حين
ح - ي - ن
جذر- الورود: ٣٥
- الآيات: ٣٣
- الصيغ: ٦
- المعاجم: ١٢
İna (Elif) sütün sağıldığı kap demektir. Sonra sağma zamanı an (elif), sonrada hemzenin ha’ya dönüşmesi ile hyn vakit demektir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٢)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
İna (Elif) sütün sağıldığı kap demektir. Sonra sağma zamanı an (elif), sonrada hemzenin ha’ya dönüşmesi ile hyn vakit demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٣٬٤٠٨باب الحاء والنون و واي معهما
ح ن و، ن ح و، ح ي ن، ن و ح، ن ي ح، أ ن ح، أ ح ن مستعملات
حنو:
الحِنْوُ: كلّ شيءٍ فيه اعوجاج. والجميع: الأَحْناء تقول: حِنْوُ الحِجَاج، وحِنْو الأَضلاع، وكل ما كان من خشبٍ قد انحنى، من إكافٍ وسَرْجٍ وقَتَبٍ: حِنْو، وكلّ منعرج من جبالٍ وأوديةٍ وقِفاٍر: حِنْوٌ. وحِنْو قُراقِرِ: موضع.
وحَنَيْتُه حَنْياً وحَنَوْته حَنْواً، إذ عطفته. والانحناء الفعل اللازم، والتَّحنِّي
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٩٥٩الحينُ: الوقت. يقال: حينئذ. قال خُويلد:
كأبي الرَمادِ عظيمُ القِدْرِ جَفْنَـتُـهُ حينَ الشتاء كحوض المَنْهَلِ اللَقِفِ
وربَّما أدخلوا عليه التاء. قال أبو وجزة السعديّ:
العاطِفونَ تَحينَ ما من عاطِفٍ والمُطْعِمونَ زَمانَ أين المُطْعِمُ
والحينُ أيضاً: المدَّة. ومنه قوله تعالى: "هَلْ أتى على الإنسان حِينٌ من الدَهر". وحان له أن يفعلَ كذا يَحينُ حَيْناً، أي آنَ. وحانَ حينُهُ، أي قرب وقتُه.
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٥٬١٠٨(باب الحاء والياء وما يثلثهما)
(حي) الحاء والياء والحرف المعتل أصلان: أحدهما خِلاف المَوْت، والآخر الاستحياء الذي [هو] ضِدُّ الوقاحة.
فأمّا الأوّل فالحياة والحَيَوان، وهو ضِدُّ الموت والمَوَتَان. ويسمَّى المطرُ حياً لأن به حياةَ الأرض. ويقال ناقةٌ مُحْي ومُحْيِيَةٌ: لا يكادُ يموت لها ولد. وتقول: أتيتُ الأرضَ فأحييْتُها، إذا وجَدْتَها حَيَّةَ النّباتِ غَضَّة.
والأصل الآخَر: قولهم استحييت منه
(باب الحاء والياء وما يثلثهما) (حي) الحاء والياء والحرف المعتل أصلان: أحدهما خِلاف المَوْت، والآخر الاستحياء الذي [هو] ضِدُّ الوقاحة. فأمّا الأوّل فالحياة والحَيَوان، وهو ضِدُّ الموت والمَوَتَان. ويسمَّى المطرُ حياً لأن به حياةَ الأرض. ويقال ناقةٌ مُحْي ومُحْيِيَةٌ: لا يكادُ يموت لها ولد. وتقول: أتيتُ الأرضَ فأحييْتُها، إذا وجَدْتَها حَيَّةَ النّباتِ غَضَّة. والأصل الآخَر: قولهم استحييت منه استِحياءً. وقال أبو زيد: حَيِيتُ مِنه أَحيا، إذا استحيَيْتَ. فأمَّا حَياء النّاقة، وهو فَرْجُها، فيمكن أن يكون من هذا، كأنَّه محمولٌ على أنَّه لو كان ممن يستحيي([1]) لكان يستحيي من ظهوره وتكشُّفه. (حيث) الحاء والياء والثاء ليست أصلاً؛ لأنَّها كلمةٌ موضوعة لكلِّ مكانٍ، وهي مبهمة، تقول اقعد حيثُ شئت، وتكون مضمومة. وحكى الكسائي فيها الفتحَ أيضاً. (حيد) الحاء والياء والدال أصلٌ واحد، وهو المَيْل والعُدول عن طريق الاستواء. يقال حادَ عن الشيء يَحِيدُ حَيْدَةً وحُيوداً. والحَيُودُ: الذي يَحِيد كثيراً، ومثله الحَيَدى على فَعَلى. قال الهذلي([2]): أو أصْحَمَ حامٍ جَرامِيزَهُ *** حَزَابِيةٍ حَيَدَى بالدِّحالِ الحَيْد: النادر من الجَبَل، والجمع حُيُودٌ وأحياد. والحُيُود: حيود قَرْن الظَّبي، وهي العُقَد فيه، وكلُّ ذلك راجعٌ إلى أصل واحد. (حير) الحاء والياء والراء أصلٌ واحد، وهو التردُّد في الشيء. من ذلك الحَيْرة، وقد حار في الأمر يَحِير، وتحيَّر يتحير. والحَيْرُ والحائِر: الموضع يتحيّر فيه الماء. قال قيس([3]): تَخْطُو على بَرْدِيّتين غذاهُما *** غَدِق بساحَةِ حَائر يَعْبوبِ ويقال لكلِّ ممتلئٍ مستَحِيرٌ، وهو قياسٌ صحيح، لأنه إذا امتلأ تردّد بعضُه على بعض، كالحائر الذي يتردّد فيه [الماء] إذا امتلأ. قال أبو ذؤيب: * واستحارَ شَبابُها([4]) * (حيز) الحاء والياء والزاء ليس أصلا؛ لأن ياءه في الحقيقة واوٌ. من ذلك الحيِّز الناحية. وانحاز القوم، وقد ذكر في بابه. (حيس) الحاء والياء والسين أصلٌ واحد، وهو الخليط. قال أبو بكر: حِسْتُ الحبْلَ إذا فتَلْتَه، أحِيسُه حَيْسا. وهذا أصلٌ لما ذكرناه، لأنه إذا فتلَه تداخلَت قواه وتخالَطت. والحَيْس معروفٌ، وهو من الباب، لأنه أشياء تُخْلَط. قال أبو عُبيدٍ فيما رواه، للذي أحدَقَتْ به الإماء من كل وجهٍ، محيوس. قال: شُبِّه بالحَيْس. (حيص) الحاء والياء والصاد أصلٌ واحد، وهو المَيْل في جَوْرٍ وتلدُّد. يقال حَاصَ عن الحقِّ يَحِيص حَيْصاً، إذا جارَ. قال: * وإنْ حاصَتْ عن المَوْتِ عامرُ([5]) * ويَرْوُون: * بميزانِ صِدْقٍ ما يَحِيص شعيرةً([6]) * ومن الباب قولهم: وقَعُوا في حَيْص بَيْص، أي شدّة. قال الهُذلي: قد كُنْتُ خَرّاجاً ولوجاً صَيْرفاً *** لم تَلْتَحِصْنِي حَيْصَ بَيْصَ لَحَاصِ([7]) (حيض) الحاء والياء والضاد كلمة واحدة. يقال حاضَتْ السَّمُرَةُ إذا خرج منها ماءٌ أحمر. ولذلك سمِّيت النُّفَساء حائضاً، تشبيهاً لدمها بذلك الماء. (حيط) الحاء والياء والطاء ليس أصلاً، وذلك أن أصله في الحِياطة والحِيطة والحائطِ كلَّه الواوُ. وقد ذُكر في بابه. (حيف) الحاء والياء والفاء أصلٌ *واحد، وهو المَيْل. يقال [حاف] عليه يَحِيفُ، إذا مالَ. ومنه تحيفْتُ الشيءَ، إذا أَخذْتَه من جوانبه، وهو قياسُ الباب لأنه مال عَنْ عُرْضِه إلى جوانبه. (حيق) الحاء والياء والقاف كلمةٌ واحدة، وهو نُزولُ الشيء بالشيء، يقال حاق به السُّوءُ يَحِيق. قال الله تعالى: ﴿وَلاَ يَحِيقُ المَكْرُ السَّـيِّئُ إلاَّ بِأَهْلِهِ﴾ [فاطر 43]. (حيك) الحاء والياء والكاف أصلٌ واحد، وهو جِنسٌ من المَشْي، يقال حاك هو يَحِيك في مَشْيه حَيَكاناً، إذا حرّك مَنْكِبَيه وجسدَه. ومنه الحَيْك، وهو أخذُ القول في القَلْب. يقال ما يَحِيك كلامُك في فلانٍ. وإنما قلت إنه منه، لأنَّ المشْيَ أخْذٌ في الطريق الذي يُمشَى فيه. ومن هذا الباب: ضرَبَه فما أحاك فيه السَّيف، إذا لم يأخُذْ فيه. (حين) الحاء والياء والنون أصلٌ واحد، ثم يحمل عليه، والأصل الزمان. فالحِينُ الزَّمان قليلُه وكثيرُه. ويقال عامَلْتُ فلاناً [مُحَايَنَةً([8])]، من الحِين. وأحيَنْتُ بالمكان([9]): أقمتُ به حيناً. وحاز حِينُ كذا، أي قرُب. قال: وإنَّ سُلُوِّي عن جميلٍ لَساعةٌ *** من الدّهر ما حانت ولا حان حِينُها([10]) ويقال حَيَّنْتُ الشاة، إذا حَلَبْتَها مرة بعد مرة. ويقال حَيَّنْتُها جعلت لها حيناً. والتأفين: أن لا تجعل لها وقتاً تحلبُها فيه. قال المُخَبّل: إذا أُفِنَتْ أرْوَى عِيالَكَ أَفْنُها *** وإن حُيِّنَت أربَى على الوَطْبِ حِينُها([11]) وقال الفراء: الحِين حِينانِ، حينٌ لا يُوقَف على حَدِّه، وهو الأكثر، وحينٌ ذكره الله تعالى: ﴿تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ﴾ [إبراهيم 25]. وهذا محدودٌ لأنه ستّة أشهر. وأما المحمول على هذا فقولهم للهلاك حَيْنٍ، وهو من القياس، لأنه إذا أَتَى. فلا بد له من حين، فكأنه مسمَّى باسم المصدر. --------------------------------------------------------ـ ([1]) في الأصل: "يستحق". ([2]) هو أمية بن أبي عائذ الهذلي، كما في اللسان ( صحم، جرمز، حزب، حيد). وقصيدته في شرح السكري للهذليين 180 ومخطوطة الشنقيطي 79. ([3]) يعني قيس بن الخطيم. والبيت في ديوانه 6. وعجزه في اللسان والتاج (عبب). ([4]) قطعة من بيت له في ديوانه 71 واللسان (حير). وتمامه: ثلاثة أعوام فلما تجرمت *** تقضى شبابي واستحار شبابها([5]) الشطر في المجمل (حيص). ([6]) صدر بيت لأبي طالب بن عبد المطلب. وقد أنشد هذا الصدر في اللسان (حصص): "ما يحص شعيرة". وفي السيرة 175: "لا يخيس". وفي الروض الأنف (1: 177): "لا يخس". وتمامه في الأخيرين: * له شاهد من نفسه غير عائل * ([7]) سبق إنشاد عجزه في (بيص). والبيت لأمية بن أبي عائد الهذلي. انظر ما مضى في حواشي (بيص). وسيأتي في (لحص). ([8]) التكملة من المجمل. ([9]) في الأصل: "وأحنت المكان"، صوابه من المجمل واللسان. ([10]) البيت لبثينة صاحبة جميل. اللسان (حين). قال ابن بري: "لم يحفظ لبثينة غير هذا البيت". ([11]) البيت في اللسان (16: 158، 292)، وقد سبق بدون نسبة في (أفن). ـ
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٥٨١- الحين: وقت بلوغ الشيء وحصوله، وهو مبهم المعنى ويتخصص بالمضاف إليه، نحو قوله تعالى: ﴿ولات حين مناص﴾ [ص/3]، ومن قال حين يأتي على أوجه: للأجل، نحو: ﴿فمتعناهم إلى حين﴾ [الصافات/148]، وللسنة، نحو قوله تعالى: ﴿تؤتي أكلها كل حين بإذن ربها﴾ [إبراهيم/25]، وللساعة، نحو: ﴿حين تمسون وحين تصبحون﴾ [الروم/17]، وللزمان المطلق، نحو: ﴿هل أتى على الإنسان حين من الدهر﴾ [الدهر/1]، ﴿ولتعلمن نبأه بعد حين﴾ [ص/88].
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٢٤٥ح ي ن
حان حينه: جاء وقته وحان لك أن تقوم وهو يتحين طعام الناس ويأكل الحينة والحينة والحين ولا عيب فيكم غير أن ضيوفكم تحان وحين الضيف إحدى العظائم وحان فلان وهو حائن والخائن حائـن والديـن حيـن أي هلـاك ونزلـت بـه كائنـة حائنـة أي فيهـا حينه.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٧٬٦٤٦الحِينُ: الدهرُ، وقيل: وقت من الدَّهر مبهم يصلح لجميع الأَزمان كلها، طالت أَو قَصُرَتْ، يكون سنة وأَكثر من ذلك، وخص بعضهم به أَربعين سنة أَو سبع سنين أَو سنتين أَو ستة أَشهر أَو شهرين. والحِينُ: الوقتُ، يقال: حينئذ؛ قال خُوَيْلِدٌ:
كابي الرَّمادِ عظيمُ القِدْرِ جَفْنَتُه،
حينَ الشتاءِ، كَحَوْضِ المَنْهَلِ اللَّقِفِ.
والحِينُ: المُدَّة؛ ومنه قوله تعالى: هل أَتى على الإنسان حينٌ من الدَّهِرِ.
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٦٠٩* ح ي ن * * الحِينُ * الوقت يقال حينئذ وربما أدخلوا عليه التاء فقالوا * تَحِين * بمعنى حين و * الحِيُ * أيضا المدة ومنه قوله تعالى ﴿هل أتى على الإنسان حين من الدهر﴾ و * حَانَ * له أن يفعل كذا يحين * حِيناً * بالكسر أي آن و * حانَ حِينُهُ * أي قرب وقته وعامله * محَايَنَةً * مثل مساوعة و * أحْيَنَ * بالمكان أقام به حينا وفلان يفعل كذا * أحْيَاناً * وفي * الأحَايِينِ * و * الحَيْنُ * بالفتح الهلاك
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٩٬٢٧٣: ( *!الحِيْنُ ، بالكسْرِ : الدَّهْرُ ، أَو وَقْتٌ مُبْهَمٌ يَصْلُحُ لجمِيع الأَزْمانِ ) كُلِّها ( طالَ أَو قَصُرَ ) ؛ ) وفي المُحْكَمِ : طالَتْ أَو قَصُرَتْ ؛ ( يكونُ سَنَةً وأَكْثَرَ ) مِن ذلكَ ، ( أَو يَخْتَصُّ بأَرْبعينَ سَنَةً ، أَو سَبْعِ سِنِينَ ، أَو سَنَتَيْنِ ، أَو سِتَّةِ أَشْهُرٍ ، أَو شَهْرَيْنِ ، أَو كلُّ غُدْوَةٍ وعَشِيَّةٍ ) .
( وقوْلُه تعالَى : ﴿تُؤْتي أُكُلَها كُلَّ *!حِينٍ﴾
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٩٬٧٠٨حَانَ
1 حَانَ حان , (Msb, K,) or حان حِينُهُ, (S,) aor. يَحِينُ, (S, Msb,) [inf. n. as in the exs. following,] It, (Msb, K,) or its time, or season, (S,) was, or became, or drew, near; or was at hand: (S, Msb, K:) and its time came. (Msb, K. *) You say, حَانَ لَهُ أَنْ يَفْعَلَ كَذَا, aor. as above, inf. n. حِينٌ [and as in the next ex.], The time came, or drew near, for him to do, or that he
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬١٢٨حَانَ
حَانَ ( y ) I ( n. ac. حَيْن 1 , حَيْنُوْنَة ),
a. Had arrived ( favourable moment ).
b. Fell into misfortune.
حَيَّنَ
حَيَّنَ II ,
a. Assigned a time for.
b. Did not direct ( God. )
c. see V (a) .
حَاْيَنَ
حَاْيَنَ III ,
a. see II (a) .
أَحْيَنَ
أَحْيَنَ IV
a. [ Bi ], Fixed himself, settled in ( place ).
تَحَيَّنَ
تَحَيَّنَ V ,
a. Fixed the hour for the milking ( of a
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٢٤٬٢٥٠حين
حَانَ - يَحِينُ - حِيْن - حِيْنَئِذٍ
حَانَ - يَحِيْنُ + الوقت: آن وصار، واقترب الوقت المراد
حِيْن: على وزن" فـِعل" اسم فعل " حَانَ - يَحِيْنُ ": وهو كذلك اسم زمان منه: وقت معلوم ومراد: نقطة معلومة محددة ومرادة على مسار الزمن
حِيْنَئِذٍ: حين + إذٍ: في ذلك الحين
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " بيان مدة تأخر الفعل القريب في الوقوع عن الوقت
الجذور المجاورةالمجاورة: ٤٨ (الإجمالي: ٢٠٣)
- متع
الآيات المشتركة: ٨ · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
- هبط
الآيات المشتركة: ٢ · İnin
- عشو
الآيات المشتركة: ٢ · Akşam yemeği demektir
- ظهر
الآيات المشتركة: ٣ · Arka demektir
- حلم
الآيات المشتركة: ٢ · Halim meme ucu demektir
- ثوب
الآيات المشتركة: ٢ · Sevb dış elbise demektir
- ثني
الآيات المشتركة: ٢ · Sena yaka demektir
- بدي
الآيات المشتركة: ٢ · Açığa çıkarırsınız
- بعض
الآيات المشتركة: ٣ · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
- صلو
الآيات المشتركة: ٣ · Namaz
- عدو
الآيات المشتركة: ٣ · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
- صبر
الآيات المشتركة: ٣ · Granit taş demektir
الآيات التي ورد فيها(٣٣)
فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطَانُ عَنْهَا فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ
Zaman
قَالَ اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ
Zaman
فَلَوْلَا كَانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهَا إِيمَانُهَا إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ
Zaman
ثُمَّ بَدَا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآيَاتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ
Zaman
تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّهَا وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ
Zaman
… إِقَامَتِكُمْ وَمِنْ أَصْوَافِهَا وَأَوْبَارِهَا وَأَشْعَارِهَا أَثَاثًا وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ
Zaman
وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ
Zaman
إِنْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ فَتَرَبَّصُوا بِهِ حَتَّى حِينٍ
Zaman
فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ حَتَّى حِينٍ
Zaman
إِلَّا رَحْمَةً مِنَّا وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ
Zaman
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حين |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli ي) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | وقت, ءان, عصر, أجل |
| Zıt Kök | أبد |
| Çekirdek Özet 1 | Bir olayın gerçekleşmesi, olgunlaşması veya süt sağımı gibi periyodik bir eylemin vaktinin gelip çatması için belirlenen zaman dilimi |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın ya da varlığın tabi kılındığı geçici, sınırlı ve sonu olan mühlet, vade ve takdir edilmiş fırsat penceresi |
| Çekirdek Özet 3 | Zamanın mutlak ve soyut bir akış değil; bir işin, hükmün veya helakin vuku bulduğu ontolojik ve dinamik bir kesit olması |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin mutlak ve sonsuz bir süreyi ifade ettiği zannıyla ahiret, helak veya dünya mühletine dair geçicilik bildiren ayetlerin yanlış yorumlanması |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حي | Canlılık, hareket, beliriş, açığa çıkma ve devinim (örneğin حيي, حيد, حير, حيص) | ن | Canlılık ve hareket imgesine süreklilik, sınırlanma ve somut bir varoluşsal mühlet boyutu katarak canlı hayatın eylemlerine zemin olan belirli bir zaman dilimini oluşturmuştur |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar | Çevreleme, dışarıdan tecrit etme, sınır çekme ve koruma hareketi |
| ي | El ve kol | İş yapma, uzanma, tasarruf etme ve somut müdahale hareketi |
| ن | Filiz, tohum, balık | Canlılık, döngüsel devamlılık, süreklilik ve üreme hareketi |
| حين | Çit ile sınırlanmış alan içinde elin tasarrufta bulunması ve canlılığın periyodik tezahürü | Bir başlangıcı ve sonu bulunan, sınırlanmış bir zaman aralığında insanın veya varlığın eylemini gerçekleştirmesi ve o sürenin dolmasıyla sonucun ortaya çıkması |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin veya koyunun sütünü gelişi güzel değil, günde bir defa belirli ve tayin edilmiş bir vakitte sağmak (et-tahyîn / التحيين); ayrıca bir şeyin belirlenen vaktinin gelip çatması ve ecelin erişmesiyle helak olma (el-hayn / الحين) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | En-Nâbiġa ez-Zübyânî beytinde helakin vaktinin gelip çatmasını bu kökle ifade etmiştir: بِتَبْلٍ غَيْرِ مُطَّلَبٍ لَدَيْهَا / وَلَكِنَّ الحَوَائِنَ قَدْ تَحِينُ |
| Erken Arapça kullanım | El-Muhabbel es-Sa‘dî sağım düzenini ve sütün birikme vaktini tasvir ederken sağımın rastgele yapılması ile vakitli yapılması arasındaki farkı şu mısralarla anlatır: إِذَا أُفِنَتْ أَرْوَى عِيَالَكَ أَفْنُهَا / وَإِنْ حُيِّنَتْ أَرْبَى عَلَى الوَطْبِ حِينُهَا |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça حين kökü, merkezi Sami dilleri havzasında zamanın somut ve döngüsel olaylarla ilişkilendirilmesi matrisine aittir. Kökün İbranice ve Aramice gibi kuzeybatı Sami dillerindeki doğrudan karşılıkları sınırlı olup, Arapçada belirgin bir özelleşmeye uğramıştır. Bununla birlikte, Sami dillerinde eylemin gerçekleşme anını ve uygun vakti bildiren ءان köküyle morfo-fonetik bir bağ ve hemze-ha dönüşümü ihtimali dilciler tarafından tartışılmıştır. Kökün en somut Sami çekirdeği, bedevî hayatın en temel döngüsü olan sağım, otlatma ve su başına varma periyotlarının sınırlanmasıyla ilgilidir. Kök hem nötr anlamda bir müddeti (el-hîn / الحِين) hem de o müddetin dolmasıyla vuku bulan ölümü ve helaki (el-hayn / الحَيْن) aynı gövdede birleştirerek Sami zihniyetindeki mukadder son ve ecel algısını semantik yapısında muhafaza etmiştir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sağım periyodu ve vaktin erişmesi | Günlük periyodik eylemlerden hareketle az veya çok her türlü sınırlı süreye ve nihayetinde ecelin gelmesine ad olmuştur | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Arapça-Kuzeybatı Sami ekseninde vakit/an kavramı | Belirli bir zaman aralığını ve olgunlaşma devresini bildiren köklerle ortak kavramsal zemini paylaşır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik havzada doğrulanmış soydaş kök tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
المصدر Lisān al-ʿArab, Tāj al-ʿArūs, David Cohen.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حين | Anlamlı | Vakit, mühlet, helak | Belirlenmiş süre, eylemin zamanı ve ecelin gelip çatması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| حني | Anlamlı | Eğmek, bükmek | Bir nesneyi kavisli hale getirmek, şefkatle eğilmek | Kur'an'da geçmez; fiziksel bükülme ve sınırlama ilişkisi |
| يحن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyon |
| ينح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyon |
| نحي | Anlamlı | Yönelmek, ayırmak | Bir tarafa meyletmek, bir şeyi bir yöne çevirmek | Kur'an'da geçmez |
| نيح | Anlamlı | Ağıt yakmak, inlemek | Ölünün ardından feryat etmek (el-nevh) | Kur'an'da geçmez; ses ve helak ilişkisi |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حين | Merkez | Belirli veya belirsiz sınırlı süre | Bir hadisenin vuku bulması için ayrılmış, başlangıcı ve sonu olan dinamik mühlet | Az veya çok her türlü süre için kullanılır; bir şeye izafe edildiğinde o şeyin süresini bildirir |
| وقت | Komşu | Sınırlandırılmış an | Bir iş için önceden kesin olarak tayin ve takdir edilmiş belirli vade veya kesit | Sınırları ve başlangıç-bitiş çizgisi önceden belirlenmiş dakik zamandır |
| ءان | Komşu | An, şimdiki zaman | Bir eylemin tam gerçekleşme noktası veya içine girilen yakın vakit | Bir işin vaktinin erişip olgunlaştığını bildirir |
| عصر | Komşu | Çağ, devir, gün sonu | Sıkışma ve süzülme çağrışımıyla olayların yoğunlaştığı zaman dilimi | Tarihsel süreç ve günün sıkışıp daraldığı ikindi vaktidir |
| أجل | Komşu | Tayin edilmiş son sınır | Bir varlığın veya borcun sona ermesi için konulan kesin bitiş noktası | Sürenin kendisinden ziyade o sürenin nihai sınırını ve ölüm vaktini ifade eder |
| أبد | Zıt | Sonsuzluk, kesintisiz süre | Sonu ve sınırı olmayan, kesintiye uğramayan mutlak süreklilik | حين kökünün sınırlı ve geçici mühlet yapısına mutlaklık yönüyle zıttır |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حين | Vakit, mühlet, sınırlı zaman | Bir işin gerçekleşmesine elverişli, az veya çok sınırlı müddet | Kesin |
| Latince | Tempus, opportunitas | Zaman dilimi, uygun fırsat aralığı | Tempus genel süreyi karşılarken, kelimenin eyleme elverişli vakit nüansını opportunitas tamamlar | Güçlü |
| İngilizce | Time, period, season, while | Süre, mühlet, tayin edilmiş dönem | Kesintisiz akıp giden zamanı değil, sınırlanmış ve olay odaklı zaman parçalarını karşılar | Güçlü |
| Almanca | Zeit, Weile, Zeitspanne | Zaman, kısa süre, dönem aralığı | Belirli bir eylemin devam ettiği veya sona erdiği geçici müddeti ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | Temps, moment, époque | Zaman, an, dönem | Olayın gerçekleştiği belirli konjonktürü ve sınırlı süreyi yansıtır | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Dünya hayatının geçici mühleti | Belirli bir sona kadar verilen yaşama süresi | İnsanın yeryüzündeki konaklaması ve dünya nimetlerinden faydalanması bağlamında (Bakara 2:36, A‘râf 7:24, Yâsîn 36:44, Sâffât 37:148) |
| Günün belirli ibadet vakitleri | Sabah, akşam, öğle ve gece gibi günün tayin edilmiş anları | Namaz ve tesbih vakitlerini beyan eden ayetlerde (Rûm 30:17, Rûm 30:18) |
| Savaş ve tehlike anı | Zorluk, darlık ve çatışma zamanı | Zorlu koşullarda sabrı öven ayet bağlamında (Bakara 2:177) |
| İnsanın var edilmediği mutlak geçmiş çağ | Çok uzun, belirsiz bir devir | İnsanın henüz anılmaya değer bir şey olmadığı kozmolojik evre (İnsân 76:1) |
| Azabın ve helakin vaktinin gelmesi | Ecelin dolması ve cezanın vuku bulduğu an | İnkarcılara verilen mühletin dolması ve helak uyarısı (Sâd 38:3, Sâd 38:88, Enbiyâ 21:111) |
| Ölüm ve can çekişme anı | Ruhun boğaza dayandığı o kritik vakit | Ölüm döşeğinde hazır bulunanların çaresizliğini bildiren bağlam (Vâkı‘a 56:84) |
| Periyodik meyve verme dönemi | Mevsim, hasat aralığı | Güzel sözün her mevsim meyve veren ağaca benzetilmesi (İbrâhîm 14:25) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ecel, mühlet ve halku'l-ef'âl | İnkarcılara tanınan sürenin ilahi adalet ve hikmetle ilişkisi; ecelin değişmezliği ve helak vaktinin takdiri | Sürenin ilahi takdirle sınırlı olduğu ve mühletin sonsuz cezasızlık anlamına gelmediği vurgusu |
| Fıkıh | Yeminler, adaklar ve kiralama akitleri | Bir kimsenin belirli bir zamana kadar bir şeyi yapmayacağına dair yemini ve bu sürenin sınırlandırılması | Fıkıhta mutlak bırakılan sürenin örfe göre altı ay, bir yıl veya belirli bir dönem olarak takdir edilmesi |
| Tefsir | İştikak ve bağlamsal tahsis | Kelimenin hem kısa bir anı hem de kırk yıl gibi uzun devirleri kapsayabilen elastik yapısının ayetlerdeki tayini | Kelimenin mübhem olup ancak muzâfun ileyh veya bağlam karinesiyle kesinleştiği tespiti |
| Hadis | Nâfile ibadet ve fitne dönemleri | Peygamberimizin günün belirli vakitlerinde yaptığı dualar ve ahir zamanda vuku bulacak imtihan anları | Belirli bir eylemin tam zamanında icra edilmesi ve fitne saatlerinden sakınma bilinci |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Dünya imtihanı ve ibadet düzeni | İmtihan mühleti ve periyodik taat aralığı | Amellerin sınırlı bir hayatta değer kazanmasını ve ibadetin vaktinde ifasını sağlar | İnsan için tanınan ömür geri dönüşü olmayan bir mühlettir | Kesin |
| İlmi | Doğadaki döngüler ve kozmik evreler | Periyot, evre ve mevsimsel döngü | Varlıkların büyüme, olgunlaşma ve bozunma süreçlerini açıklar | Ağacın meyve vermesi ve insanın yaratılış evreleri zamansal periyotlarla yürür | Güçlü |
| Siyasi | Devletlerin ve iktidarların ömrü | İktidar süresi, egemenlik mühleti | Zulüm veya adaletin sonsuza dek sürmeyeceğini, her gücün bir eceli olduğunu bildirir | Zalim yönetimlere tanınan vakit dolduğunda helak kaçınılmazdır | Güçlü |
| İktisadi | Sözleşmeler, vadeler ve üretim döngüsü | Vade, işletme ve hasat periyodu | Ticaretin, borçların ve üretimin sürdürülebilir zaman planlamasını tanzim eder | Tarımsal hasat ve borç vadeleri belirli bir zaman kesiti üzerinden yürütülür | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dalga boyu periyodu ve sınırlandırılmış integral aralığı () | Fizikte ve matematikte sonsuz zaman doğrusu üzerinde belirli bir başlangıç ve bitiş noktası arasında tanımlanmış, fonksiyonun değer ürettiği kapalı zaman aralığı | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukukta hak düşürücü süre ve sosyolojide tarihsel konjonktür | Bireye bir hakkı kullanması için tanınan yasal mühlet veya toplumların dönüşüm yaşadığı belirli kriz ve fırsat pencereleri | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece Türkçedeki anlık karşılıkla (şu anda, hemen) sınırlandırarak kökün kapsadığı uzun devirleri, hasat mevsimlerini ve varoluşsal mühlet boyutunu göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün sadece saatlik veya anlık bir vakti değil; ana rahmindeki oluşumdan önceki kozmik devirleri, dünya hayatının tamamını ve toplumların helakine kadar geçen bütün süreci kuşatan çok katmanlı yapısı |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Mühlet bildiren ayetlerin (örneğin dünya hayatında kalış süresinin) mutlak ve kalıcı bir yurt gibi algılanması veya azabın ertelenmesinin iptal edildiği zannına kapılınması |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın zaman felsefesini kurar; zamanın soyut bir boşluk değil, ilahi takdirle sınırlandırılmış eylem ve sorumluluk pencereleri bütünü olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkarcılara tanınan mühleti anlatan helak ayetlerinde, insanın yaratılış evrelerini bildiren kozmolojik ayetlerde ve günün muayyen vakitlerindeki ibadetleri düzenleyen ahkam ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dünyanın ebedi olduğu vehmini yıkar; ilahi cezanın gecikmesini adaletsizlik veya yokluk zanneden yanılgıyı, her eylemin bir olgunlaşma ve hüküm vaktinin bulunduğu ilkesiyle düzeltir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamDevenin belirli ve düzenli aralıklarla sağılması ve bir hadisenin vaktinin gelip çatması.
- Soyut anlamBir varlığa eylemini tamamlaması için bağışlanan, başlangıcı ve bitişi bulunan sınırlı imtihan ve varoluş süresi.
- Sistematik karşılıkİlahî takdir altında işleyen evrensel nizamda her oluş, dönüşüm ve helak için ayrılmış olan dinamik vade ve mühlet penceresi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde belirli bir mühlet ve vakti temsil eder. Bu süre başlangıç anı ile nihai sınır ve ecel anı arasındaki kapalı aralıktır. Bu sınırlı aralık boyunca varlığın amelleri veya olguları () birikir ve süre tamamlandığında nihai sonuç, hesap veya helak () kaçınılmaz olarak tahakkuk eder.