زكو
ز - ك - و
جذر- الورود: ٥٩
- الآيات: ٥٦
- الصيغ: ٢٢
- المعاجم: ٨
“Zekiyye“ bol otlaklı arazi demektir. Sonraları canlılık için kullanılmıştır. Canlının temizlik özelliğinden dolayı temizlik; büyüme ve gelişme özelliğinden dolayı da artma anlamı kazanmıştır.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(٨)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
“Zekiyye“ bol otlaklı arazi demektir. Sonraları canlılık için kullanılmıştır. Canlının temizlik özelliğinden dolayı temizlik; büyüme ve gelişme özelliğinden dolayı da artma anlamı kazanmıştır.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٦٣٢الكاف والزاي و"وايء" معهما
ك و ز، ز ك و، و ك ز، ز ك أ مستعملات كوز: الكُوزُ: معروف والجميع: الأكواز والكيزان.
زكو: الزَّكَوات: جمع الزّكاة. والزّكاة: زكاة المال، وهو تطهيره. زكّى يُزَكّي تزكيةً، والزكاة: الصلاح. تقول: رجل زكيٌّ تقي، ورجال أزكياءُ أتقياء.
وزَكَا الزرع يَزْكُو زَكاءً: ازداد ونما، وكل شيء ازداد ونما فهو يزكو زَكاءً.
وهذا الأمر لا يَزْكُو، أي: لا يليق، قال:
والمال يَزْكو بك مستكبراً
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٥٩٥ز ك و
زرع زاك ومال زاك: نام بين الزكاء وقد زكا الزرع وزكت الأرض وأزكت وأزكى الله مالك ومـن المجاز: رجل زكي: زائد الخير والفضل بن الزكاء والزكاة.
" وحناناً من لدنا وزكاةً " وقوم أزكياء وقد زكوا.
وزكى نفسه: مدحها ونسبها إلى الزكاء.
وزكى الشهود: عدلهم ووصفهم بأنهم أزكياء وكاء فتزكى وتزكى فلان: طلب أن يعد في الأزكياء.
وكى الرجل ماله تزكية: أدى زكاتـه لأنـه ينميـه بمـا
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٣٣٠* ز ك و * * زَكَاةُ * المال معروفة و * زَكَّى * ماله * تَزْكِيَةً * أدى عنه زكاتها و * زكَّى * نفسه أيضا مدحها وقوله تعالى ﴿وتزكيهم بها﴾ قالوا تطهرهم بها و * زَكَّاهُ * أيضا أخذ زكاته و * تَزَكَّى * تصدق و * زَكَا * الزرع * زَكَاءً * بالفتح والمد أي نما وغلام * زَكِيٌّ * أي * زَاكٍ * وقد * زَكَا * من باب سما و * زَكَاءً * أيضا
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٦٬٠٨٤: ( و ( *!زَكا ) المالُ والزَّرْعُ وغيرُهما ( *!يَزْكُو *!زَكاءً ) ، بالمدِّ ، ( *!وزَكْواً ) ، بالفتْحِ ، كذا في النُّسخِ وفي المُحْكَم : كعُلُوَ ؛ ( نَمَا ) وراعَ .
وفي حديثِ عليَ : ( المالُ تنقُصُه النَّفَقَة والعِلْم يَزْكُو على الإِنْفاقِ ) ، فاسْتَعارَ له *!الزَّكاءَ وإن لم يَكُ ذا جِرْمٍ .
وكلُّ شيءٍ يَزْدادُ ويَسْمَنُ . فهو *!يَزْكُو *!زَكاءً .
وقالَ شيْخُنا : قوْلُه *!يَزْكو
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١١٬٢٨٢زَكَا
1 زَكَا ذ , aor. يَزْكُو, (S, Msb, K, &c.,) inf. n. زَكَآءٌ, (S,) or زُكُوٌّ, (Msb, [accord. to which the former seems to be a simple subst.,]) or both, (K, TA,) the latter like عُلُوٌّ, as in the M, but accord. to [some of] the copies of the K زَكْوٌ, (TA,) It increased, or augmented; (S, Msb, K, TA;) it received increase and blessing from God; it throve by the blessing of God; (Er-Rلghib,
زَكَا 1 زَكَا ذ , aor. يَزْكُو, (S, Msb, K, &c.,) inf. n. زَكَآءٌ, (S,) or زُكُوٌّ, (Msb, [accord. to which the former seems to be a simple subst.,]) or both, (K, TA,) the latter like عُلُوٌّ, as in the M, but accord. to [some of] the copies of the K زَكْوٌ, (TA,) It increased, or augmented; (S, Msb, K, TA;) it received increase and blessing from God; it throve by the blessing of God; (Er-Rلghib, TA;) and produced fruit; (TA in art. زكى;) and زَكِىَ, (K in that art.,) aor. يَزْكَى, inf. n. زَكَاةٌ, (TA in that art.,) signifies the same, (K, TA,) mentioned by ISd, on the authority of Lh, as a dial. var. of زَكَا, aor. يزكو; (TA;) and so ↓ ازكى; (Msb, K;) and ↓ تزكّى: (K in art. زكى:) it is said of seed-produce, (S, Msb, Er-Rلghib, TA,) and of wealth, or cattle &c., and of other things: of anything that increases, or augments, one says يَزْكُو, inf. n. زَكَآءٌ. (TA.) [This is the primary meaning: or, accord. to some, the primary meaning is, It was, or became, pure:] some say that the root denotes purity: and some, that it denotes a state of increase, or augmentation. (Mgh.) You say also زَكَتِ الأَرْضُ The land throve, or yielded increase. (Msb.) And زَكَا الغُلَامُ [The boy grew, or throve], inf. n. زُكُوٌّ and زَكَآءٌ, on the authority of Akh. (S.) And زَكَا عَمَلُهُ (assumed tropical:) [His deed, or work, throve]. (K in art. در.) It is said in a trad. of 'Alee, المَالُ تَنْقُصُهُ النَّفَقَةُ وَالعِلْمُ يَزْكُو عَلَى الاـِنْفَاقِ (assumed tropical:) [Wealth, what one expends diminishes it, but knowledge increases by expending]: زَكَآء being thus predicated of knowledge, though this is not a corporeal thing. (TA.) Accord. to El-Umawee, (S,) said of a man, زَكَا, (S, K,) aor. يَزْكُو, inf. n. زُكُوٌّ, (S,) means He enjoyed, or led, a plentiful, and a pleasant or an easy, and a soft or delicate, life; (S, K;) was in a state of abundance of the goods, conveniences, or comforts, of life. (S.) And likewise said of a man, (having the same aor. and inf. n., TA,) it means also He was, or became, good, or righteous; (Jel in xxiv. 21, Msb, K, TA;) and pure from sin. (Jel ibid.) [Hence,] هٰذَا الأَمْرُ لَا يَزْكُو بِفُلَانٍ means This thing, or affair, will not be suitable to such a one; will not befit him. (S.)
زكّاهُ 2 زكّاهُ ذ , inf. n. تَزْكِيَةٌ: see 4. ― -b2- Also He purified him, or it. (Er-Rلghib, TA.) Sometimes the agent of the verb in this sense is a man; as in the saying in the Kur [xci. 9], قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا [Verily he prospereth who purifieth it; namely, his soul]: sometimes it is God; as in [the saying in the Kur xxiv. 21,] وَلٰكِنَّ اللّٰهَ يُزَكِّى مَنْ يَشَآءُ [But God purifieth whom He willeth]: and sometimes it is the Prophet; as in the saying [in the Kur ix. 104], خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا [Take thou, from their possessions, a poor-rate, whereby thou shalt cleanse them and purify them; where (J says in the S) they say that تُزَكِّيهِمْ means the same as تُطَهِّرُهُمْ]; and in the saying [in the Kur ii. 146], يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِنَا وَيُزَكِّيكُمْ [Who reciteth to you our signs, and purifieth you]. (Er-Rلghib, TA.) ― -b3- [Hence, accord. to what is said in the Kur ix. 104, i. e. because the act which it signifies is believed to purify the performer, or because it is believed to purify, or to occasion an increase of, the rest of his property,] زكّى مَالَهُ, (S, Mgh, Msb,) inf. n. as above, (S, Msb,) He gave the زَكَاة [or poorrate] from his property. (S, Mgh.) And زكّاهُ, (S,) or زكّاهُمْ, (Mgh,) He took (S, Mgh) his, (S,) or their, (Mgh,) زَكَاة [or poor-rate]. (S, Mgh.) ― -b4- زَكَّيْتُهُ also signifies I attributed to him زَكَآء, i. e. [purity, or] goodness, or righteousness. (Msb.) [And hence, I praised him.] And زكّى نَفْسَهُ, (S, Mgh,) inf. n. as above, (S,) He praised himself. (S, Mgh.) The doing this is forbidden in the Kur liii. 33. (Er-Rلghib, TA.) Hence, also, تَزْكِيَةُ الشُّهُودِ The pronouncing the witnesses to be veracious, and good, or righteous. (Mgh.) -A2- هُوَ يُخَسِّى وَيُزَكِّى He plays, and says, “ Is it even or odd [or rather odd or even]?” (TA in art. خسو;) he takes, or holds, something in his hand, and says, “ Is it even or odd [or odd or even]?” (TA in the present art.) [See زَكَا below.]
ازكاهُ 4 ازكاهُ ذ He (God) made it to increase, or augment; (S, Msb, K;) [made it to thrive; and put it into a good, or right, state, or condition;] namely, seed-produce, (S, Msb, TA,) and wealth, or cattle &c, and any other thing capable of increase; (TA;) as also ↓ زكّاهُ, (Msb, K, TA,) inf. n. تَزْكِيَةٌ. (TA.) ― -b2- Also He put it into a bag, or some other receptacle; namely, property: thus expl. by Aboo-Moosà. (Nh, TA.) -A2- See also 1, first sentence.
تزكّى 5 تزكّى ذ : see 1, first sentence. ― -b2- Also He became purified; or he purified himself: (TA:) also pronounced اِزَّكَّى, aor. يَزَّكَّى. (Bd in xxxv. 19.) ― -b3- And He endeavoured to attain much piety; from الزَّكَآءُ. (Bd in lxxxvii. 14.) ― -b4- And He gave the poor-rate. (S.)
زَكَا زَكَا ذ , (S, K, * TA,) without tenween, and accord. to some with tenween, and not having the article ال prefixed to it; and in like manner خَسَا, which is coupled with the former, is without tenween, and accord. to some with tenween, and not having the article ال prefixed to it; (TA;) [but each has ال prefixed to it in the K;] i. q. الشَّفْعُ (S, K) مِنَ العَدَدِ (K) [or شَفْعٌ, as meaning An even number; a number consisting of pairs; or a single pair]: said to be so called because the pair are more, or more perfect, or better, (↓ أَزْكَى,) than is the one. (TA.) You say خَسَا أَوْ زَكَا or خَسًا أَوْ زَكًا [Odd or even?]. (TA.) [See more voce خَسَا.]
زَكَاةٌ زَكَاةٌ ذ . or زَكٰوةٌ, [accord. to El-Hareeree, to be written with ا when prefixed to a pronoun, and also in the dual number, (see De Sacy's Anthol. Gram. Arabe, p. 67 of the Arabic text,) but this rule I have not found to be generally observed, even in the best MSS., nor have I in the similar cases of صَلٰوةٌ and حَيٰوةٌ, (to which it is also applied,) in the best copies of the Kur-لn,] of the measure فَعَلَةٌ, [i. e., originally زَكَوَةٌ,] like صَدَقَةٌ [which is one of its syns.]; a noun of the class of homonyms: (IAth, TA:) it signifies Increase, or augmentation, (IAth, Er-Rلghib, TA,) as also ↓ زَكَآءٌ [mentioned in the first paragraph as an inf. n.], (Msb,) resulting from the blessing of God; and this is [said to be] the primary meaning; and is considered as relating to the things of the present world and to those of the world to come. (Er-Rلghib, TA.) ― -b2- And Purity. (IAth, TA.) And [particularly] The dryness of the earth or ground; which is its purity from defilement. (TA.) ― -b3- And Purification: a meaning which it is said to have in the saying in the Kur [xxiii. 4], وَالَّذِينَ هُمْ لِلزَّكٰوةِ فَاعِلُونَ, (IAth, Mgh, Er-Rلghib, TA,) i. e. And who are acting in their religious service for God's purification of them; or for their purification of themselves: for لِلزَّكٰوة is not here an objective complement of فَاعِلُونَ; the ل therein denoting the aim and the cause. (Er-Rلghib, TA.) ― -b4- Also, [as being a mode of purification of oneself,] Good, or righteous, conduct: and in this sense it has been expl. as used in the Kur xviii. 80: or as meaning goodness, or righteousness: (TA:) which ↓ زَكَآءٌ [also] signifies. (Msb.) And Religious service; as being the means of purification: so [accord. to some] it signifies in the saying [in the Kur xix. 14], وَحَنَانًا مِنْ لَدُنَّا وَزَكٰوةً [And the disposition to mercy, or compassion, from us, and religious service]: (Er-Rلghib, TA:) or it here means طُهْرَة [i. e. purification, or purity]: and [accord. to some, if we except the instances mentioned above in the next two preceding sentences,] this is the only instance in the Kur-لn in which it is used in any other sense than that which next follows. (Kull p. 199.) ― -b5- And [The poor-rate;] the portion, or amount, of property, that is given therefrom, (M, IAth, Mgh, Msb, K, Er-Rلghib, TA,) as the due of God, (Er-Rلghib, TA,) by its possessor, (M, K, TA,) to the poor, (M, Mgh, Er-Rلghib, TA,) in order that he may purify it thereby: (M, IAth, K, TA:) [in the S it is merely said that “ the زَكٰوة of property is well known: ” the giving it is obligatory, provided that the property is of a certain amount, and has been in possession eleven months: the portion given varies according to the nature and amount of the property; but is generally a fortieth part thereof, or of its value; i. e. two and a half per cent.:] it is thus termed [for the reason assigned above; or] as being a cause of the hope of increase, (Msb, Er-Rلghib, TA,) or as causing the soul, or person, to thrive, or grow, by means of good things and blessings [procured thereby], or for both of these reasons. (Er-Rلghib, TA.) زَكَاةُ الفِطْرِ [The alms of the breaking of the fast, given at the end of Ramadلn,] is obligatory upon every person of the Muslims, the free and the slave, the male and the female, the young and the old, the poor and the rich; and purifies the faster from unprofitable and lewd discourse: it consists of a صَاع [q. v.] of dates, or of barley, [or of raisins or some other ordinary kind of food,] or half that quantity of wheat. (El-Jلmi' es-Sagheer, voce زَكَاة.) [The pl. is زَكَوَاتٌ.] ― -b6- Also, [as being an attribution of purity or goodness or righteousness,] Praise. (IAth, TA.) ― -b7- And The pure, or best, part of a thing: (K, TA:) on the authority of Aboo-'Alee. (TA.)
زَكَآءٌ زَكَآءٌ ذ an inf. n. of 1 [q. v.]. (S, K.) See also the next preceding paragraph, in two places. ― -b2- Also [The increase of the earth; or] the fruits caused to come forth by God. (TA.)
زَكِىٌّ زَكِىٌّ ذ i. q. ↓ زَاكٍ, (Akh, S,) which signifies Increasing [&c., as act part. n. of زَكَا, q. v.]: (Ham p. 722:) [and growing, or thriving]: applied in this sense to a boy. (Akh, S.) ― -b2- غُلَامًا زَكِيًّا in the Kur xix. 19 means [A boy] pure from sins: or growing, or increasing, in goodness and righteousness: (Bd:) or purified by nature: or such as shall in the future become purified. (TA.) And نَفْسًا زَكِيَّةً in the Kur xviii. 73 means [A soul, or person,] pure from sins: some read ↓ زَاكِيَةً; but the former is more forcible: [or,] accord. to AA, ↓ the latter means that has never sinned: and the former, that has sinned and then been forgiven. (Bd.) [Or] رَجُلٌ زَكِىٌّ signifies A good, or righteous, man: and the pl. is أَزْكِيَآءُ. (Msb, K, * TA.) And also A man enjoying, or leading, a plentiful, and a pleasant or an easy, and a soft or delicate, life: pl. as above. (K, TA.) ― -b3- And أَرْضٌ زَكِيَّةٌ Good, fat land. (TA in art زكى.)
زَكَوِىٌّ زَكَوِىٌّ ذ [generally meaning Of, or relating to, the poor-rate] is the rel. n. of زَكَاةٌ; like as حَصَوِىٌّ is that of حَصَاةٌ; because the rel. n. reduces the word to its original form: زَكَائِىٌّ is vulgar and wrong. (Msb.)
زَاكٍ زَاكٍ ذ , and its fem. زَاكِيَةٌ: see زَكِىٌّ, in three places.
أَزْكَى أَزْكَى ذ More, or most, profitable: (Bd in ii. 232:) or better, or best: (Jel ibid:) more, or most, pure: (Bd in xxiv. 28:) more, or most, lawful, (Bd and Jel in xviii. 18,) and good, or pleasant: or more, or most, abundant and cheap. (Bd ibid.) See also زَكَا as a noun.
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٨٥١زَكَا
زَكَا U ( n. ac. زَكَآء [ 22A ] , زُكُوّ [ 27 ] ) زَكِيَ A ( n. ac. زَكًى [ 4 ] , زَكَاة [ 4tA ] )
a. Grew, throve; increased.
b. Was upright, just; was pure.
زَكَّوَ
زَكَّوَ II ,
a. Made to grow, thrive; increased.
b. Purified ; declared pure.
c. Paid the poor-rate on ( his property ).
d. Collected the poor-rate of.
أَزْكَوَ
أَزْكَوَ IV ,
a. see I (a) & II ( a ).
تَزَكَّوَ
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ٣٧٬٨٨٧زكو
زَكَا - يَزْكُو - زَكَاة - زَكَيّ - أَزْكَى - زَكَّى - يُزَكِّي - تَزَكَّى - يَتَزَكَّى
زَكَا - يَزْكُو + الكائن: يصبح نقياً طاهراً صافياً خالياً من الشوائب والأمراض والشذوذات
﴿ولولا فضل الله عليكم ورحمته ما زكا منكم من أحد أبدا﴾
زَكَاة: على وزن " فـَعْـلـَة" أصلها " زكواة": اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " زَكَا - يَزْكُو ": الفعلة الخاصة
الصيغ(٢٢)
- الزَّكَاةَVergi(الْفَعَلَةَ)×٢٤
- أَزْكَىDaha arı(أَفْعَلُ)×٤
- تَزَكَّىAklandı(تَفَعَّلَ)×٤
- وَيُزَكِّيهِمْVe onları aklar(وَيُفَعِّلُهُمْ)×٣
- الزَّكَاةِVergi(الْفَعَلَةِ)×٢
- وَالزَّكَاةِVe vergi(وَالْفَعَلَةِ)×٢
- يَتَزَكَّىAklanır(يَتَفَعَّلُ)×٢
- يَزَّكَّىAklanır(يَتَفَعَّلَ)×٢
- يُزَكِّيAklar(يُفَعِّلُ)×٢
- يُزَكِّيهِمْOnları aklar(يُفَعِّلُهُمْ)×٢
الجذور المجاورةالمجاورة: ٩٨ (الإجمالي: ٢٨٩)
- صلو
الآيات المشتركة: ٢٨ · Namaz
- أتي
الآيات المشتركة: ٢٩ · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
- قوم
الآيات المشتركة: ٢٧ · Hayvanların ön ayaklarına denir
- أخر
الآيات المشتركة: ١٢ · Uhur ense demektir
- فتل
الآيات المشتركة: ٢ · Lif
- بعث
الآيات المشتركة: ٥ · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
- نكر
الآيات المشتركة: ٤ · Tanınmayan
- رسل
الآيات المشتركة: ١٢ · Saçak demektir
- قرض
الآيات المشتركة: ٢ · Kırpıntı demektir
- قرب
الآيات المشتركة: ٥ · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
- طهر
الآيات المشتركة: ٣ · Akar temiz sudur
- أله
الآيات المشتركة: ٢٨ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
الآيات التي ورد فيها(٥٦)
وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ
Vergi
… وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ
Vergi
وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ
Vergi
… وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ …
Vergi
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ
Vergi
… الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ …
Vergi
… إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلَاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أُولَئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْرًا عَظِيمًا
Vergi
… وَقَالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلَاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكَاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا لَأُكَفِّرَنَّ …
Vergi
إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ
Vergi
… وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ
Vergi
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | زكو |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (nakıs) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | طهر, نمو, صلح, برك |
| Zıt Kök | دسو |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin fazlalıklardan, parazitlerden ve kirden arınarak gürbüzleşmesi, bereketlenip boy atması ve verimli biçimde artması |
| Çekirdek Özet 2 | Nefsin günah ve bencil dürtülerden, malın ise haksız pay ve hak sahibinin hakkından arındırılarak manevi ve iktisadi bereketle gelişimi |
| Çekirdek Özet 3 | Arınma ile büyümenin eşzamanlı işlemesi; bir yapının sağlıklı gelişebilmesinin ancak yabancı unsurları tasfiye etmesiyle mümkün olduğu ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kavramın yalnızca kuru bir bağış, sadaka veya vergiye ya da soyut bir kalp temizliğine indirgenip dinamik arınma-büyüme diyalektiğinin koparılması |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| زك | Birikintiyi dışa atmak, itmek, sıkışıklıktan kurtarmak; canlı ve hazır bir çıkış vermek (karşılaştır: nakit parayı peşin sayıp vermek ve yavruyu birden atmak anlamında زكأ) | و | İtme ve atma hareketine akışkanlık, esneklik ve organik bir boyutta sürekli artma, filizlenme ve boy atma kabiliyeti ekleyerek arınma yoluyla büyümeyi doğurmuştur |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ز | Kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Gelişmeyi engelleyen, yapıyı bozan fazlalıkların ve parazit unsurların kesilip budanması |
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Koruyucu bir hacim oluşturma, özü avuç içinde tutarak muhafaza etme ve tutma |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Budanan ve korunan yapının besleyici köklerle süreklilik içinde birbirine bağlanması, canlılığın sürdürülmesi |
| زكو | Fazlalıkları kesip ayırarak özü koruma ve sağlam bağlarla sürekli büyütme hareketi | Yapıyı kirleten unsurların kesilerek ayıklanması, kalan saf çekirdeğin kavranıp korunması ve bu sayede doğal bir artış ve bereketle gelişmesi |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ekinin veya bitkinin yabani otlardan ayıklanarak gürbüzleşmesi, boy atıp bereketli ürün vermesi; toprağın verimli ve bol otlu olması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şairin cömertliği ve malın arınarak bereketle çoğalmasını nitelediği kullanım: والمال يزكو بك مستكبراً / يختال قد أشرف للناظر |
| Erken Arapça kullanım | Bitkinin veya sürünün döl ve ürün bakımından bereketlenip artması durumunda زكا الزرع يَزْكُو denilerek artış ve nezahetin birlikte zikredilmesi |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Lisânü’l-Arab, Esâsü’l-Belâga.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça زكو kökü, Batı ve Kuzeybatı Sami dillerindeki arınma, aklanma, suçsuz bulunma ve berraklaşma semantik alanıyla doğrudan örtüşmektedir. İbranicede yer alan zākāh (זָכָה) ve Aramicede bulunan zəkhā biçimleri, mahkemede beraat etme, suçtan temizlenme, lekesiz ve saf olma manalarını taşır. Süryanicede zkhā kökü aynı zamanda galip gelme, aklanarak üstün çıkma anlamına evrilmiştir. Arapça bu kökte iki ana semantik damarı tek bir gövdede meczetmiştir: Bir yandan Sami dillerinin ortak mirası olan taharet, aklanma ve masumiyet; diğer yandan güney kolunda özelleşen ve tarımsal hayatla pekişen boy atma, bereketlenme ve artma (nemâ). Arapça dışındaki dillerde maddi büyümeden ziyade adli ve ahlaki berraklık öne çıkarken, Arapçada yabancı unsurların ayıklanması sonucu ortaya çıkan gürbüz artış kökün merkezine yerleşmiştir.
درجة الثقة Kesin
المصدر Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, HALOT, Lane’s Lexicon.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | زكأ ve زكو geçişkenliği | Nakit ödemek ve fazlalığı atmak anlamındaki hemzeli kökle birleşerek safiyetin artış getirmesi yönünde gelişmiştir | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice zākāh, Aramice ve Süryanice zəkhā | Ortak Sami katmanında suçsuzluk, arılık ve beraat; Arapçada buna eklenen organik nemâ ve bereket | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dairesi dışında doğrudan kök akrabalığı kuracak güvenilir Afro-Asyatik veri tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
المصدر Brown-Driver-Briggs, Gesenius, Lisânü’l-Arab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| زكو | Anlamlı | Arınma, temizlenme, bereketle büyüme | Fazlalıklardan kurtularak boy atma ve verim sağlama | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| زوك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir; Kur'an'da geçmez |
| كزو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir; Kur'an'da geçmez |
| كوز | Anlamlı | Biriktirme kabı, testi | Suyu toplamak ve taşımak için kullanılan dar boğazlı kap | Kur'an'da geçmez |
| وزك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir; Kur'an'da geçmez |
| وكز | Anlamlı | Dürtmek, yumrukla vurmak | Elin ayası veya yumrukla şiddetle itip defetmek | Kur'an'da geçer; fiziksel dışa itme hareketini paylaşır |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| زكو | Merkez | Arınarak büyüme | Arınmanın zorunlu neticesi olarak bereket ve artışı içerir | Hem kirden temizlenmeyi hem de bu temizliğin doğurduğu organik nemayı birlikte ifade eder |
| طهر | Komşu | Salt temizlik | Yalnızca maddi ve manevi pisliğin giderilmesine odaklanır | Büyüme ve nemâ unsuru barındırmaz; nötr bir arılık halidir |
| نمو | Komşu | Büyüme ve artış | Ayrım gözetmeksizin niceliksel hacim artışıdır | İçinde temizlenme veya parazitlerden arınma şartı bulunmaz |
| صلح | Komşu | Düzgünlük ve uygunluk | Bozukluğun ve fesadın giderilerek işlevsel hale gelmesidir | Özdeki kirin tasfiyesinden ziyade fonksiyonel elverişliliği anlatır |
| برك | Komşu | Bereket ve kalıcılık | İlahi hayrın bir şeyde yerleşmesi ve kesintisiz sürmesidir | Büyüme vardır ancak arınma eyleminin doğrudan bir türevi olarak kurulmaz |
| دسو | Zıt | Bastırmak, köreltmek | Kusurları gizleyip alta gömerek potansiyeli çürütmek | Gelişmeyi engellemek, fıtratı örterek soysuzlaştırmak anlamına gelir |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | زكو | Arınarak büyüme, bereketlenme | Pislik ve parazitlerin tasfiyesiyle gerçekleşen fıtri gelişim | Kesin |
| Latince | Purificare, vegetare | Arındırmak, canlandırmak | Purificare sadece arınmayı verirken, vegetare canlılık ve büyümeyi karşılar; iki kavramı tek gövdede birleştiremez | Güçlü |
| İngilizce | Purify, thrive, tithe | Arınmak, serpilmek, dini vergi | Purify sadece temizliği, thrive ise verimli büyümeyi karşılar; tithe ise kelimenin yalnızca kurumsal zekat payını verir | Güçlü |
| Almanca | Läutern, gedeihen | Arıtmak, boy atıp gelişmek | Läutern ahlaki ve madeni arılığı, gedeihen ise bitkisel ve hayati serpilmeyi anlatır | Güçlü |
| Fransızca | Épurer, prospérer | Saflaştırmak, serpilip gelişmek | Épurer yabancı unsurları ayıklamayı, prospérer ise bereketi ifade eder; tekil bir kök ikisini birden kapsamaz | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Robert Dictionnaire.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الزَّكَاة | Mali yükümlülük, kamusal arınma payı | Namazla birlikte anılan, zenginlerin malından ihtiyaç sahiplerine aktarılan farz vergi; Bakara 2:43, Mâide 5:55, Nûr 24:37, Beyyine 98:5 |
| تَزَكَّى / يَتَزَكَّى | Nefsin günah ve şirkten temizlenmesi | İnsanın ahlaki çabayla batıl inanç ve kötülüklerden arınması; Tâhâ 20:76, Fâtır 35:18, Nâziât 79:18, A'lâ 87:14 |
| يُزَكِّيهِمْ | Peygamberi terbiye ve ilahi inşa | Resulün toplumu cahiliye tortularından, şirkten ve ahlaki zaaflardan arındırıp olgunlaştırması; Bakara 2:129, Âl-i İmrân 3:164, Cum'a 62:2 |
| أَزْكَى | Ahlaken ve fıtraten daha temiz ve verimli | İnsan haysiyetine ve ailevi/içtimai nezakete en uygun olan durum; Bakara 2:232, Nûr 24:28, Nûr 24:30 |
| زَكِيَّةً | Masum, günah işlememiş can | Suçsuz, fıtri saflığını korumuş birey; Kehf 18:74, Meryem 19:19 |
| تُزَكُّوا | Kişinin kendini kusursuz ilan etmesi | Kendini temize çıkarma, kusursuzluk iddiasında bulunma yasağı; Necm 53:32 |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nefsin tezkiyesi ve hidayet | İnsanın kendi fiiliyle mi arındığı yoksa arınmanın salt ilahi bir lütuf mu olduğu tartışması | İrade ve kesb ile ilahi inayet arasındaki dengeye yoğunlaşır |
| Fıkıh | Zekat ibadeti ve şartları | Nisap miktarı, havâic-i asliyye, zekat verilecek sınıflar ve mülkiyetin intikali | Malın üzerindeki kul hakkının tasfiyesi ve hak sahiplerine verilmesiyle meşruiyet kazanması |
| Tefsir | Tensiye ve tezkiye mukayesesi | Şems suresinde nefsi arındıranın kurtulması, onu gömen ve köreltenin hüsrana uğraması | Ahlaki ve ruhi istidadın bastırılmadan açığa çıkarılması ekseninde derinleşir |
| Hadis | Beden ve mal temizliği | Sadakanın malı eksiltmeyeceği, zekatın İslam'ın temeli olduğu ve nifaktan arınma yolları | Zekatın görünürde eksilme gibi dururken hakikatte bereketi ve güveni artırması |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Bireysel ve toplumsal arınma | Ruhu kirden, ibadeti riyadan temizleme | Fıtri yeteneklerin önünü açma | Kulun şirk, kibir ve nankörlükten arınarak manevi tekamül zeminini kurması | Kesin |
| İlmi | Bilginin tasfiyesi | Veriyi hurafeden ve safsatadan ayıklama | Saf ve işlevsel bilginin gelişimi | Zihinsel tortuların elenmesiyle hakikatin doğru inşası ve ilmin ilerlemesi | Güçlü |
| Siyasi | Kamu otoritesi ve liyakat | Yönetim mekanizmasını rüşvet ve kayırmacılıktan arındırma | Kurumsal güven ve adalet | Devlet aygıtının parazit yapılardan temizlenerek meşruiyet ve gücünün büyümesi | Güçlü |
| İktisadi | Servet dolaşımı ve mali arınma | Fazlalık sermayenin alt tabakalara aktarımı | İktisadi tıkanıklığı önleme ve piyasayı canlandırma | Malın atıl kalmasını önleyerek alım gücünü tabana yayma ve iktisadi bereketi sağlama | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Gürültü filtreleme ve sinyal optimizasyonu (Signal-to-Noise Ratio) | Sistemdeki yabancı gürültülerin temizlenmesi sayesinde saf sinyalin gücünün ve iletim kapasitesinin katlanarak artması mantığıyla birebir örtüşür | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Budama etkisi ve kurumsal sağaltım (Pruning effect) | Organizasyonlarda ya da zihinsel şemalarda verimsiz ve işlevsiz yüklerin atılmasıyla temel yetkinliklerin güçlenip büyümesi | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramın yalnızca yılda bir verilen kırkta birlik mali bir vergiye ya da bireysel vicdan tatminine indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Zihinsel, ahlaki, içtimai ve iktisadi bünyeyi çürüten tortulardan arındırarak topyekun bir büyüme, saflaşma ve diriliş hamlesi olması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Zekat veren kişinin kendini alacaklı veya üstün görmesi, arınma ameliyesini mekanik bir harcamaya çevirerek nefsi terbiye boyutunu yok etmesi |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İslam'ın ibadet ve ahlak anlayışının mekanik bir yükümlülük değil, bünyeyi parazitlerden kurtararak geliştiren fıtri ve organik bir arınma-büyüme süreci olduğunu kavratır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Namazla birlikte zekatın emredildiği teşrii ayetlerde, peygamberlerin tebliğ gayesini açıklayan tezkiye ayetlerinde ve nefsin felahını arınmaya bağlayan ahlaki uyarılarda |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Mal vermenin serveti eksilteceği korkusunu yıkar; arınmanın bir geri çekilme değil, bilakis boy atma ve gerçek zenginliğe ulaşma yöntemi olduğunu ispatlar |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBitkinin yabani otlardan ve zararlı fazlalıklardan ayıklanarak gürbüzleşmesi, bereketle boy atması ve ürününü artırması.
- Soyut anlamNefsin, zihnin ve toplumsal kurumların parazit eğilimlerden, haksız kazançtan ve kirden arındırılarak kemale erdirilmesi.
- Sistematik karşılıkBir sistemin büyüme hızının ve niteliğinin, içindeki safraları ve parazit unsurları tasfiye edebilme kapasitesine bağlı olması kanunu.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde toplam varlığı veya potansiyeli, arındırılması gereken kir, parazit ve hak sahibine ait fazlalıkları temsil eder. Parantez içindeki farkı saf çekirdeği simgeler. Dışarıdaki çarpanı ise arınmanın tabii ve ilahi sonucu olarak ortaya çıkan büyüme, bereket ve organik nemâyı () ifade ederek nihai verim ve kemal düzeyini () meydana getirir. Arınma ('nin tasfiyesi) gerçekleşmeden hakiki büyüme () verimli bir sonuca ulaşamaz.