زكو
ز - ك - و
جذر- الورود: ٥٩
- الآيات: ٥٦
- الصيغ: ٢٢
- المعاجم: ٨
“Zekiyye“ bol otlaklı arazi demektir. Sonraları canlılık için kullanılmıştır. Canlının temizlik özelliğinden dolayı temizlik; büyüme ve gelişme özelliğinden dolayı da artma anlamı kazanmıştır.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(٨)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
“Zekiyye“ bol otlaklı arazi demektir. Sonraları canlılık için kullanılmıştır. Canlının temizlik özelliğinden dolayı temizlik; büyüme ve gelişme özelliğinden dolayı da artma anlamı kazanmıştır.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٦٣٢الكاف والزاي و"وايء" معهما
ك و ز، ز ك و، و ك ز، ز ك أ مستعملات كوز: الكُوزُ: معروف والجميع: الأكواز والكيزان.
زكو: الزَّكَوات: جمع الزّكاة. والزّكاة: زكاة المال، وهو تطهيره. زكّى يُزَكّي تزكيةً، والزكاة: الصلاح. تقول: رجل زكيٌّ تقي، ورجال أزكياءُ أتقياء.
وزَكَا الزرع يَزْكُو زَكاءً: ازداد ونما، وكل شيء ازداد ونما فهو يزكو زَكاءً.
وهذا الأمر لا يَزْكُو، أي: لا يليق، قال:
والمال يَزْكو بك مستكبراً
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٥٩٥ز ك و
زرع زاك ومال زاك: نام بين الزكاء وقد زكا الزرع وزكت الأرض وأزكت وأزكى الله مالك ومـن المجاز: رجل زكي: زائد الخير والفضل بن الزكاء والزكاة.
" وحناناً من لدنا وزكاةً " وقوم أزكياء وقد زكوا.
وزكى نفسه: مدحها ونسبها إلى الزكاء.
وزكى الشهود: عدلهم ووصفهم بأنهم أزكياء وكاء فتزكى وتزكى فلان: طلب أن يعد في الأزكياء.
وكى الرجل ماله تزكية: أدى زكاتـه لأنـه ينميـه بمـا
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٣٣٠* ز ك و * * زَكَاةُ * المال معروفة و * زَكَّى * ماله * تَزْكِيَةً * أدى عنه زكاتها و * زكَّى * نفسه أيضا مدحها وقوله تعالى ﴿وتزكيهم بها﴾ قالوا تطهرهم بها و * زَكَّاهُ * أيضا أخذ زكاته و * تَزَكَّى * تصدق و * زَكَا * الزرع * زَكَاءً * بالفتح والمد أي نما وغلام * زَكِيٌّ * أي * زَاكٍ * وقد * زَكَا * من باب سما و * زَكَاءً * أيضا
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٦٬٠٨٤: ( و ( *!زَكا ) المالُ والزَّرْعُ وغيرُهما ( *!يَزْكُو *!زَكاءً ) ، بالمدِّ ، ( *!وزَكْواً ) ، بالفتْحِ ، كذا في النُّسخِ وفي المُحْكَم : كعُلُوَ ؛ ( نَمَا ) وراعَ .
وفي حديثِ عليَ : ( المالُ تنقُصُه النَّفَقَة والعِلْم يَزْكُو على الإِنْفاقِ ) ، فاسْتَعارَ له *!الزَّكاءَ وإن لم يَكُ ذا جِرْمٍ .
وكلُّ شيءٍ يَزْدادُ ويَسْمَنُ . فهو *!يَزْكُو *!زَكاءً .
وقالَ شيْخُنا : قوْلُه *!يَزْكو
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١١٬٢٨٢زَكَا
1 زَكَا ذ , aor. يَزْكُو, (S, Msb, K, &c.,) inf. n. زَكَآءٌ, (S,) or زُكُوٌّ, (Msb, [accord. to which the former seems to be a simple subst.,]) or both, (K, TA,) the latter like عُلُوٌّ, as in the M, but accord. to [some of] the copies of the K زَكْوٌ, (TA,) It increased, or augmented; (S, Msb, K, TA;) it received increase and blessing from God; it throve by the blessing of God; (Er-Rلghib,
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٨٥١زَكَا
زَكَا U ( n. ac. زَكَآء [ 22A ] , زُكُوّ [ 27 ] ) زَكِيَ A ( n. ac. زَكًى [ 4 ] , زَكَاة [ 4tA ] )
a. Grew, throve; increased.
b. Was upright, just; was pure.
زَكَّوَ
زَكَّوَ II ,
a. Made to grow, thrive; increased.
b. Purified ; declared pure.
c. Paid the poor-rate on ( his property ).
d. Collected the poor-rate of.
أَزْكَوَ
أَزْكَوَ IV ,
a. see I (a) & II ( a ).
تَزَكَّوَ
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ٣٧٬٨٨٧زكو
زَكَا - يَزْكُو - زَكَاة - زَكَيّ - أَزْكَى - زَكَّى - يُزَكِّي - تَزَكَّى - يَتَزَكَّى
زَكَا - يَزْكُو + الكائن: يصبح نقياً طاهراً صافياً خالياً من الشوائب والأمراض والشذوذات
﴿ولولا فضل الله عليكم ورحمته ما زكا منكم من أحد أبدا﴾
زَكَاة: على وزن " فـَعْـلـَة" أصلها " زكواة": اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " زَكَا - يَزْكُو ": الفعلة الخاصة
زكو زَكَا - يَزْكُو - زَكَاة - زَكَيّ - أَزْكَى - زَكَّى - يُزَكِّي - تَزَكَّى - يَتَزَكَّى زَكَا - يَزْكُو + الكائن: يصبح نقياً طاهراً صافياً خالياً من الشوائب والأمراض والشذوذات ﴿ولولا فضل الله عليكم ورحمته ما زكا منكم من أحد أبدا﴾ زَكَاة: على وزن " فـَعْـلـَة" أصلها " زكواة": اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " زَكَا - يَزْكُو ": الفعلة الخاصة التي فيها تنقية وتطهير وتصفية وفصل الشوائب والأمراض والشذوذات والتحرر منها عن شيء أو كائن: وهي اصطلاحاً الزكاة المعروفة: إيتاء الصدقة تطهيراً للنفس تَزْكِيَة: على وزن " تـَفـْعـِلة " اسم فعل مبالغة من " زَكَا - يَزْكُو " زَكِيّ: على وزن " فـَعيل" اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة من " زَكَا - يَزْكُو ": من تكون صفته أنه طاهر وصاف وخال من الشوائب والعيوب والشذوذات أَزْكَى: اسم تفضيل من " زَكِيّ ": أكثر من الآخر في الصفاء والطهارة والخلو من العيوب والشذوذات زَكَّى - يُزَكِّي: على وزن " فَعَّلَ " من " زَكَا - يَزْكُو ": جعله " يَزْكُو " على وجه التكرار والشدة تَزَكَّى - يَتَزَكَّى: على وزن " تَفعَّلَ " من " زَكَا - يَزْكُو ": يسعى ويجهد أن " يَزْكُو " بإرادة وجهد ذاتي: زكَّى نفسه بنفسه واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الصفاء والنقاء والخلو من الملوثات والقذر والعيوب"، وهي: بَرِئَ - يَبْرُؤُ، طَهُرَ- يَطْهُرُ، صَفَا - يَصْفُوْ، خَلَصَ - يَخْلُصُ، زَكا - يَزْكو، عَذَُبَ - يَعْذُبُ يفرق لفظاً: زَكَا - يَزْكُو + الكائن: يصبح نقياً طاهراً صافياً خالياً من الشوائب والأمراض والشذوذات ذَكَا - يَذْكُوْ + الكائن أو الشيء: يتصف بأنه " ذَكِيّ ": يكون تام صفات الطيب والحسن والجود والقبول، بالطعم أو الرائحة أو المنظر أو البناء والتركيب زكا - يزكو : ﴿ياءيها الذين آمنوا لا تتبعوا خطوات الشيطان ومن يتبع خطوات الشيطان فإنه يأمر بالفحشاء والمنكر ولولا فضل الله عليكم ورحمته ما زكا منكم من أحد أبدا ولكن الله يزكي من يشاء والله سميع عليم(21)﴾ النور زكاة الأمر أن أقيموا الصلاة وآتوا الزكاة ماتقدموا من خير ﴿وأقيموا الصلاة وآتوا الزكاة وما تقدموا لأنفسكم من خير تجدوه عند الله إن الله بما تعملون بصير(110)﴾ البقرة { إن ربك يعلم أنك تقوم أدنى من ثلثي الليل ونصفه وثلثه وطائفة من الذين معك والله يقدر الليل والنهار علم أن لن تحصوه فتاب عليكم فاقرءوا ما تيسر من القرآن علم أن سيكون منكم مرضى وآخرون يضربون في الأرض يبتغون من فضل الله وآخرون يقاتلون في سبيل الله فاقرءوا ما تيسر منه وأقيموا الصلاة وآتوا الزكاة وأقرضوا الله قرضا حسنا وما تقدموا لأنفسكم من خير تجدوه عند الله هو خيرا وأعظم أجرا واستغفروا الله إن الله غفور رحيم (20) المزمل اعتصموا بالله ﴿وجاهدوا في الله حق جهاده هو اجتباكم وما جعل عليكم في الدين من حرج ملة أبيكم إبراهيم هو سماكم المسلمين من قبل وفي هذا ليكون الرسول شهيدا عليكم وتكونوا شهداء على الناس فأقيموا الصلاة وآتوا الزكاة واعتصموا بالله هو مولاكم فنعم المولى ونعم النصير(78)﴾ الحج أطيعوا الرسول ﴿وأقيموا الصلاة وآتوا الزكاة وأطيعوا الرسول لعلكم ترحمون(56)﴾ النور أطيعوا الله ورسوله ﴿والمؤمنون والمؤمنات بعضهم أولياء بعض يأمرون بالمعروف وينهون عن المنكر ويقيمون الصلاة ويؤتون الزكاة ويطيعون الله ورسوله أولئك سيرحمهم الله إن الله عزيز حكيم(71)﴾ التوبة ﴿أأشفقتم أن تقدموا بين يدي نجواكم صدقات فإذ لم تفعلوا وتاب الله عليكم فأقيموا الصلاة وآتوا الزكاة وأطيعوا الله ورسوله والله خبير بما تعملون(13)﴾ المجادلة ﴿وقرن في بيوتكن ولا تبرجن تبرج الجاهلية الأولى وأقمن الصلاة وآتين الزكاة وأطعن الله ورسوله إنما يريد الله ليذهب عنكم الرجس أهل البيت ويطهركم تطهيرا (33)﴾ الأحزاب وركعوا ﴿وأقيموا الصلاة وآتوا الزكاة واركعوا مع الراكعين(43)﴾ البقرة ﴿إنما وليكم الله ورسوله والذين آمنوا الذين يقيمون الصلاة ويؤتون الزكاة وهم راكعون (55)﴾ المائدة يتفون شرح من هم المتقين المقصودين ﴿واكتب لنا في هذه الدنيا حسنة وفي الآخرة إنا هدنا إليك قال عذابي أصيب به من أشاء ورحمتي وسعت كل شيء فسأكتبها للذين يتقون ويؤتون الزكاة والذين هم بآياتنا يؤمنون (156)﴾ الأعراف ﴿ليس البر أن تولوا وجوهكم قبل المشرق والمغرب ولكن البر من آمن بالله واليوم الآخر والملائكة والكتاب والنبيين وآتى المال على حبه ذوي القربى واليتامى والمساكين وابن السبيل والسائلين وفي الرقاب وأقام الصلاة وآتى الزكاة والموفون بعهدهم إذا عاهدوا والصابرين في البأساء والضراء وحين البأس أولئك الذين صدقوا وأولئك هم المتقون(177)﴾ البقرة تابوا ﴿فإذا انسلخ الأشهر الحرم فاقتلوا المشركين حيث وجدتموهم وخذوهم واحصروهم واقعدوا لهم كل مرصد فإن تابوا وأقاموا الصلاة وآتوا الزكاة فخلوا سبيلهم إن الله غفور رحيم(5)﴾ التوبة ﴿فإن تابوا وأقاموا الصلاة وآتوا الزكاة فإخوانكم في الدين ونفصل الآيات لقوم يعلمون (11)﴾ التوبة الذين أمروا ولم يفعلوا ﴿ولقد أخذ الله ميثاق بني إسرائيل وبعثنا منهم اثني عشر نقيبا وقال الله إني معكم لئن أقمتم الصلاة وآتيتم الزكاة وآمنتم برسلي وعزرتموهم وأقرضتم الله قرضا حسنا لأكفرن عنكم سيئاتكم ولأدخلنكم جنات تجري من تحتها الأنهار فمن كفر بعد ذلك منكم فقد ضل سواء السبيل(12)﴾ المائدة ﴿وإذ أخذنا ميثاق بني إسرائيل لا تعبدون إلا الله وبالوالدين إحسانا وذي القربى واليتامى والمساكين وقولوا للناس حسنا وأقيموا الصلاة وآتوا الزكاة ثم توليتم إلا قليلا منكم وأنتم معرضون(83)﴾ البقرة ﴿ألم تر إلى الذين قيل لهم كفوا أيديكم وأقيموا الصلاة وآتوا الزكاة فلما كتب عليهم القتال إذا فريق منهم يخشون الناس كخشية الله أو أشد خشية وقالوا ربنا لم كتبت علينا القتال لولا أخرتنا إلى أجل قريب قل متاع الدنيا قليل والآخرة خير لمن اتقى ولا تظلمون فتيلا(77)﴾ النساء ﴿وما أمروا إلا ليعبدوا الله مخلصين له الدين حنفاء ويقيموا الصلاة ويؤتوا الزكاة وذلك دين القيمة(5)﴾ البينة ﴿الذين لا يؤتون الزكاة وهم بالآخرة هم كافرون(7)﴾ فصللت ﴿وما آتيتم من ربا ليربوا في أموال الناس فلا يربوا عند الله وما آتيتم من زكاة تريدون وجه الله فأولئك هم المضعفون (39)﴾ الروم أُمروا وفعلوا آمنوا وعملوا الصالحات ﴿إن الذين آمنوا وعملوا الصالحات وأقاموا الصلاة وآتوا الزكاة لهم أجرهم عند ربهم ولا خوف عليهم ولا هم يحزنون(277)﴾ البقرة ﴿لكن الراسخون في العلم منهم والمؤمنون يؤمنون بما أنزل إليك وما أنزل من قبلك والمقيمين الصلاة والمؤتون الزكاة والمؤمنون بالله واليوم الآخر أولئك سنؤتيهم أجرا عظيما (162)﴾ النساء يوقنون بالآخرة ﴿الذين يقيمون الصلاة ويؤتون الزكاة وهم بالآخرة هم يوقنون (3)﴾ النمل ﴿الذين يقيمون الصلاة ويؤتون الزكاة وهم بالآخرة هم يوقنون (4)﴾ لقمان ﴿وكان يأمر أهله بالصلاة والزكاة وكان عند ربه مرضيا(55)﴾ مريم { وجعلني مباركا أين ما كنت وأوصاني بالصلاة والزكاة ما دمت حيا(31) مريم ﴿وجعلناهم أئمة يهدون بأمرنا وأوحينا إليهم فعل الخيرات وإقامة الصلاة وإيتاء الزكاة وكانوا لنا عابدين(73)﴾ الأنبي
الصيغ(٢٢)
- الزَّكَاةَVergi(الْفَعَلَةَ)×٢٤
- أَزْكَىDaha arı(أَفْعَلُ)×٤
- تَزَكَّىAklandı(تَفَعَّلَ)×٤
- وَيُزَكِّيهِمْVe onları aklar(وَيُفَعِّلُهُمْ)×٣
- الزَّكَاةِVergi(الْفَعَلَةِ)×٢
- وَالزَّكَاةِVe vergi(وَالْفَعَلَةِ)×٢
- يَتَزَكَّىAklanır(يَتَفَعَّلُ)×٢
- يَزَّكَّىAklanır(يَتَفَعَّلَ)×٢
- يُزَكِّيAklar(يُفَعِّلُ)×٢
- يُزَكِّيهِمْOnları aklar(يُفَعِّلُهُمْ)×٢
الجذور المجاورةالمجاورة: ٩٨ (الإجمالي: ٢٨٩)
- صلو
الآيات المشتركة: ٢٨ · Namaz
- أتي
الآيات المشتركة: ٢٩ · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
- قوم
الآيات المشتركة: ٢٧ · Hayvanların ön ayaklarına denir
- أخر
الآيات المشتركة: ١٢ · Uhur ense demektir
- فتل
الآيات المشتركة: ٢ · Lif
- بعث
الآيات المشتركة: ٥ · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
- نكر
الآيات المشتركة: ٤ · Tanınmayan
- رسل
الآيات المشتركة: ١٢ · Saçak demektir
- قرض
الآيات المشتركة: ٢ · Kırpıntı demektir
- قرب
الآيات المشتركة: ٥ · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
- طهر
الآيات المشتركة: ٣ · Akar temiz sudur
- أله
الآيات المشتركة: ٢٨ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
الآيات التي ورد فيها(٥٦)
وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ
Vergi
… وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ
Vergi
وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ
Vergi
… وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ …
Vergi
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ
Vergi
… الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ …
Vergi
… إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلَاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أُولَئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْرًا عَظِيمًا
Vergi
… وَقَالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلَاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكَاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا لَأُكَفِّرَنَّ …
Vergi
إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ
Vergi
… وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ
Vergi
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | زكو |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (nakıs) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | طهر, نمو, صلح, برك |
| Zıt Kök | دسو |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin fazlalıklardan, parazitlerden ve kirden arınarak gürbüzleşmesi, bereketlenip boy atması ve verimli biçimde artması |
| Çekirdek Özet 2 | Nefsin günah ve bencil dürtülerden, malın ise haksız pay ve hak sahibinin hakkından arındırılarak manevi ve iktisadi bereketle gelişimi |
| Çekirdek Özet 3 | Arınma ile büyümenin eşzamanlı işlemesi; bir yapının sağlıklı gelişebilmesinin ancak yabancı unsurları tasfiye etmesiyle mümkün olduğu ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kavramın yalnızca kuru bir bağış, sadaka veya vergiye ya da soyut bir kalp temizliğine indirgenip dinamik arınma-büyüme diyalektiğinin koparılması |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| زك | Birikintiyi dışa atmak, itmek, sıkışıklıktan kurtarmak; canlı ve hazır bir çıkış vermek (karşılaştır: nakit parayı peşin sayıp vermek ve yavruyu birden atmak anlamında زكأ) | و | İtme ve atma hareketine akışkanlık, esneklik ve organik bir boyutta sürekli artma, filizlenme ve boy atma kabiliyeti ekleyerek arınma yoluyla büyümeyi doğurmuştur |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ز | Kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Gelişmeyi engelleyen, yapıyı bozan fazlalıkların ve parazit unsurların kesilip budanması |
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Koruyucu bir hacim oluşturma, özü avuç içinde tutarak muhafaza etme ve tutma |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Budanan ve korunan yapının besleyici köklerle süreklilik içinde birbirine bağlanması, canlılığın sürdürülmesi |
| زكو | Fazlalıkları kesip ayırarak özü koruma ve sağlam bağlarla sürekli büyütme hareketi | Yapıyı kirleten unsurların kesilerek ayıklanması, kalan saf çekirdeğin kavranıp korunması ve bu sayede doğal bir artış ve bereketle gelişmesi |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ekinin veya bitkinin yabani otlardan ayıklanarak gürbüzleşmesi, boy atıp bereketli ürün vermesi; toprağın verimli ve bol otlu olması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şairin cömertliği ve malın arınarak bereketle çoğalmasını nitelediği kullanım: والمال يزكو بك مستكبراً / يختال قد أشرف للناظر |
| Erken Arapça kullanım | Bitkinin veya sürünün döl ve ürün bakımından bereketlenip artması durumunda زكا الزرع يَزْكُو denilerek artış ve nezahetin birlikte zikredilmesi |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Lisânü’l-Arab, Esâsü’l-Belâga.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça زكو kökü, Batı ve Kuzeybatı Sami dillerindeki arınma, aklanma, suçsuz bulunma ve berraklaşma semantik alanıyla doğrudan örtüşmektedir. İbranicede yer alan zākāh (זָכָה) ve Aramicede bulunan zəkhā biçimleri, mahkemede beraat etme, suçtan temizlenme, lekesiz ve saf olma manalarını taşır. Süryanicede zkhā kökü aynı zamanda galip gelme, aklanarak üstün çıkma anlamına evrilmiştir. Arapça bu kökte iki ana semantik damarı tek bir gövdede meczetmiştir: Bir yandan Sami dillerinin ortak mirası olan taharet, aklanma ve masumiyet; diğer yandan güney kolunda özelleşen ve tarımsal hayatla pekişen boy atma, bereketlenme ve artma (nemâ). Arapça dışındaki dillerde maddi büyümeden ziyade adli ve ahlaki berraklık öne çıkarken, Arapçada yabancı unsurların ayıklanması sonucu ortaya çıkan gürbüz artış kökün merkezine yerleşmiştir.
درجة الثقة Kesin
المصدر Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, HALOT, Lane’s Lexicon.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | زكأ ve زكو geçişkenliği | Nakit ödemek ve fazlalığı atmak anlamındaki hemzeli kökle birleşerek safiyetin artış getirmesi yönünde gelişmiştir | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice zākāh, Aramice ve Süryanice zəkhā | Ortak Sami katmanında suçsuzluk, arılık ve beraat; Arapçada buna eklenen organik nemâ ve bereket | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dairesi dışında doğrudan kök akrabalığı kuracak güvenilir Afro-Asyatik veri tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
المصدر Brown-Driver-Briggs, Gesenius, Lisânü’l-Arab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| زكو | Anlamlı | Arınma, temizlenme, bereketle büyüme | Fazlalıklardan kurtularak boy atma ve verim sağlama | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| زوك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir; Kur'an'da geçmez |
| كزو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir; Kur'an'da geçmez |
| كوز | Anlamlı | Biriktirme kabı, testi | Suyu toplamak ve taşımak için kullanılan dar boğazlı kap | Kur'an'da geçmez |
| وزك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir; Kur'an'da geçmez |
| وكز | Anlamlı | Dürtmek, yumrukla vurmak | Elin ayası veya yumrukla şiddetle itip defetmek | Kur'an'da geçer; fiziksel dışa itme hareketini paylaşır |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| زكو | Merkez | Arınarak büyüme | Arınmanın zorunlu neticesi olarak bereket ve artışı içerir | Hem kirden temizlenmeyi hem de bu temizliğin doğurduğu organik nemayı birlikte ifade eder |
| طهر | Komşu | Salt temizlik | Yalnızca maddi ve manevi pisliğin giderilmesine odaklanır | Büyüme ve nemâ unsuru barındırmaz; nötr bir arılık halidir |
| نمو | Komşu | Büyüme ve artış | Ayrım gözetmeksizin niceliksel hacim artışıdır | İçinde temizlenme veya parazitlerden arınma şartı bulunmaz |
| صلح | Komşu | Düzgünlük ve uygunluk | Bozukluğun ve fesadın giderilerek işlevsel hale gelmesidir | Özdeki kirin tasfiyesinden ziyade fonksiyonel elverişliliği anlatır |
| برك | Komşu | Bereket ve kalıcılık | İlahi hayrın bir şeyde yerleşmesi ve kesintisiz sürmesidir | Büyüme vardır ancak arınma eyleminin doğrudan bir türevi olarak kurulmaz |
| دسو | Zıt | Bastırmak, köreltmek | Kusurları gizleyip alta gömerek potansiyeli çürütmek | Gelişmeyi engellemek, fıtratı örterek soysuzlaştırmak anlamına gelir |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | زكو | Arınarak büyüme, bereketlenme | Pislik ve parazitlerin tasfiyesiyle gerçekleşen fıtri gelişim | Kesin |
| Latince | Purificare, vegetare | Arındırmak, canlandırmak | Purificare sadece arınmayı verirken, vegetare canlılık ve büyümeyi karşılar; iki kavramı tek gövdede birleştiremez | Güçlü |
| İngilizce | Purify, thrive, tithe | Arınmak, serpilmek, dini vergi | Purify sadece temizliği, thrive ise verimli büyümeyi karşılar; tithe ise kelimenin yalnızca kurumsal zekat payını verir | Güçlü |
| Almanca | Läutern, gedeihen | Arıtmak, boy atıp gelişmek | Läutern ahlaki ve madeni arılığı, gedeihen ise bitkisel ve hayati serpilmeyi anlatır | Güçlü |
| Fransızca | Épurer, prospérer | Saflaştırmak, serpilip gelişmek | Épurer yabancı unsurları ayıklamayı, prospérer ise bereketi ifade eder; tekil bir kök ikisini birden kapsamaz | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Robert Dictionnaire.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الزَّكَاة | Mali yükümlülük, kamusal arınma payı | Namazla birlikte anılan, zenginlerin malından ihtiyaç sahiplerine aktarılan farz vergi; Bakara 2:43, Mâide 5:55, Nûr 24:37, Beyyine 98:5 |
| تَزَكَّى / يَتَزَكَّى | Nefsin günah ve şirkten temizlenmesi | İnsanın ahlaki çabayla batıl inanç ve kötülüklerden arınması; Tâhâ 20:76, Fâtır 35:18, Nâziât 79:18, A'lâ 87:14 |
| يُزَكِّيهِمْ | Peygamberi terbiye ve ilahi inşa | Resulün toplumu cahiliye tortularından, şirkten ve ahlaki zaaflardan arındırıp olgunlaştırması; Bakara 2:129, Âl-i İmrân 3:164, Cum'a 62:2 |
| أَزْكَى | Ahlaken ve fıtraten daha temiz ve verimli | İnsan haysiyetine ve ailevi/içtimai nezakete en uygun olan durum; Bakara 2:232, Nûr 24:28, Nûr 24:30 |
| زَكِيَّةً | Masum, günah işlememiş can | Suçsuz, fıtri saflığını korumuş birey; Kehf 18:74, Meryem 19:19 |
| تُزَكُّوا | Kişinin kendini kusursuz ilan etmesi | Kendini temize çıkarma, kusursuzluk iddiasında bulunma yasağı; Necm 53:32 |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nefsin tezkiyesi ve hidayet | İnsanın kendi fiiliyle mi arındığı yoksa arınmanın salt ilahi bir lütuf mu olduğu tartışması | İrade ve kesb ile ilahi inayet arasındaki dengeye yoğunlaşır |
| Fıkıh | Zekat ibadeti ve şartları | Nisap miktarı, havâic-i asliyye, zekat verilecek sınıflar ve mülkiyetin intikali | Malın üzerindeki kul hakkının tasfiyesi ve hak sahiplerine verilmesiyle meşruiyet kazanması |
| Tefsir | Tensiye ve tezkiye mukayesesi | Şems suresinde nefsi arındıranın kurtulması, onu gömen ve köreltenin hüsrana uğraması | Ahlaki ve ruhi istidadın bastırılmadan açığa çıkarılması ekseninde derinleşir |
| Hadis | Beden ve mal temizliği | Sadakanın malı eksiltmeyeceği, zekatın İslam'ın temeli olduğu ve nifaktan arınma yolları | Zekatın görünürde eksilme gibi dururken hakikatte bereketi ve güveni artırması |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Bireysel ve toplumsal arınma | Ruhu kirden, ibadeti riyadan temizleme | Fıtri yeteneklerin önünü açma | Kulun şirk, kibir ve nankörlükten arınarak manevi tekamül zeminini kurması | Kesin |
| İlmi | Bilginin tasfiyesi | Veriyi hurafeden ve safsatadan ayıklama | Saf ve işlevsel bilginin gelişimi | Zihinsel tortuların elenmesiyle hakikatin doğru inşası ve ilmin ilerlemesi | Güçlü |
| Siyasi | Kamu otoritesi ve liyakat | Yönetim mekanizmasını rüşvet ve kayırmacılıktan arındırma | Kurumsal güven ve adalet | Devlet aygıtının parazit yapılardan temizlenerek meşruiyet ve gücünün büyümesi | Güçlü |
| İktisadi | Servet dolaşımı ve mali arınma | Fazlalık sermayenin alt tabakalara aktarımı | İktisadi tıkanıklığı önleme ve piyasayı canlandırma | Malın atıl kalmasını önleyerek alım gücünü tabana yayma ve iktisadi bereketi sağlama | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Gürültü filtreleme ve sinyal optimizasyonu (Signal-to-Noise Ratio) | Sistemdeki yabancı gürültülerin temizlenmesi sayesinde saf sinyalin gücünün ve iletim kapasitesinin katlanarak artması mantığıyla birebir örtüşür | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Budama etkisi ve kurumsal sağaltım (Pruning effect) | Organizasyonlarda ya da zihinsel şemalarda verimsiz ve işlevsiz yüklerin atılmasıyla temel yetkinliklerin güçlenip büyümesi | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramın yalnızca yılda bir verilen kırkta birlik mali bir vergiye ya da bireysel vicdan tatminine indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Zihinsel, ahlaki, içtimai ve iktisadi bünyeyi çürüten tortulardan arındırarak topyekun bir büyüme, saflaşma ve diriliş hamlesi olması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Zekat veren kişinin kendini alacaklı veya üstün görmesi, arınma ameliyesini mekanik bir harcamaya çevirerek nefsi terbiye boyutunu yok etmesi |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İslam'ın ibadet ve ahlak anlayışının mekanik bir yükümlülük değil, bünyeyi parazitlerden kurtararak geliştiren fıtri ve organik bir arınma-büyüme süreci olduğunu kavratır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Namazla birlikte zekatın emredildiği teşrii ayetlerde, peygamberlerin tebliğ gayesini açıklayan tezkiye ayetlerinde ve nefsin felahını arınmaya bağlayan ahlaki uyarılarda |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Mal vermenin serveti eksilteceği korkusunu yıkar; arınmanın bir geri çekilme değil, bilakis boy atma ve gerçek zenginliğe ulaşma yöntemi olduğunu ispatlar |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBitkinin yabani otlardan ve zararlı fazlalıklardan ayıklanarak gürbüzleşmesi, bereketle boy atması ve ürününü artırması.
- Soyut anlamNefsin, zihnin ve toplumsal kurumların parazit eğilimlerden, haksız kazançtan ve kirden arındırılarak kemale erdirilmesi.
- Sistematik karşılıkBir sistemin büyüme hızının ve niteliğinin, içindeki safraları ve parazit unsurları tasfiye edebilme kapasitesine bağlı olması kanunu.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde toplam varlığı veya potansiyeli, arındırılması gereken kir, parazit ve hak sahibine ait fazlalıkları temsil eder. Parantez içindeki farkı saf çekirdeği simgeler. Dışarıdaki çarpanı ise arınmanın tabii ve ilahi sonucu olarak ortaya çıkan büyüme, bereket ve organik nemâyı () ifade ederek nihai verim ve kemal düzeyini () meydana getirir. Arınma ('nin tasfiyesi) gerçekleşmeden hakiki büyüme () verimli bir sonuca ulaşamaz.