boyunduruğa koşulup arazi sürecek, ne de ekin sulayacak bir inektir, zillete uğramamıştır. Bütün kusurlardan uzaktır. Onun alacası da yoktur, buyuruyor. Onlar: İşte şimdi gerçeği ortaya koydun, dediler. Hemen onu boğazladılar ki az kalsın bunu yapmayacaklardı.
كَانُوا لَا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ
YaparlarBirbirlerinin yaptıkları fenalıklara engel olmuyorlardı. Yapmakta oldukları ne kötü idi.
إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ
YaparlarDinlerini parça parça edenler, bölük bölük olanlar yok mu? Senin onlarla hiçbir alakan yoktur. Onların işi Allah’a kalmıştır. Sonra O, ne yapmakta idiklerini kendilerine haber verecektir.
وَمَا يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلَّا ظَنًّا إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ
YaparlarOnların çoğu, sadece zanna tabi olurlar. Şüphe yok ki zann, hakikat karşısında bir şey ifade etmez. Doğrusu Allah, onların bütün işlediklerini bilendir.
وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ عَلَى مَا يَفْعَلُونَ
YaparlarOnlara vaadettiğimizin bir kısmını sana gösteririz veya seni alırız. Onların dönüşü bizedir. Allah onların yaptıklarına şahiddir.
وَأُوحِيَ إِلَى نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ فَلَا تَبْتَئِسْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ
YaparlarNuh’a vahyolundu ki: Senin kavminden iman edenlerden başkası asla inanmayacaktır. Bunun için onların işlediklerine üzülme.
أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلَاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ
YaparlarGörmedin mi ki; göklerde ve yerde bulunanlar, saf saf uçan kuşlar Allah’ ı tesbih etmektedir. Her biri kendi duasını ve tesbihini bilir. Allah; onların yaptıklarını bilendir.
قَالُوا بَلْ وَجَدْنَا آبَاءَنَا كَذَلِكَ يَفْعَلُونَ
YaparlarDemişlerdi ki: Hayır. Atalarımızı böyle yapar gördük.
وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ
YaparlarVe onlar, gerçekten yapmadıklarını söylerler.
قَالَتْ إِنَّ الْمُلُوكَ إِذَا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوهَا وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِهَا أَذِلَّةً وَكَذَلِكَ يَفْعَلُونَ
YaparlarDedi ki: Doğrusu hükümdarlar, bir şehre girdikleri zaman, orasını perişan ederler. Halkından şerefli olanlarını aşağılık yaparlar ve işte böyle davranırlar.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فعل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عمل, صنع, كسب, خلق |
| Zıt Kök | عطل |
| Çekirdek Özet 1 | Bir etki kaynağının doğrudan bir tesir meydana getirmesi, bir işi veya hareketi varlık sahasına çıkarması |
| Çekirdek Özet 2 | Kasıtlı veya kasıtsız, bilinçli veya tabiat gereği, canlı veya cansız her türlü failden sadır olan genel hareket ve tesir |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık dünyasında potansiyelin kinetiğe dönüşmesi, ilahi iradenin veya yaratılmış iradenin somut bir vaka olarak dış dünyada tecelli etmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca bilinçli, ahlaki ve mükellefiyet gerektiren «amel» ile özdeşleştirerek kasıtsız veya ontolojik müdahaleleri dışarıda bırakmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فع | Bir etkiyle aniden ortaya çıkma, fışkırma, dolma veya kabarma | ل | Çekirdekteki ani ve yoğun kabarma hissi, yöneltici ve bağlayıcı harfin katılmasıyla bir failden sadır olup nesnesi üzerinde dışsal bir iz veya tesir bırakan genel oluş hareketine dönüşmüştür; bu çekirdeğin genişlik ve taşma boyutu فعم, keskin ve ani zehirleme boyutu ise فعي köklerinde görülür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; söz, açıklık, kenar | Bir iç durumun dışarıya açılması, bir gücün sınırdan dışa doğru çıkış bulması |
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Algılanabilir bir odak noktası, kaynağın açığa çıkması ve belirginleşmesi |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Hareketi bir hedefe yöneltme, tesiri bir nesne üzerinde sabitleme ve bağlama |
| فعل | Ağızdan çıkan itkinin odaklanarak hedefe yönelmesi | İçsel bir güç veya potansiyelin dışa açılarak odaklanmış bir hedef doğrultusunda somut bir tesire ve neticeye dönüşmesi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir failin bir nesne üzerinde iz bırakan ilk somut hareketi; aletin elle tutulan ve iş görmesini sağlayan sap kısmı (الفعال: خشبة الفأس) ile çamur yoğurma ve kazma gibi doğrudan beden gücüyle yapılan kaba işçilik (الفعلة) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şemmāh b. Dırār bir şiirinde şiddetli yağmur yüklü bulutların yere düşen ilk damlalarıyla yeryüzünde akıl almaz harikalar meydana getirmesini ve iz bırakmasını kökün çoğuluyla şöyle tasvir etmiştir: إذا استهلا بشؤبوب فقد فعلت بما أصابا من الأرض الأفاعيل |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi Hüdbe b. Haşrem, cömertlik ve asalet gerektiren somut işler sergileme erdemini kökün üstünlük bildiren kalıbıyla anmıştır: ضَرُوب بلَحْيَيْه على عَظْم زَوْرِه / إِذا القوم هَشُّوا للفَعال تَقَنَّعا |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, Kitābü’l-ʿAyn ve Maqāyīs al-Lugha.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde فعل kökü, merkezi ve güneybatı Sami sahasında, özellikle Arapça içinde en geniş soyutlama ve eylem şemsiyesi kazanan bir köktür. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice/Süryanice) eylemi ifade etmek için genellikle kök akrabalığı bulunmayan başka biçimler (örneğin عمل karşılığı olan kökler veya doğrudan yaratma/yapma bildiren yapılar) öne çıkarken, Arapçada kök en yalın tesir ve dışa vurum semantiğini korumuştur. Kökün en ilksel katmanında aletin sapı veya vurucu uzvu anlamına gelen maddesel kullanım ile bedensel kazma ve çamur işleme (فعلة) anlamı, hareketin henüz ahlaki veya zihni bir niyet taşımaksızın doğrudan temas ve iz bırakma vasfını taşımaktadır. İbranicedeki bazı arkaik fiil kökleriyle doğrudan ses denklikleri zayıf olmakla birlikte, Arapça içerisinde kavram genişleyerek her türlü etkinin (failden mefule yönelen etki) genel adı haline gelmiş ve dilbilgisel kategorinin de ana çatısını oluşturmuştur.
Güven Güçlü
Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Brown-Driver-Briggs; Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir nesneye doğrudan vurma, aletle işleme ve iz çıkarma | Kazma-kürek işçiliği ve alet sapı anlamından soyutlanarak, failden sadır olan her türlü tesire ve gramatikal hareket kategorisine genellenmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami havzasında sınırlı ve özelleşmiş izler | Kuzeybatı Sami dillerinde genel eylem için farklı kökler kullanılırken Arapçada bu kök en üst şemsiye kavram haline gelmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrudan ve düzenli bir fonetik eşdeğer tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Lisān al-ʿArab; Maqāyīs al-Lugha; David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فعل | Anlamlı | Bir tesir veya hareket meydana getirmek | Bilinçli veya bilinçsiz bir kaynaktan sadır olan genel eylem ve etki | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| فلع | Anlamlı | Yarmak, çatlatmak, kesmek | Bir nesneyi boylu boyunca ikiye ayırmak veya başında yarık açmak | Hedef kökteki dışa açılma ile fiziksel yarılma arasında biçimsel ilişki vardır; Kur'an'da geçmez |
| عفل | Anlamlı | Etsel şişkinlik, ur | Canlı bedeninde özellikle kasık ve tenasül uzuvlarında oluşan et fazlalığı veya ur | Kur'an'da geçmez |
| علف | Anlamlı | Yemlemek, beslemek | Hayvana ot veya yem vererek onu doyurmak ve semirtmek | Kur'an'da geçmez |
| لفع | Anlamlı | Bürümek, sarmak, örtmek | Bir örtünün, dumanın, alevin veya saçtaki akların bir şeyi bütünüyle kuşatıp kaplaması | Hedef kökün dışa yönelttiği tesirin aksine nesneyi bütünüyle içeri alıp örtme hareketi; Kur'an'da geçmez |
| لعف | Anlamlı | Gevşeklik, zayıflık | Bedende veya karaktersel yapıda gevşek, tembel ve dayanıksız olmak | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فعل | Merkez | Genel eylem ve dışsal tesir | Kasıt, bilgi veya canlılık şartı aranmaksızın bir failden sadır olan her türlü etkiyi kapsar | Kökün en genel şemsiye kavram olması; hayvandan, cansız varlıktan veya Allah'tan doğrudan sadır olabilir |
| عمل | Komşu | Süreklilik ve niyet içeren iş | Zihinsel kasıt, süreklilik, emek ve ahlaki sorumluluk barındıran bilinçli faaliyet | Yalnızca akıl ve irade sahibi varlıkların bilinçle sürdürdüğü amelleri ifade eder |
| صنع | Komşu | Ustalık ve maharet gerektiren yapım | Bir işi incelikle, bilgiyle, ölçüyle ve sanatkârane bir maharetle ortaya koyma | Rastgele veya bilinçsiz bir etkiyi değil, planlı ve estetik bir neticeyi vurgular |
| كسب | Komşu | Fayda veya zarar amaçlı kazanım | Kişinin kendi lehine veya aleyhine sonuç doğuracak şekilde çaba harcayarak elde ettiği eylem | Eylemin fail üzerindeki ahlaki ve hukuki yükümlülük boyutunu öne çıkarır |
| عطل | Zıt | İşlevsizlik, eylemsizlik, boş kalma | Bir varlığın potansiyelini kinetiğe dökememesi, terk edilmesi ve tesirsiz bırakılması | Failin harekete geçmemesi veya nesnenin işlevini yitirerek atıl kalması |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فعل | Genel etki ve iş | Kasıtlı veya kasıtsız bir failden sadır olan her türlü tesir | Kesin |
| Latince | agere, facere, actio | Yapmak, harekete geçirmek, eylem | Agere içsel itki ve hareketi, facere ise dışsal bir şey ortaya koymayı vurgular; kökün kapsayıcılığını paylaşır | Kesin |
| İngilizce | act, do, execute | Eylemek, yapmak, icra etmek | Act ontolojik ve fiili hareketi, do genel yapmayı karşılar; ancak zihni/fiziki ayrımını Arapça kadar tek kökte toplamaz | Kesin |
| Almanca | tun, handeln, wirken | Yapmak, eylemek, tesir etmek | Tun genel yapmayı, wirken ise kökteki doğrudan «tesir meydana getirme» nüansını tam olarak yansıtır | Kesin |
| Fransızca | agir, faire, acte | Hareket etmek, yapmak, fiil | Agir failin doğrudan dış dünyada etki doğurmasını ve kinetik duruma geçmesini ifade eder | Kesin |
Kaynak Oxford Latin Dictionary; Grimm Deutsches Wörterbuch; Dictionnaire Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| İlahî tasarruf ve kudret | Allah'ın dilediğini doğrudan ve engellenemez şekilde varlık sahasına çıkarması | İlahi irade ve kudretin mutlaklığını bildiren bağlamlar; Hac 22:18, Hûd 11:107, Burûc 85:16 |
| Tarihsel helak ve ibret vakası | Geçmiş kavimlere veya zorbalara verilen ilahi cezanın dış dünyada somutlaşması | İlahi gazabın cezalandırıcı bir vaka olarak inmesi bağlamı; Fîl 105:1, A'râf 7:155 |
| İnsani eylem ve davranış | İnsanın hayır veya şer olarak ortaya koyduğu her türlü somut pratik | İbadet, ahlak, cürüm veya pratik uygulama bağlamları; Bakara 2:215, Nisâ 4:30, Enbiyâ 21:73 |
| Ani ve kasıtsız vaka / Cürüm | Planlanmadan, bir anlık gaflet veya kaza sonucu meydana gelen somut hadise | Hz. Musa'nın Kıptî'yi istemeden öldürmesini niteleyen bağlam; Şuarâ 26:19 |
| Kesinleşmiş ilahi hüküm | Vuku bulması kaçınılmaz, takdir edilmiş ve ertelenemez olan ilahi karar | Vahiy ve vaadin mutlaka gerçekleşeceği bağlamlar; Nisâ 4:47, Enfâl 8:44, İsrâ 17:5 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Efalullah (Allah'ın fiilleri) ve halku'l-ef'al | Kulun fiillerinin yaratıcısı ile faili arasındaki ilişki ve Allah'ın fiillerinde hikmet/illet aranıp aranamayacağı | Fiil kavramı, ontolojik var ediliş (halk) ile ahlaki yöneliş (kesb) arasındaki ayrıma zemin teşkil edecek biçimde en yalın varlık hareketi olarak yoğunlaşmıştır |
| Fıkıh | Ef'âl-i mükellefîn | İnsan eylemlerinin şer'i hükümlere (farz, vacip, mendup, haram, mekruh) konu olması | Eylem, failin iradesi ve hukuki geçerliliği üzerinden tasnif edilen dışsal davranışlar olarak daralmıştır |
| Tefsir | İlahi kudret ile beşeri mesuliyetin ayrımı | Ayetlerde Allah'a izafe edilen eylemler ile kula izafe edilen eylemler arasındaki dilsel ve semantik farklar | İlahi kudretin mutlak icrası ile insanın sorumlu olduğu fiillerin bağlamsal incelikleri üzerinde yoğunlaşmıştır |
| Hadis | Nebevi tatbikat ve ameli sünnet | Hz. Peygamber'in sözlü beyanları (kavl) ile pratik uygulamaları (fiil) arasındaki teşri değeri farkı | Sünnetin sözlü olmayan, doğrudan davranış ve uygulama şeklinde tezahür eden somut amel boyutu |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk | İcrayı mutlak ve ameli salih | İlahî iradenin tecellisi ve kulun inancını dış dünyada somutlaştırması | İnanç soyut bir iddia olmaktan çıkıp fiil ile varlık sahasında tasdik edilir | Kesin |
| İlmi | Fizik ve nedensellik | Sebep-sonuç ilişkisindeki etki (kuvvet) | Bir failin diğer nesne üzerinde bıraktığı ölçülebilir değişim | Potansiyel enerjinin kinetik enerjiye ve somut tesire dönüşüm mekanizmasıdır | Güçlü |
| Siyasi | İktidar ve meşruiyet | İcraat ve yaptırım gücü | Kanunun ve otoritenin soyut karardan çıkıp fiiliyata dökülmesi | Otorite, sadece kural koymakla değil, o kuralı icra edebilme yeteneğiyle tecelli eder | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve emek | Emek gücünün mala dönüşmesi | Ham maddenin işlenerek katma değere dönüştürülmesi eylemi | Maddi aletlerin kullanılması ve fiziksel iş gücünün iktisadi bir çıktı üretmesi | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fonksiyon ve operatör uygulaması () | Bir girdiyi alıp tanımlı bir kural doğrultusunda dönüştürerek somut bir çıktıya ulaştıran matematiksel operatör veya fizikteki iş () formülü | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyal eylem ve edimsellik | Max Weber'in eylem teorisindeki veya dil felsefesindeki edimsel (performatif) ifadeler gibi, dış dünyada bir durumu fiilen değiştiren davranış kalıbı | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca gramerdeki «fiil» (zaman bildiren kelime) veya ahlaki düzlemdeki bilinçli «amel» ile sınırlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, iradeli-iradesiz, canlı-cansız, ilahi-beşeri her türlü etkiyi, ani vukuatları, hatta aletin somut temasını içine alan en kapsayıcı ontolojik tesir kavramıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hz. Musa'nın istemeden adam öldürmesini anlatan ifadede (فَعَلْتَ فَعْلَتَكَ) kasıt aramak veya Allah'ın «fa''âl» sıfatını mekanik bir insan işçiliği gibi tasavvur etmek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlık dünyasında düşünce, niyet veya potansiyel halinde kalan hiçbir durumun nihai hakikati oluşturmadığını; varlığın ve imtihanın ancak fiil sahasında, somut tesirler üzerinden gerçekleştiğini kavramayı sağlar |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Allah'ın mutlak iradesini ve dilediğini hemen var ettiğini bildiren ayetlerde (Burûc 85:16), peygamberlerin pratik rehberliğini anlatan pasajlarda (Enbiyâ 21:73) ve geçmiş kavimlerin cezalandırılma süreçlerinde (Fîl 105:1) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Eylemi sadece insan merkezli ve bilinçli planlamaya indirgeyen yaklaşımı düzeltir; tabiat olaylarının, kazaların ve ilahi müdahalelerin her birinin gerçekte bir failin fiili olduğunu fark ettirir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir failin alet veya beden uzvuyla bir nesneye doğrudan vurarak, işleyerek veya temas ederek üzerinde silinmez bir iz ve tesir bırakması.
- Soyut anlamPotansiyel haldeki bir kuvvetin, iradenin veya tabiatın dış dünyaya açılarak bir meful üzerinde somut bir neticeye, oluşa ve vakıaya dönüşmesi.
- Sistematik karşılıkİrade ile netice arasındaki illiyet köprüsünü kuran, enerjiyi esere dönüştüren en genel ontolojik ve hukuki icra mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde kaynak faili veya etki odağını, hedef nesneyi veya etki alanını, failden hedefe yönelen doğrudan tesir ve icrayı (fiil), ise bu eylem sonucunda hedef nesnede meydana gelen somut durum değişimini ve dışsal izi temsil eder.