قدر
ق - د - ر
جذر- الورود: ١٣٢
- الآيات: ١٢١
- الصيغ: ٥٠
- المعاجم: ١٣
Kıdr kazandır. Malzeme ölçüleri kard ile, pişirme süresi ve şekli kaderle anlatılmaktadır. “Kard” değer demektir. Kader de plan demektir. Mastar olarak kullanıldığın planlamak anlamı çıkar.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Kıdr kazandır. Malzeme ölçüleri kard ile, pişirme süresi ve şekli kaderle anlatılmaktadır. “Kard” değer demektir. Kader de plan demektir. Mastar olarak kullanıldığın planlamak anlamı çıkar.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٢٬٣٣٨القاف والدال والراء معهما
ق د ر، ق ر د، ر د ق، د ق ر، ر ق د مستعملات قدر: القَدَرُ: القضاء الموفق، يقال: قَدره الله تقديراً.
وإذا وافق الشيء شيئاً قيل: جاء على قَدَرِه.
والقَدَريّة: قوم يكذبون بالقَدرِ.
والمِقدارُ: اسم القدر إذا بلغ العبد المِقدارَ مات.
والأشياء مقادير أي لكل شيء مقدار وأجل.
والمطر ينزل بمقِدار أي بقَدّرٍ وقدر مثقل ومجزوم، وهما لغتان.
والقَدْرُ: مبلغ الشيء.
وقول الله عز وجل: "وما
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٬٤٨٥قَدْرُ الشيءِ: مبْلَغُهُ. وقَدَرُ الله وقَدْرُهُ بمعنًى، وهو في الأصل مصدر. وقال الله تعالى: "ما قَدَرُوا الله حَقَّ قَدْرِهِ"، أي ما عظَّموا الله حقَّ تعظيمه. والقَدَرُ والقَدْرُ أيضاً: ما يُقَدِّرُهُ الله عزّ وجلّ من القضاء. وأنشد الأخفش:
ألا يا لِقومي لـلـنـوائبِ والـقَـدْرِ وللأمرِ يأتي المرءَ من حيث لا يدري
ويقال: مالي عليه مَقْدَرَةٌ ومَقْدِرَةٌ ومَقْدُرَةٌ، أي قُدْرَةٌ. ومنه قولهم:
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٥٬٣٥٧ق د ر
قدر ، قرد ، دقر ، درق ، رقد ، ردق : مستعملة .
قدر : قال الليث : القَدَر : القضاء الموفَّق ، يقال : قدّر الله هذا تقديراً ، قال : وإذا وافَقَ الشيءُ الشيءَ ، قلت : جاء قَدَرُه .
والقَدَرية : قوم يُنسَبون إلى التكذيب بما قَدَّر الله من الأشياء .
وقال بعض متكلّميهم : لا يَلزمنا هذا النبز ، لأنّا نَنفِي القَدَر عن الله ، ومن أَثبتَه فهو أولى به . وهذا تمويهٌ منهم ، لأنهم
يتبينون أنَّ القَدَر
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٧٬٧٤٣(باب القاف والدال وما يثلثهما)
(قدر) القاف والدال والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على مَبْلَغ الشَّيء وكُنهه ونهايته. فالقدر: مبلغُ كلِّ شيء. يقال: قَدْرُه كذا، أي مبلغُه. وكذلك القَدَر. وقَدَرتُ الشّيءَ أَقْدِرُه وأَقْدُرُه من التقدير، وقدَّرته أُقَدِّره. والقَدْر: قضاء الله تعالى الأشياءَ على مبالغها ونهاياتها التي أرادَها لها، وهو القَدَرُ أيضاً. قال في القَدَر:
خَلِّ الطَّريقَ لمن يبنِي المَنَارَ به
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٥٬٠٥١- القدرة إذا وصف بها الإنسان فاسم لهيئة له بها يتمكن من فعل شيء ما، وإذا وصف الله تعالى بها فهي نفي العجز عنه، ومحال أن يوصف غير الله بالقدرة المطلقة معنى وإن أطلق عليه لفظا، بل حقه أن يقال: قادر على كذا، ومتى قيل: هو قادر، فعلى سبيل معنى التقييد، ولهذا لا أحد غير الله يوصف بالقدرة من وجه إلا ويصح أن يوصف بالعجز من وجه، والله تعالى هو الذي ينتفي عنه العجز من كل وجه. والقدير: هو الفاعل لما يشاء
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١٬٠٥٢ق د ر
هو قادر مقتدر ذو قدرة ومقدرة.
وأقدره الله عليه.
وقادرته: قاويته.
وهم قدر مائة وقدرها ومقدارها: مبلغها.
والأمور تجري بقدر الله ومقداره وتقديره وأقداره ومقاديره.
وقدرت الشيء أقدره وأقدره وقدّرته.
وهذا شيء لا يقادر قدره.
وقدرت أن فلاناً يفعل كذا.
وهذا سرج قدر.
ورحلٌ قدر: وسط.
ورجل مقتدر الطول: ربعةٌ.
وصانع مقتدر: رفيق بالعمل.
قال امرؤ القيس: لها
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣بلا ترجمةالحروف: ١٧٬٩٨٩القَدِيرُ والقادِرُ: من صفات الله عز وجل يكونان من القُدْرَة ويكونان من التقدير. وقوله تعالى: إِن الله على كل شيء قدير؛ من القُدْرة، فالله عز وجل على كل شيء قدير، والله سبحانه مُقَدِّرُ كُلِّ شيء وقاضيه. ابن الأَثير: في أَسماء الله تعالى القادِرُ والمُقْتَدِرُ والقَدِيرُ، فالقادر اسم فاعل من قَدَرَ يَقْدِرُ، والقَدِير فعيل منه، وهو للمبالغة، والمقتدر مُفْتَعِلٌ من اقْتَدَرَ، وهو أَبلغ.
التهذيب:
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١٬٠٨٠* ق د ر * * قَدُرُ * الشيء مبلغه قلت وهو بسكون الدال وفتحها ذكره في التهذيب والمجمل وقدر الله و * قَدْرُهُ * بمعنى وهو في الأصل مصدر قال الله تعالى ﴿وما قدروا الله حق قدره﴾ أي ما عظموه حق تعظيمه * القَدَرُ * و * القَدْرُ * أيضا ما يقدره الله من القضاء ويقال مالي عليه * مَقْدَرَةٌ * بكسر الدال وفتحها أي * قُدْرةُ * ومنه قولهم * المَقْدَرَةُ * تذهب الحفيظة ورجل ذو * مَقْدُرةٍ * بالضم أي ذو يسار
* ق د ر * * قَدُرُ * الشيء مبلغه قلت وهو بسكون الدال وفتحها ذكره في التهذيب والمجمل وقدر الله و * قَدْرُهُ * بمعنى وهو في الأصل مصدر قال الله تعالى ﴿وما قدروا الله حق قدره﴾ أي ما عظموه حق تعظيمه * القَدَرُ * و * القَدْرُ * أيضا ما يقدره الله من القضاء ويقال مالي عليه * مَقْدَرَةٌ * بكسر الدال وفتحها أي * قُدْرةُ * ومنه قولهم * المَقْدَرَةُ * تذهب الحفيظة ورجل ذو * مَقْدُرةٍ * بالضم أي ذو يسار وأما من القضاء والقدر * فالمَقْدَرَةُ * بالفتح لا غير و * قَدَرَ * على الشيء * قُدْرة * و * قُدْراناً * أيضا بضم القاف و * قَدِرَ * يقدر * قُدْرَةً * لغة فيه كعلم يعلم ورجل ذو قدرة أي يسار و * قَدَرَ * الشيء أي * قَدَّرَهُ * من التقدير وبابه ضرب ونصر وفي الحديث ﴿إذا غم عليكم الهلال * فاقْدُرُوا * له﴾ أي اتموا ثلاثين و * قَدَرْتُ * عليه الثوب بالتخفيف * فانْقَدَرَ * أي جاء على * المِقْدارِ * و * قَدَرَ * على عياله بالتخفيف مثل فتر ومنه قوله تعالى ﴿ومن قدر عليه رزقه﴾ و * قَدَّرَ * الشيء * تَقْديرا * ويقال * استَقْدِرِ * الله خيرا و * تَقَدَّرَ * له الشيء أي تهيأ و * الاقْتِدَارُ * على الشيء _ القُدْرةُ * عليه و * القِدْرُ * مؤنثة وتصغيرها _ قُدَيْرٌ * بلا هاء على غير قياس
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١٤٬٨٠٣القدر، محركة: القضاء الموفق، نقله الأزهري عن الليث، وفي المحكم: القدر: القضاء والحكم، وهو ما يقدره الله عز وجل من القضاء ويحكم به من الأمور. والقدر أيضا: مبلع الشيء. ويضم، نقله الصاغاني عن الفراء، كالمقدار، بالكسر. والقدر أيضا: الطاقة، كالقدر، بفتح فسكون فيهما، أما في معنى مبلغ الشيء فقد نقله الليث، وبه فسر قوله تعالى: وما قدروا الله حق قدره. قال: أي ما وصفوه حق صفته. وقال: والقدر والقدر ها هنا:
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩بلا ترجمةالحروف: ٢١٬٤٠٥قَدَرْتُ الشَّىْءَ
1 قَدَرْتُ الشَّىْءَ ذ , aor. قَدِرَ and قَدُرَ , [or the former only accord. to the Mgh., as will be seen by what follows,] inf. n. قَدْرٌ, (S, Msb,) is from التَّقْدِيرُ, (S,) [or] it signifies the same as ↓ قدّرتُ الشَّىْءَ, inf. n. تَقْدِيرٌ: (Msb:) [which latter phrase is afterwards mentioned in the S, but unexplained: the meaning is, I measured the thing; computed, or
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٤٬١٦٦قَدَرَ
قَدَرَ I , U ( n. ac. قَدْر 1 , قُدْرَة 3t , مَقْدَر 17 , مَقْدَرَة 17t , مَقْدِرَة 18t , مَقْدُرَة 19t , قَدَاْر 22 , قِدَاْر 23 , قِدْرَاْن 34 , قُدْرَاْن 35 )
a. [ 'Ala ], Was able to do, capable of; prevailed over; had power over.
b. I , U ( n. ac. قَدْر 1 ), Measured, estimated; computed, calculated; appreciated, valued; estimed.
c. [ acc. & Bi ], Measured by.
d. [
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٧٩٬٦٨١قدر
قَدَرَ - يَقْدِرُ - قََدْر - قَدَر - ِمِقْدَارٍ- قَادِر - قَادِرُوْن - قََدِيْر- مَقْدُور - قِدْر - قُدُور - قَدَّر - يُقَدِّرُ - تَقْدِيْر
قَدَرَ - يَقْدِرُ + كائن + شيئاً: يحدد المقاييس والأبعاد والمنزلة التي يكون عليها الشيء أو الأمر
قَدَرَ - يَقْدِرُ + كائن + على كائن أو لـ ِكائن+ شيئاً: حدد له شيئاً بحساب دقيق: حدد المتاح والممكن له
الصيغ(٥٠)
الجذور المجاورةالمجاورة: ١٢٨ (الإجمالي: ٤٠١)
- شيأ
الآيات المشتركة: ٦٤ · Şey
- بسط
الآيات المشتركة: ١٠ · Bisat kilim demektir
- سمو
الآيات المشتركة: ٢٦ · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
- أرض
الآيات المشتركة: ٣١ · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
- رزق
الآيات المشتركة: ١٤ · Üzüm demektir
- أله
الآيات المشتركة: ٦٤ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- موه
الآيات المشتركة: ٩ · Su
- خلق
الآيات المشتركة: ١٦ · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
- مثل
الآيات المشتركة: ١٣ · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
- سنه
الآيات المشتركة: ٥ · Seneler
- ملك
الآيات المشتركة: ١٣ · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
- نزل
الآيات المشتركة: ١٥ · “Nezle” konaklama yeri demektir
الآيات التي ورد فيها(١٢١)
… لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
Güçlü
مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
Güçlü
… يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
Güçlü
وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيهَا فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ أَيْنَمَا تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعًا إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
Güçlü
… لَهُ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
Güçlü
… يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
Güçlü
… مَنْ تَشَاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
Güçlü
قُلْ إِنْ تُخْفُوا مَا فِي صُدُورِكُمْ أَوْ تُبْدُوهُ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَيَعْلَمُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
Güçlü
أَوَلَمَّا أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْهَا قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
Güçlü
وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
Güçlü
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قدر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | قضى, حكم, وسع, وزن |
| Zıt Kök | عجز |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin sınırını, miktarını, dengeli ölçüsünü ve tam değerini belirleme |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi iradenin varlığa koyduğu kanun, ölçü, sınır ve bu ölçüyü fiilen var etme kudreti |
| Çekirdek Özet 3 | Kör yazgı veya kontrolsüz güç değil; hikmet, adalet ve ölçüye dayalı mutlak yetkinlik ve nizam |
| Kritik Hata Riski | Kökün «güç» ile «ölçü» boyutlarını birbirinden kopararak kaderi kör yazgıya veya kuru kudrete indirgemek |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قد | Bir şeyi kesmek, biçmek, tam hizasından ve sınırından belirlemek (örnek: قدح, قدد, قدس, قدم, قدو) | ر | Çekirdekteki kesip biçme ve sınır koyma eylemine süreklilik, oran, nizam ve kuşatıcı ölçümleme boyutu katarak bir şeyin kendi nihai miktarına ve değerine ulaşmasını sağlar |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Belirli bir odak noktası oluşturma, sınırları toparlama ve varlığın çerçevesini çizme |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir durumdan diğerine geçişi düzenleme, sınırlı ve kontrollü bir geçiş koridoru açma |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Belirlenen sınır ve geçişi akli, idari ve hiyerarşik bir ilkeye, başat bir ölçüye bağlama |
| قدر | Bir şeyin sınırlarını toparlayıp (ق), kontrollü bir intizam içinde sevk ederek (د), en üstün nizam ve ilkeye göre neticelendirme (ر) hareketi | Varlığın miktarını, sınırını, oluş biçimini ve fiiliyata geçiş kabiliyetini tam bir uyumla belirleyip gerçekleştirmek |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesnenin diğer bir nesneye birebir denk gelmesi; et tenceresinin (kıdr) içine konan malzemenin tam ölçüsüyle kaynaması; atın koşarken arka ayaklarını tam ön ayaklarının bastığı yere basması (el-fersü’l-akder) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays bir atın bedenindeki kusursuz orantıyı ve zanaatkar elinden çıkmış kalkan gibi dengeli oluşunu şu dizeyle tasvir eder: لها جبهة كسراة المجنّ حذفه الصانع المقتدر |
| Erken Arapça kullanım | Hudbe b. Haşrem felaketler ve takdir edilen ölçü karşısında insanın durumunu şu beyitle ifade etmiştir: أَلا يا لَقَوْمي للنوائبِ والقَدْرِ / وللأَمْرِ يأْتي المَرءَ من حيثُ لا يَدْري |
المصدر Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dillerinde قدر kökü, biçim ve fonetik bakımdan Arapçada «ölçmek, güç yetirmek, değer biçmek» ekseninde yüksek bir soyutlama ve nizam kavramına evrilmiş olsa da diğer Doğu ve Kuzeybatı Sami dillerinde daha çok fiziksel kap, tencere veya koyuluk, karanlık gibi somut bağlamlarla temsil edilir. İbranicede k-d-r kökü (qāḏar) kararmak, matem tutmak veya bulanıklaşmak anlamına gelirken, Aramice ve Süryanicede q-d-r biçimi kaynama, pişirme kabı (tencere, küp) anlamında kullanılır; bu da Arapçadaki «kıdr» (tencere) ismiyle birebir örtüşür. Akadcada qadāru fiili belirli bir büyüklük veya sınır gösterme bağlamlarında tartışılmış olmakla birlikte, kökün asıl semantik çekirdeği malzemenin bir kaba tam sığması, pişme oranının ve miktarının ayarlanması gibi fiziksel uyumdan türemiştir. Arapça, bu fiziksel kap ve denklik imgesinden yola çıkarak bir nesnenin nihayetine, hacmine ve hakikatine tam denk gelen «ölçü, kudret ve ilahi nizam» kavramlarını sistemleştirmiştir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir şeyin miktarını, son noktasını ve nihayetini tam tespit etmek | Kök tencere, denklik ve ölçme somutluğundan güç, planlama ve hikmetli sınır koyma soyutluğuna evrilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ve İbranicede pişirme kabı ve kararma/yoğunlaşma kökleri | Fiziksel kap (Arapça kıdr) ortak Sami tabanında mevcut olup ölçü ve kudret soyutlaması Arapçada doruğa ulaşmıştır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin ve güvenilir Afro-Asyatik dış bağlantı tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قدر | Anlamlı | Ölçmek, güç yetirmek, sınır koymak | Hedef kök; bir şeyin miktarı, değeri ve onu var etme yetkinliği | Kur’an’da geçer |
| قرد | Anlamlı | Toplanmak, büzüşmek, maymunlaşmak | Yünün veya tüyün topaklanıp birbirine girmesi; aşağılık bir büzülme | Kur’an’da geçer |
| دقر | Anlamlı | Doymak, bahçenin yeşermesi | Bir yerin su ve yeşillikle tamamen dolup taşması, sınırına kadar doyması | Kur’an’da geçmez |
| درق | Anlamlı | Hızla akmak, kalkan edinmek | Bir şeyin hızla dökülmesi veya korunma amaçlı deri kalkan | Kur’an’da geçmez |
| رقد | Anlamlı | Uyumak, hareketsiz kalmak | Canlının sakinleşip uykuda kalması, hareketin durması | Kur’an’da geçer |
| ردق | Anlamlı | İnce un veya elekten geçirme | Bir şeyin inceltilmesi, un haline getirilip ayrıştırılması | Kur’an’da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قدر | Merkez | Ölçü ve güç | Bir şeyin miktarını, sınırını belirleyip ona tam denk gelecek kudreti haiz olmak | Eşyanın varlık ölçüsü ve o ölçüyü var kılma kudreti |
| قضى | Komşu | Hüküm ve infaz | قدر sınır ve miktarı belirlerken, قضى o ölçünün geri dönülmez biçimde infaz edilip sonuca bağlanmasıdır | Hükmün tamamlanması ve kesilmesi |
| حكم | Komşu | İtkan ve hikmet | حكم fesadı önleyecek sağlamlık ve hikmeti ifade eder; قدر ise bunun miktar ve oran boyutudur | Bozulmayı engelleyen nizam ve hikmet |
| وسع | Komşu | Kapasite ve imkân | وسع bir şeyin içine alabildiği genişlik ve potansiyel iken, قدر o genişliğin belirlenmiş sınırıdır | Kuşatma ve taşıma gücünün ferahlığı |
| وزن | Komşu | Denge ve tartı | وزن iki şey arasındaki kütlesel veya ahlaki dengeyi; قدر ise nesnenin bizzat kendi iç hacmini ve kıymetini belirler | Karşılıklı denge ve hakkaniyet tartısı |
| عجز | Zıt | Güçsüzlük ve yetersizlik | قدر tam denk gelme ve güç yetirme iken, عجز bir işin gerisinde kalma, yetiştirememe ve zaaftır | Hedefe ulaşamama, geride kalma ve acziyet |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قدر | Ölçü, kudret, kıymet | Bir şeyin miktarını bilmek, ona güç yetirmek ve layık olduğu değeri tanımak | Kesin |
| Latince | mensura, potentia, destinatio | Ölçü, güç, önceden tayin | mensura ölçüyü, potentia kudreti, destinatio tayin edilen hedefi karşılar; kökün tümel birliğini tek kelime veremez | Güçlü |
| İngilizce | measure, power, predestination, value | Ölçmek, muktedir olmak, takdir etmek, değer | measure ölçüyü, power kudreti verir; predestination kelimesi ilahi hikmetten ziyade katı kaderciliği çağrıştırır | Güçlü |
| Almanca | Maß, Vermögen, Bestimmung, Würde | Ölçü, iktidar/güç, belirlenim, değer | Maß kökün miktar boyutunu, Vermögen güç yetirmeyi, Bestimmung ise hikmetli tayini ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | mesure, puissance, prédétermination, valeur | Ölçü, kudret, önceden belirleme, değer | mesure tam miktarı, puissance gücü karşılar; ancak tek başına hiçbiri hem tencere kıvamını hem nihai kudreti kapsamaz | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| قَدِيرٌ / قَادِرُونَ | Mutlak güç yetirme ve kudret | Allah’ın her şeye gücünün yettiğini, yaratmaya ve diriltmeye muktedir olduğunu bildiren bağlamlar; örnek: Bakara 2:20, Mü’minûn 23:18 |
| بِقَدَرٍ / قَدَّرَ | Belirli bir miktar, kanun ve nizam | Yağmurun, suyun veya evrensel rızkın belirli bir fiziki yasa ve dengeye göre indirilmesi; örnek: Hicr 15:21, Zuhruf 43:11, A‘lâ 87:3 |
| يَقْدِرُ / قَدَرَ عَلَيْهِ | Rızkı daraltmak, ölçülü ve kısarak vermek | Rızkın genişletilmesi (bast) zıddı olarak belli bir sınırda tutulup kısılması; örnek: Ra‘d 13:26, Talâk 65:7, Fecr 89:16 |
| قَدْرِهِ | Gerçek değer ve yücelik | Müşriklerin Allah’ın şanını ve büyüklüğünü layıkıyla takdir edememesi; örnek: En‘âm 6:91, Hac 22:74, Zümer 39:67 |
| الْقَدْرِ | Hüküm, şeref ve tayin zamanı | Kur’an’ın indirildiği, ilahi hikmet ve emirlerin ayrıştırıldığı gece; örnek: Kadr 97:1, Kadr 97:2, Kadr 97:3 |
| تَقْدِيرُ | Kozmik planlama ve tasarım | Gece ile gündüzün, ay ve güneşin menzillerinin kusursuz hesaplanması; örnek: En‘âm 6:96, Yâsîn 36:38, Fussilet 41:12 |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kader ve kaza meselesi | İnsanın fiillerinde hür iradesi ile Allah’ın ezelî ilmi ve meşîetinin bağdaştırılması; Cebriyye ve Kaderiyye tartışmaları | Anlam ontolojik ve ezelî tayine doğru daralmış, fiziksel ölçü ikinci planda kalmıştır |
| Fıkıh | Nafaka, ceza ve mükellefiyet sınırları | Güç yetirilebilirlik (istitaat) ilkesi, zenginin ve fakirin kendi gücüne (kadri) göre nafaka ödemesi | Anlam hukuki ehliyet, mali kapasite ve borcun miktarının tayinine odaklanmıştır |
| Tefsir | Kozmolojik ve ahlaki ayetler | Evrendeki nizamın rastlantısal olmayıp bir ölçüye (kader) dayanması ve insanın Allah’ı layıkıyla takdir etmesi gereği | Yaratılıştaki kusursuz denge, mizan ve varlık kanunlarının tefsiri yönünde derinleşmiştir |
| Hadis | İman esasları ve rıza ahlakı | Hayır ve şerrin takdirine iman, tedbir ile tevekkül arasındaki denge ve ilahi ölçüye rıza | İmanın bir rüknü olarak Allah’ın mutlak hâkimiyetine ve hikmetine güven ekseninde yoğunlaşmıştır |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratılış ve akide | Kozmik ölçü ve hikmetli sınır | Varlığı tesadüften kurtarıp ilahi amaca bağlamak | Her yaratılanın kendine has bir potansiyel ve sınırla var edilmesi ilkesidir | Kesin |
| İlmi | Doğa bilimleri ve matematik | Doğa yasaları, sabitler ve formüller | Ölçülebilirlik ve öngörülebilirlik sağlamak | Evrende hiçbir şeyin kaotik olmayıp matematiksel bir miktar ve orana tabi olmasıdır | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve kamu otoritesi | Yetki ve liyakat dengesi | Gücün keyfiliğini önleyip hukukla sınırlandırmak | Yöneticinin gücünü mutlak değil, anayasal ve ahlaki ölçüler dairesinde kullanmasıdır | Muhtemel |
| İktisadi | Üretim, bölüşüm ve bütçe | Planlama, kaynak tahsisi ve denge | İsrafı ve kıtlığı önleyerek kaynakları dengeli dağıtmak | Rızkın ve sermayenin ne saçılıp savrulması ne de cimrilikle hapsedilmesi, ölçülü kılınmasıdır | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fiziksel sabitler ve sınır değer teorisi | Fizikteki Planck sabiti, ışık hızı veya termodinamik dengeler gibi bir sistemin var olabilmesi için zorunlu olan kesin ölçü, sınır ve kapasite parametreleridir | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Normatif sınır ve ehliyet kavramı | Hukuk ve sosyolojide bireye veya kuruma tanınan gücün ve sorumluluğun, onun kapasitesi ve hukuki sınırlarıyla tam olarak örtüşmesi ilkesidir | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | قدر kökünü yalnızca insan iradesini felç eden kör bir yazgı, kaçınılmaz bir talih veya sadece ham bir kudret/güç gösterisi olarak algılamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök Kur’an’da her şeyin bir ölçü, matematiksel nizam, fonksiyonel sınır ve amaca uygun kapasite ile yaratılmasını; aynı zamanda bu ölçüyü koyanın sonsuz ilim ve kudretini ifade eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kaderi pasifist bir boyun eğiş sanarak sebep-sonuç ilişkilerini ve ahlaki sorumluluğu terk etmek; ya da kudreti ölçüsüz bir tahakküm sanarak ilahi hikmeti göz ardı etmek |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur’an’ın tevhid, yaratılış ve sorumluluk tasavvurunun temel omurgasıdır; evrenin başıboş değil kusursuz bir ölçüyle kurulduğunu ve Allah’ın mutlak kudretinin kör kuvvet değil hikmetli bir ölçü olduğunu öğretir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kozmolojik delil ayetlerinde, rızık dağılımı ve infak hükümlerinde, ahiretteki yeniden diriltme vaatlerinde ve insanın sorumluluk sınırını çizen ayetlerde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Deterministik kadercilik ile tesadüfçü kaosu aynı anda reddeder; kudretin ancak adalet, hikmet ve tam ölçü ile tecelli ettiğini göstererek insanın acziyetini de sorumluluğunu da yerli yerine oturtur |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir kabın içindeki malzemenin tam kıvamında ve ölçüsünde olması; bir nesnenin diğerine ne eksik ne fazla tam denk gelmesi.
- Soyut anlamVarlığın miktarını, sınırlarını, işlevini ve zamansal seyrini hikmetle tayin etmek; bu tasarımı fiiliyata dökecek mutlak ve dengeli bir kudrete sahip olmak.
- Sistematik karşılıkKör zorunluluk veya kontrolsüz güç yerine; her varlığa kendi kemal sınırını çizen ilahi yasa, matematiksel mizan ve adil kapasite tahsisi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde yaratılmış herhangi bir varlığı, o varlığa takdir edilen kesin ölçü ve sınır fonksiyonunu, o ölçüyü var eden ve ayakta tutan kudret potansiyelini temsil eder. Bu iki kümenin hata payı sıfıra yaklaşırken () tam olarak örtüşmesi, varlığın tam kıvam ve dengede () vücut bulmasını sağlar; bu da قدر kökünün güç ile ölçünün mükemmel denkleşmesi olan kurucu mantığını ifade eder.