بغي
ب - غ - ي
KÖK- 96 geçiş
- 90 ayet
- 52 sîga
- 12 sözlük
Buğa boğa demektir. İneklerin erkeğidir. Azmak, saldırmak anlamlarına gelir. Boğa, damızlık öküz demektir.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: بغى
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Buğa boğa demektir. İneklerin erkeğidir. Azmak, saldırmak anlamlarına gelir. Boğa, damızlık öküz demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.643 harfباب الغين والباء وو ا ي ء معهما
غ ب ي، ب غ ي، و غ ب، ب ي غ، و ب غ، ب و غ، غ ي ب مستعملات غبي: غَبِيَ فلانٌ غَباوةً فهو غَبِيٌ، إذا لم يَفْطُنْ للخِبِّ، وهو الجَرْبزةُ.
بغي: بَغَى بِغاءً، أي: فَجَر، وهو يَبْغي.
والبِغْيةُ: نقيض الرِّشْدة، في الولد، يقال: هو ابن بغيةٍ، قال:
لدى رشدةٍ من أُمِّهِ أو لبِـغـيْةٍ فيَغْلِبُها فَحْلٌ على النَّسْلِ مُنْجِبُْ
وابن رِشْدة إذا كان من ماء صاف. والبِغْية من
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.424 harfالبَغْيُ: التعدِّي. وبَغى الرجل على الرجل: استطال. وبَغَتِ السماءُ: اشتدَّ مطرها. وبَغى الجُرْحُ: وَرِمَ وترامى إلى فساد. وبَغى الوالي: ظَلَمَ. وبَرِئَ جرحه على بَغْي، وهو أن يَبْرَأَ وفيه شيءٌ من نَغَلٍ. والبُغْيَةُ: الحاجةُ. والبِغْيَةُ: الحال التي تبغيها. وبَغى ضالَّتَه، وكذلك كلّ طِلبَةٍ بُغاءُ بالضم والمدّ، وبُغايَةً أيضاً. يقال: فَرِّقُوا لهذه الإبل بُغْياناً يَضِبُّونَ لها، أي يتفرَّقون في
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR9.363 harfباب الغين والباء
غبي ، وغب ، وبغ ، بغي ، بيغ ، غيب : مستعملة .
غبي : قال الليث : غَبِيَ فلانٌ غَباوَةً فهو غَبِيٌّ : إذا لمْ يَفْطُنْ للخِبِّ ونحوه .
وقال الأصمعيُّ يقال : غَبِيَ عَلَيَّ ذاك الأمرُ : إذا لم يَفطن له ، والغَباوَةُ : المصدَر ، يقال : فلانٌ ذُو غباوَة ، وفلانٌ غبيٌّ عن ذلك الأمر : إذا كان لا يَفطُنُ له .
ويقال : ادخُلْ في الناس فهو أَغْبَى لك : أي أَخفَى لك .
ويقال : دَفَنَ فلانٌ لي
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR3.590 harf(باب الباء والغين وما يثلثهما)
(بغل) الباء والغين واللام يدلُّ على قُوَّةٍ في الجِسم. من ذلك البَغْل، قال قومٌ: سُمِّيَ بذلك لقُوَّةِ خَلْقِه. وقد قالوا: سُمّيَ بَغْلاً من التّبْغيل، وهو ضربٌ من السَّيْرِ. والذي نَذْهَبُ إليه أنَّ التَّبغيلَ مشتقٌّ من سَيْر البَغْل.
(بغم) الباء والغين والميم أصلٌ يسير، وهو صوتٌ وشبيهٌ به لا يتَحَصّل. فالبُغام صَوت النّاقة تردِّدُه، وصوتُ الظَّبيةِ بُغامٌ أيضاً.
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.587 harfMadde başı: بغى- البغي: طلب تجاوز الاقتصاد فيما يتحرى، تجاوزه أم لم يتجاوزه، فتارة يعتبر في القدر الذي هو الكمية، وتارة يعتبر في الوصف الذي هو الكيفية، يقال: بغيت الشيء: إذا طلبت أكثر ما يجب، وابتغيت كذلك، قال الله عز وجل : ﴿لقد ابتغوا الفتنة من قبل﴾ [التوبة/48]، وقال تعالى: ﴿يبغونكم الفتنة﴾ [التوبة/47]. والبغي على ضربين.
- أحدهما محمود، وهو تجاوز العدل إلى الإحسان، والفرض إلى التطوع.
- والثاني مذموم، وهو تجاوز
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.001 harfب غ ي
بغيته وابتغيته وطال بي البغاء فما وجدته.
وفلان بغيتي: أي طلبتي وظنتي.
وعند فلان بغيتي.
وابغني ضالتي: اطلبها لي.
وأبغني ضالتي: أعني على طلبها.
قال رؤبة: واذكر بخيـر وابغنـي مـا يبتغـى أي اصنـع بـي مـا يحـب أن يصنـع.
وخرجـوا بغيانـاً لضوالهم.
وبغت فلانة بغاء وهي بغي: طلوب للرجال وهن بغايا.
ومنه قيل للإماء البغايا لأنهن كن يباغين في الجاهلية.
يقال: قامت
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR509 harf* ب غ ي * * البَغْيُ * التعدي و * بَغَى * عليه استطال وبابه رمى وكل مجاوزة وإفراط على المقدار الذي هو حد الشيء فهو * بَغْيٌ * و * البُغْيَةُ * بكسر الياء وضمها الحاجة و * بَغَى * ضالته يبغيها * بُغَاءً * بالضم والمد و * بُغَايةً * بالضم أيضا أي طلبها وكل طلبة * بُغَاءَ * و * بَغَى * له و * أَبْغَاهُ * الشيء طلبه له وقولهم ينبغي لك أن تفعل كذا هو من أفعال المطاوعة يقال * بَغَاهُ فانْبَغَى * كما
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR15.709 harf: ( ى ( *!بَغَيْتُهُ ) ، أَي الشَّيءَ ما كانَ خَيراً أَو شرّاً ، ( *!أَبْغيهِ *!بُغاءً ) ، بالضَّمِّ مَمْدوداً ، ( *!وبُغىً ) ، مَقْصوراً ، ( *!وبُغْيَةً ، بضَمِّهنَّ ، *!وبِغْيَةً ، بالكسْرِ ) ، الثَّانِيَةُ عن اللّحْيانيِّ : بَغَى الرَّجُلُ الخَيْرَ والشَّرَّ وكُلَّ ما يَطْلبُه بُغاءً فإنَّه جَعَلَهما مَصْدَرَيْن فقالَ : *!بَغَى الخَيْرَ *!بُغْيَةً وبِغْيَةً ، وجَعَلَهُما غَيْرُه اسْمَيْنِ كما
: ( ى ( *!بَغَيْتُهُ ) ، أَي الشَّيءَ ما كانَ خَيراً أَو شرّاً ، ( *!أَبْغيهِ *!بُغاءً ) ، بالضَّمِّ مَمْدوداً ، ( *!وبُغىً ) ، مَقْصوراً ، ( *!وبُغْيَةً ، بضَمِّهنَّ ، *!وبِغْيَةً ، بالكسْرِ ) ، الثَّانِيَةُ عن اللّحْيانيِّ : بَغَى الرَّجُلُ الخَيْرَ والشَّرَّ وكُلَّ ما يَطْلبُه بُغاءً فإنَّه جَعَلَهما مَصْدَرَيْن فقالَ : *!بَغَى الخَيْرَ *!بُغْيَةً وبِغْيَةً ، وجَعَلَهُما غَيْرُه اسْمَيْنِ كما يَأْتي . وقالَ اللّحْيانيُّ : بَغَى الرَّجُلُ الخَيْرَ والشَّرَّ وكُلَّ ما يَطْلبُه بُغاءً وبِغْيَةً *!وبغىً ، مَقْصوراً وقالَ بعضُهم : بُغْيَةً وبُغىً ؛ ( طَلَبْتُهُ ) . وقالَ الرّاغِبُ : *!البَغْي : طَلَبُ تَجاوُزِ الاقْتِصادِ فيمَا يُتحرَّى ؛ تَجَاوَزَه ، أَم لم يَتَجاوَزْه ، فتارَةً يُعْتَبَر في القَدرِ الذي هو الكَميَّةِ وتارَةً في الوَصْفِ الذي هو الكَيْفِيَّة ؛ انتَهَى . وشاهِدُ *!البُغى ، مَقْصوراً ، قَوْلُ الشاعِرِ : فلا أَحْبِسَنْكُم عن *!بُغَى الخَيْر إنني سَقَطْتُ على ضِرْغامةٍ وهو آكلِي وشاهِدُ المَمْدودِ قَوْلُ الآخر : لا يَمْنَعَنَّك من *!بُغا ءِ الخَيْرِ تَعْقادُ التَّمائم ( *!كابْتَغَيْتُهُ *!وتَبَغَّيْتُهُ *!واسْتَبْغَيْتُهُ ) ؛ وأَنْشَدَ الجَوْهرِيُّ لساعِدَةَ ابنِ جُؤَيَّة :
ولكنَّما أَهْلي بوادٍ أَنِيه سِباعٌ *!تَبَغَّى الناسَ مَثْنى ومَوْحَداً وقالَ آخَرُ : ألا مَنْ بَيَّنَ الأَخَوَيْ نِ أُمُّهما هي الثَّكْلَى تُسائلُ من رَأَى ابْنَيْها *!وتَسْتَبِغي فما *!تُبْغَى وبَيَّنَ بمعْنَى تَبَيَّنَ . وشاهِدُ *!الابْتِغاءِ قَوْلُه تعالى : ﴿فمَن *!ابْتَغَى وَراءَ ذلِكَ﴾ . وقالَ الرَّاغبُ : الابْتِغاءُ خصَّ بالاجْتِهادِ في الطَلَبِ ، فمَتى كانَ الطَّلَبُ لشيءٍ مَحْمود *!فالابْتِغاءُ فيه مَحْمودٌ نَحْو ﴿*!ابْتِغاء رَحْمَة مِن رَبِّكَ تَرْجُوها﴾ . وقوْلُه تعالى : ﴿إلاَّ ابْتِغاء وَجْه رَبِّه الأعْلى﴾ . *!والبَغِيَّةُ ، كرَضِيَّةٍ : ما *!ابْتُغِيَ *!كالبُغْيَةِ ، بالكسْرِ والضَّمِّ ) . يقالُ : *!بَغِيَّتي عنْدَكَ *!وبِغْيَتي عنْدَكَ . ويقالُ : ارْتَدَّتْ على فلانٍ *!بُغْيَتُه ، أَي طَلِبَتُه ، وذلِكَ إذا لم يَجِدْ ما طَلَبَ . وفي الصِّحاحِ : *!البُغْيَةُ : الحاجَةُ . يقالُ : لي في بَني فلانٍ *!بَغْيَةٌ *!وبُغْيَةٌ ، أَي حاجَةٌ ، *!فالبِغْيَةُ مثْل الجِلْسَةِ الحاجَةُ التي *!تَبْغِيها *!والبُغْيَةُ الحاجَةُ نَفْسُها ؛ عن الأَصْمعيّ . ( و ) *!البَغِيَّةُ : ( الضَّالَّةُ *!المَبْغِيَّةُ . ( *!وأَبْغاهُ الشيءَ : طَلَبَه له ) . يقالُ : *!أَبْغِني كذا *!وابْغِ لي كذا ؛ ( *!كَبَغاهُ إيَّاهُ ، كرَمَاهُ ) ؛ وأَنْشَدَ الجَوْهرِيُّ : وكم آمِلٍ من ذي غِنىً وقَرابةٍ *!لَيَبْغِيَه خيراً وليسَ بفاعِل
وبهما رُوِي الحدِيثُ : ( أبْغِني أَحْجاراً لأَسْتَطِيب بها ) ، بهَمْزَةِ القَطْعِ والوَصْلِ . ( أَو ) *!أبْغاهُ خَيْراً : ( أَعَانَهُ على طَلَبِهِ ) . ومعْنَى قَوْلِهم : *!أَبغِني كذا ، أَي أعِنِّي على *!بُغائِه . وقالَ الكِسائيُّ : *!أَبْغَيْتُك الشيءَ إذا أَرَدْتَ أنكَ أَعَنْته على طَلَبِه ، فإذا أَرَدْتَ أنَّك فَعَلْتَ ذلِكَ له قُلْتَ له : قد *!بَغَيْتُكَ ، وكَذلِكَ أَعْكَمْتُك أَو أَحْمَلْتُك . وعَكَمْتُكَ العِكْم : أَي فَعَلْته لكَ . ( و ) قالَ اللَّحْيانيُّ : ( *!اسْتَبْغَى القَوْمَ *!فبَغَوْهُ و ) بَغَوْا ( له ) أَي : ( طَلَبُوا له . ( *!والباغِي : الطَّالِبُ ) . وفي حِدِيثِ أَبي بكْرٍ ، رَضِيَ اللَّهُ تعالى عنه ، في الهِجْرةِ : ( لقِيهما رجُلٌ بكُراعِ الغَمِيمِ فقالَ : مَنْ أَنْتم ؟ فقالَ أَبو بكْرَ : *!باغٍ وهادٍ ) ؛ عَرَّضَ *!بِبُغاءِ الإِبِلِ وهِدَايَة الطَّريقِ ، وهو يُريدُ طلبَ الدِّينِ والهِدايَةِ من الضّلالَةَ ؛ وقالَ ابنُ أَحْمر : أَو *!باغِيانِ لبُعْرانٍ لنا رَفَضَتْ كي لا يُحِسُّون من بُعْرانِنا أَثَرَاقالوا : أَرادَ كيفَ لا يُحِسُّون . ( ج *!بُغاةٌ ) ، كقاضٍ وقُضاةٍ ، ( *!وبُغيانٌ ) ، كرَاعٍ ورُعاةٍ ورُعْيان ؛ ومنه حدِيثُ سُراقَة والهِجْرةِ : ( انْطَلِقُوا *!بُغياناً ) ، أَي ناشِدِينَ وطالِبِينَ . وفي الصِّحاحِ : يقالُ : فَرِّقُوا لهذه الإِبِلِ بُغياناً يُضِبُّون لها أَي يَتَفَرَّقون في طَلَبِها . فقولُ شيخِنا : وأَمَّا *!بُغيان ففيه نَظَرٌ مَرْدودٌ . ( *!وانْبَغَى الشَّيءُ : تَيَسَّرَ وتَسَهَّلَ ) . وقالَ الزجَّاجُ : *!انْبَغَى لفلانٍ أَنْ يَفْعَل ، أَي صَلَحَ له أَنْ يَفْعَل
كذا ، وكأنَّه قالَ طَلَبَ فِعْلَ كذا فانْطَلَبَ له أَي طاوَعَهُ ، ولكنَّهم اجتزوا بقَوْلِهم انْبَغَى . وقالَ الشَّريفُ أَبو عبدِ اللَّهِ الغرْناطيُّ في شرْحِ مَقْصُورَةِ حازم : قد كانَ بعضُ الشيوخ يَذْهَبُ إلى أنَّ العَرَبَ لا تقولُ انْبَغَى بلَفْظِ الماضي ، وأنَّها إنَّما اسْتَعْمَلَتْ هذا الفَعْلَ في صيغَةِ المُضارِعِ لا غَيْر ، قالَ : وهذا يردّه نَقْل أَهْل اللغَةِ ؛ فقد حَكَى أَبو زيْدٍ : العَرَبُ تقولُ : انْبَغَى له الشيء *!يَنْبَغي *!انْبِغاءً ، قالَ : والصَّحيحُ أنَّ اسْتَعْمالَه بلَفْظِ الماضي قَليلٌ ، والأَكْثَر مِن العَرَبِ لا يقوله ، فهو نظِيرُ يدعِ وودع إذ كان ودع لا يُسْتَعْمل إلاّ في القَليلِ ، وقد اسْتَعْمَل سِيْبَوَيْه انْبَغَى في عِبارَتِه في بابِ منصرف رويد . قالَ شيْخُنا : وقد ذَكَرَ انْبَغَى غير أبي زيدٍ نَقَلَهُ الخطابيُّ عَنْ الكسائي والواحدِيُّ عن الزجَّاجِ وهو في الصِّحاحِ وغيره واسْتَعَمْلَهُ الشافعي كثيراً وردُّوه عليه وانتصر له البَيْهَقيّ في الانْتِصارِ بمثْلِ ما هنا ؛ وعلى كلِّ حالٍ هو قَليلٌ جدّاً وإن وَرَد ، انتَهَى . قُلْتُ : أَمَّا قَوْلُ الزجَّاجِ فقد قَدَّمْناهُ ، وأَمَّا نَصُّ الصِّحاحِ فقالَ : وقَوْلُهم : يَنْبَغي لكَ أَنْ تَفْعَلَ كذا ، هو مِن أَفْعالِ المُطاوَعَةِ . يقالُ : *!بَغَيْتُه *!فانْبَغَى كما تَقولُ كَسَرْتُه فانْكَسَرَ . ( وإنَّه لَذُو *!بُغايَةٍ ، بالضَّمِّ ) : أَي ( كَسوبٌ ) . وفي المُحْكَمِ : ذُو بُغايَةٍ للكَسْبِ إذا كانَ *!يَبْغي ذلِكَ . وقالَ الأصْمَعيُّ : *!بَغَى الرجلُ حاجَتَه أَو ضَالَّتَه *!يَبْغِيها *!بُغاءً
*!وبُغْيَةً *!وبُغايةً ، إذا طَلَبَها ؛ قالَ أَبو ذُؤَيْب : *!بُغايةً إنَّما يبغِي الصحاب من ال فتيانِ في مثْلِه الشُّمُ الأناجِيحُ ( *!وبَغَتِ المرأَةُ *!تَبْغي *!بَغْياً ) ، وعليه اقْتَصَر ابنُ سِيدَه . وفي الصِّحاحِ : *!بَغَتِ المرأَةُ *!بغاءً ، بالكسْرِ والمدِّ ؛ ( *!وباغَتْ *!مُباغاةً *!وبِغاءً ) . قالَ شَيْخُنا : ظاهِرُه أنَّ المَصْدرَ مَن الثّلاثي البغي وأنَّه يقالُ *!باغَتْ بغاءً ، والأوَّل صَحِيحٌ ، وأَمَّا باغَتْ فَغَيْرُ مَعْروفٍ وإن ورد سافر ونَحْوه لأصْل الفِعْل بل صَرَّح الجَماهِير بأنَّ *!البغاءَ مَصْدَرٌ لبَغَتْ الثلاثي لا يُعْرفُ غَيْرُه ، والمُفاعَلَة وإن صحَّ ، ففيه بُعْدٌ ولم يَحْمل أَحدٌ من الأئِمَّةِ الآيَةَ على المُفاعَلَة بل حَمَلُوها على أَصْلِ الفِعْل ؛ انتَهَى . قُلْتُ : وهذا الذي ذَكَرَه كُلّه صَحِيح ، إلاَّ أنَّ قَوْلَه : وأَمَّا باغَتْ فغَيْرُ مَعْروفٍ ففيه نَظَرٌ . فقالَ ابنُ خَالَوَيْه : البِغاءُ مصْدَرُ بَغَتِ المرأَةُ وباغَتْ ؛ وفي الصِّحاحِ : خَرَجَتِ الأَمَةُ *!تُباغِي أَي تُزانِي ؛ فهذا يَشْهَدُ أَنَّ باغَتْ مَعْروفٌ ، وجَعَلُوا البِغاءَ ، على زِنَةِ العُيوبِ كالحِرانِ والشِّرادِ لأنَّ الزِّنا عَيْبٌ . وقوْلُه تعالى : ﴿ولا تُكْرِهوا فَتياتِكُم على البِغاءِ﴾ ، أَي الفُجُور ( فهي *!بَغِيٌّ ) ؛ ولا يقالُ ذلِكَ للرَّجُل ، قالَهُ اللّحْيانيُّ . ولا يقالُ للمرأَةِ بَغِيَّةٌ . وفي الحدِيثِ : ( امْرأَةٌ بَغِيٌّ دَخَلَتِ الجَنَّةَ في كَلْبٍ ) ، أَي فاجِرَةٌ . ويقالُ للأَمَةِ بَغِيٌّ وإن لم يُرَدْ به الذَّم ، وإن كانَ في الأصْلِ ذمّاً . وقالَ شيْخُنا : يَجوزُ حَمْلُه على
فَعِيلٍ ، كغَنِيَ ؛ وأَمَّا في آيَةِ السيِّدَةِ مَرْيَم فالذي جَزَمَ به الشيخُ ابنُ هشامِ وغيرُهُ أنَّ الوَصْفَ هناك على فَعول وأَصْلُه *!بغوي ، ثم تَصَرَّفُوا فيه ، ولذلِكَ لم تَلْحقْه الهاءُ . ( و ) يقالُ أَيْضاً : امْرأَةٌ ( *!بَغُوٌ ) ، كما في المُحْكَم . وكأنَّه جِيءَ به على الأَصْلِ . قالَ شيْخُنا : وأَمَّا قَوْلُه بَغُوُّ بالواو فلا يظْهرُ له وَجْهٌ ، لأنَّ اللامَ ليسَتْ واواً اتِّفاقاً ، ولا هناك سماعٌ صَحِيحٌ يَعْضدُه ، مع أَنَّ القِياسَ يَأْباهُ ، انتَهَى . قُلْتُ : إذا كانَ *!بَغِيّاً أَصْلُه فعول كما قَرَّرَه ابنُ هِشامِ ، فقُلِبَتِ الياءُ واواً ثُم أُدْغِمَتْ ، فالقِياسُ لا يَأْباهُ ، وأَمَّا السماعُ الصَّحيحُ فناهِيك بابنِ سِيدَه ذَكَرَه في المُحْكَم وكَفَى به قدْوَة ، فتأَمَّل . ( عَهَرَتْ ) ، أَي زَنَتْ ، وذلِكَ لتَجاوزِها إلى ما ليسَ لها . ( *!والبَغِيُّ : الأَمَةُ ) ، فاجِرَةً كانت أَو غَيْر فاجِرَةٍ ؛ ( أَو الحُرَّةُ الفاجِرَةُ ) ، صَوابُه : أَو الفاجِرَةُ حُرَّة كانت أَو أَمَة . وقَوْلُه تعالى : ﴿وما كانتْ أُمُّكِ بغِيّاً﴾ ؛ أَي ما كانتْ فاجِرَةً ، مثْلُ قَوْلِهم مِلْحَفَة جَدِيدٌ ؛ عن الأخْفَش ، كما في الصِّحاحِ ؛ وأُمُّ مَرْيَم حُرَّةٌ لا مَحَالَةَ . ولذاك عَمَّ ثعلبٌ بالبِغاءِ فقالَ : *!بَغَتِ المرأَةُ ، فلم يَخُصَّ أَمَةٌ ولا حُرَّةً ، والجَمْعُ *!البَغايَا ؛ وأَنْشَدَ الجوْهرِيُّ للأَعْشى : يَهَبُ الجِلَّةَ الجَراجِرَ كالبُسْ تانِ تَحْنو لدَرْدَقٍ أَطْفال *!ِوالبَغايا يَرْكُضْنَ أَكْسِيَة الإضْ رِيجِ والشَّرْعَبيَّ ذا الأَذْيالِ
أَرادَ : ويَهَبُ البَغايَا لأنَّ الحرَّةَ لا تُوهَب ، ثمَ كَثُر في كَلامِهم حتى عَمُّوا به الفَواجِر ، إماءًكنَّ أَو حَرائِرَ ، ( *!وبَغَى عليه *!يَبْغِي *!بَغْياً : عَلاَ وظَلَم . ( و ) أيْضاً : ( عدا عن الحَقِّ واسْتَطالَ ) . وقالَ الفرَّاءُ في قوْلِه تعالى : ﴿والإثْم *!-والبَغْيَ بغيرِ الحَقِّ﴾ : إنَّ *!البَغْيَ الإسْتِطالَةُ على النَّاسِ . وقالَ الأزْهرِيُّ : مَعْناه الكبرُ ؛ وقيلَ : هو الظُّلْمُ والفَسادُ . وقالَ الرَّاغبُ : البَغْيُ على ضَرْبَيْن : أَحدُهما مَحْمودٌ وهو تَجاوزُ العَدْلِ إلى الإحْسانِ والفَرْضِ إلى التَّطوّعِ ؛ والثاني : مَذْمومٌ وهو تَجاوزُ الحقِّ إلى الباطِلِ ، أو تَجاوزُه إلى الشّبَهِ ، ولذلِكَ قالَ اللَّهُ تعالى : ﴿إنَّما السَّبيلُ على الذين يَظْلمونَ الناسَ *!ويَبْغُونَ في الأرضِ بغَيْرِ الحقِّ﴾ ، فخصَّ العُقوبَةَ بمَنْ *!يَبْغِيه بغيرِ الحقِّ ، قالَ : والبَغْيُ في أَكْثَر المَواضِع مَذْمومٌ . قالَ الأزْهرِيُّ : وأَمَّا قَوْلُه تعالى : ﴿فمن اضْطُرَّ غيرَ *!باغٍ ولا عادٍ﴾ فقيلَ : غَيْر باغٍ أَكْلَها تَلذُّذاً ، وقيلَ : غَيْر طالِبٍ مُجاوَزَة قدْرِ حاجَتِهِ ، وقيلَ : غَيْر باغٍ على الإِمام . وقالَ الرَّاغبُ : أَي غَيْر طالِبٍ ما ليسَ له طَلَبَه . قالَ الأزْهرِيُّ : ومعْنَى البَغْي قَصْدُ الفَسادِ . وفلانٌ يَبْغي على النَّاسِ : إذا ظَلَمَهُم وطَلَبَ أَذَاهُم . وقالَ الجوْهرِيُّ : كلُّ مجاوزَةٍ
وإفْراطٍ على المقْدارِ ، الذي هو حَدُّ الشيءِ ، *!بَغْيٌ . وقالَ شيْخُنا : قالوا إنَّ بَغْيَ من المشترك وتفرقته بالمَصادرِ *!بغى الشيءَ إذا طَلَبَه وأَحَبَّه *!بغيةً *!وبغيةً وبَغَى إذا ظَلَم *!بَغْياً ، بالفتْحِ ، وهو الوَارِدُ في القُرْآنِ . *!وبَغَتِ الأَمَةُ زَنَتْ بِغاءً ، بالكسْرِ والمدِّ كما في القُرْآنِ ، وجَعَلَ المصنِّفُ البِغاءَ مِن باغَتْ غَيْر مُوافَقٍ عليه ، انتَهَى . قُلْتُ : في سِياقِه قُصُورٌ مِن جهاتٍ : الأولى : أنَّ بَغَى بمْعنَى طَلَبَ مَصدَرهُ *!البُغاء ، بالضمِّ والمدِّ على الفَصيحِ . ويقالُ : *!بِغي *!وبُغى ، بالكسْرِ والضمِّ مَقْصورانِ ، وأَمَّا *!البُغْيَة *!والبُغْيَة فهُما اسْمانِ إلاّ على قَوْل ثَعْلَب كما تقدَّمَ . والثانية : أنَّه أهمل مَصْدَر بَغَى الضالَّةَ *!بُغايَةً ، بالضمِّ ، عن الأصْمعيّ ؛ *!وبُغاءً ، كغُرابٍ عن غيرِهِ ، والثالِثَةُ : أنَّ *!بِغَاء بالكسْرِ والمدِّ مَصْدَرٌ *!لبَغَتْ *!وباغَتْ ، كما صرَّحَ به ابنُ خَالَويه . ( و ) بَغَى يَبْغِي بَغْياً : ( كَذَبَ ) ؛ وبه فُسِّر قَوْلُه تعالى : ﴿يا أَبانا ما *!نَبْغِي هذه بضاعَتُنا﴾ ، أَي ما نَكْذِبُ وما نَظْلِم فما على هذا جَحْد ، ويَجوزُ أَنْ يكونَ ما نَطْلُبُ ، فما على هذا اسْتِفْهام . ( و ) بَغَى ( في مِشْيَتِهِ ) بَغْياً : ( اخْتَالَ وأَسْرَعَ ) . وفي الصِّحاحِ : البَغْيُ اخْتِيالٌ ومَرَحٌ في الفَرَسِ ؛ قالَ الخَليلُ : ولا يقالُ فَرَسٌ باغٍ ، انتَهَى . وقالَ غيرُهُ : البَغْيُ في عَدْوِ الفَرَسِ : اخْتِيالٌ ومَرَحٌ . بَغَى يَبْغي بَغْياً : مَرَحَ واخْتالَ ، وإنَّه *!ليَبغِي في عَدْوِهِ .
(و)*!بغى الشَّيء بَغْياً : ( نظر إليه كيف هو ) وكذلك *!بَغَا *!بَغْواً يائيةٌ وواية عن كراع (و)*!بَغَاهُ بَغْياً ( رَقَبَهُ ( وانْتَظَرَهُ ) عن كُراعٍ أيضاً . ( و ) بَغَتِ ( السَّماءُ ) بَغْياً : ( اشْتَدَّ مَطَرُها ) ؛ حَكَاها أَبو عبيدٍ كما في الصِّحاحِ . وقالَ الرَّاغبُ : بَغَتِ السَّماءُ : تَجاوَزَتْ في المَطَرِ حَدّ المْحتاجِ إليه . ( *!والبَغْيُ : الكثيرُ من البَطَر ) ، هكذا في النسخِ والصَّواب : مِن المَطَرِ . قالَ اللحْيانيُّ : دَفَعْنا *!بَغْيَ السَّماءِ عَنَّا أَي شِدَّتَها ومُعْظَم مَطَرِها . وفي التّهْذِيبِ : دَفَعْنا بَغْيَ السَّماءِ خَلفَنا ؛ ومثْلُه في الصِّحاحِ عن الأَصْمعيّ . ( وجَمَلٌ باغٍ : لا يُلْقِحُ ) ؛ عن كُراعٍ . ( و ) حَكَى اللَّحْيانيُّ : ( ما *!انْبَغَى لَكَ أنْ تَفْعَلَ ) هذا ، ( وما *!ابْتَغَى ) ، أَي ما يَنْبَغِي هذا نَصّه . ( و ) يقالُ : ( ما *!يُنْبَغَى ) لَكَ أَنْ تَفْعَل ، بفتْحِ الغَيْن ( وما يَنْبَغِي ) بكسْرِها : أَي لا نَوْءلُكَ ، كما في اللِّسانِ . قالَ الشَّهابُ في أَوَّلِ البَقَرةِ : هو مُطاوِعُ *!بَغاهُ *!يَبْغِيه إذا طَلَبَه ، ويكونُ بمعْنَى لا يَصحّ ولا يَجوزُ وبمعْنَى لا يُحْسِن ، قالَ : وهو بهذا المعْنَى غَيْر مُتَصَرِّف لم يُسْمَع مِن العَرَبِ إلاَّ مُضارِعُه ، كما في قَوْلِه تعالى : ﴿لا الشَّمْس يَنْبَغِي لها أَنْ تُدْرِكَ القَمَرَ﴾ . وقالَ الرَّاغِبُ في قَوْلِه تعالى : ﴿وما عَلَّمناه الشِّعْر وما *!يَنْبَغِي له﴾ ، أَي لا يَتَسَخَّر ولا يَتَسَهَّل له ، أَلا تَرَى أَنَّ لِسانَه لم يكنْ يَجْرِي به ، *!فالابْتِغاء هنا للتَّسْخِير في الفِعْلِ ، ومنه قَوْلُهم : النارُ يَنْبَغِي أَن تحرقَ الثَّوْبَ ، انتَهَى .
وقالَ ابنُ الأَعْرابيِّ : ما يَنْبَغِي له أَي ما يَصْلُحُ له ؛ وقد تقدَّمَ ما في ذلِكَ قَرِيباً . ( وفِئَةٌ *!باغِيَةٌ : خارجَةٌ عن طاعةِ الإِمامِ العادِلِ ) ؛ ومنه الحدِيثُ : ( وَيْحَ ابنِ سُمَيَّة تَقْتلهُ الفِئَةُ الباغِيَةُ ) ؛ ومنه قَوْلُه تعالى : ﴿فإن بَغَتْ إحْداهُما على الأُخْرى فقاتِلُوا التي *!تَبْغِي حتى تَفِيءَ إلى أَمْرِ اللَّهِ﴾ . ( *!والبَغايا : الطِّلائِعُ ) التي ( تكونُ قبلَ وُرودِ الجَيْشِ ) ؛ وأَنْشَدَ الجَوْهرِيُّ للطُّفَيْل : فَأَلْوَتْ *!بَغاياهُمْ بنا وتباشَرَتْ إلى عُرْضِ جَيْشٍ غَيرَ أنْ لم يُكَتَّبِقالَ : أَلْوَتْ أَي أَشَارَتْ . يقولُ : ظنت أنَّا عِيرٌ فتَباشَرُوا بنا فلم يَشْعُروا إلاَّ بالغارَةِ ؛ قالَ : وهو على الإماءِ أَدَلُّ منه على الطَّلائِع ؛ وقالَ النابِغَةُ في الطَّلائِعِ : على إثْرِ الأَدِلَّةِ والبَغايا وخَفْقِ الناجِياتِ من الشآم واحِدُها *!بَغِيَّةٌ . يقالُ : جاءَتْ بَغِيَّةُ القوْمِ وشَيِّفَتُهم أَي طَلِيعَتُهم . ( *!والمُبْتَغِي : الأَسَدُ ) ؛ سُمِّي بذلِكَ لأنَّه يَطْلُبُ الفَرِيسَةَ دائِماً ؛ وهو في التّكْمِلَة *!المُبْتَغِي . وممَّا يُسْتدركُ عليه : يقالُ : *!بَغَيْتُ الخَيْرَ مِن *!مَبْغاتِهِ كما تقولُ : أَتَيْتُ الأَمْرَ مِن مَأْتاتِهِ ، تريدُ المَأْتَى *!والمَبْغَى ؛ نَقَلَه الجَوْهرِي ،*!وبِغًي بالكسر مقصور : مصدر بغى يبغي طلب: ومنهم من نقل الفتح في *!البِغْيَة ، فهو إذا مثلث *!وأَبغَيْتُك الشيء : جعلتك طالباً له ،نقله الجوهري وقَوْلُه تعالى : ﴿*!يَبْغُونَكُم الفِتْنَة﴾ ، أَي *!يَبْغُونَ لكُم .
وقَوْلُه تعالى : ﴿*!ويَبْغُونَها عِوَجاً﴾ ، أَي يَبْغُونَ للسَّبيلِ عِوَجاً ، فالمَفْعولُ الأَوَّلُ مَنْصوبٌ بنَزْعِ الخافِضِ . *!وأَبْغَيْتُكَ فَرَساً : أَجْنَبْتُكَ إِيَّاهُ . *!والبِغْيَةُ في الولدِ ؛ نَقِيضُ الرِّشْدَةِ . يقالُ : هو ابنُ *!بِغْيَةٍ ؛ وأَنْشَدَ اللّيْثُ : لذي رِشْدَةٍ من أُمِّه أَو *!لبَغِيَّةٍ فيَغْلِبُها فَحْلٌ على النَّسْل مُنْجِبقالَ الأَزْهرِيُّ : وكَلامُ العَرَبِ هو ابنُ غَيَّة وابنُ زَنَية وابنُ رَشْدَةٍ ؛ وقد قيلَ : زِنْيةٍ ورِشْدةٍ ، والفتْحُ أَفْصَحُ اللُّغَتَيْن ، وأَمَّا غَيَّة فلا يَجوزُ فيه إلاَّ الفتْح . قالَ : وأَمَّا ابنُ بِغْيَةٍ فلم أَجِدْه لغَيْرِ اللّيْثِ ولا أُبْعِدُه مِن الصَّوابِ . وبَغَى يَبْغِي : تَكَبَّرَ وذلِكَ لتَجاوُزِهِ مَنْزِلتِه إلى ما ليسَ له . وحَكَى اللَّحْيانيُّ عن الكِسائي : ما لي *!وللبَغِ بعضُكُم على بعضٍ ؛ أَرادَ *!وللبَغْي ولم يُعَلِّله . قالَ ابنُ سِيدَه : وعنْدِي أنَّه اسْتَثْقَل كَسْرةَ الإِعْرابِ على الياءِ فحذَفَها وأَلْقَى حَرَكَتَها على الساكِنِ قَبْلَها . وقومٌ *!بُغاءُ ، بالضمِّ مَمْدود ، *!وتَباغَوْا : بَغَى بعضُهم على بعضٍ ؛ نَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ ؛ وهو قَوْلُ ثَعْلَب . وقالَ اللَّحْيانيُّ : بَغَى على أَخيهِ بَغْياً : حَسَدَهُ . قالَ : *!والبَغْيُ أَصْلُه الحَسَد ، ثم سُمِّي الظُّلْم بَغْياً لأنَّ الحاسِدَ يَظْلمُ المَحْسودَ جُهْدَه إراغَةَ زَوالِ نعْمةِ اللَّهِ عليه منه . ومِن أَمْثَالِهم : البَغْيُ عقالُ النَّصْر . وبَغَى الجُرحُ يَبْغِي بَغْياً : فَسَدَ
وأَمَدَّ ووَرِمَ وتَرامَى إلى فَسَادٍ . وبرأ جُرْحُهُ على *!بَغْيٍ : وهو أَنْ يَبْرأَ وفيه شيءٌ من نَغَلٍ ؛ نَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ . ومنه حدِيثُ أَبي سَلَمَة : ( أَقامَ شَهْراً يُداوِي جُرْحَه فَدَمَلَ على بَغْيٍ ولا يَدْرِي به ) أَي على فَسَادٍ . *!وبَغَى الوالِي : ظَلَمَ ؛ نَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ . وحَكَى اللَّحْيانيُّ : يقالُ للمَرْأَةِ الجَمِيلةِ : إنَّك لجميلَةٌ ولا *!-تُباغَيْ ، أَي لا تُصَابي بالعَيْن ؛ وقد مَرَّ ذلِكَ في بوغ مُفْصّلاً . وما *!بُغِيَ له ، كعُنِيَ : أَي ما خِيرْ له . *!وبَغْيَان : مَوْلى أَبي خرقاء السّلَميّ ، من ولدِه أَبو زَكريَّا يَحْيَى بن محمدِ بنِ عبدِ اللَّهِ بن العَنْبِر بنَ عطاء بنِ صالِح بنِ محمدِ بنِ عبدِ اللَّهِ بنِ محمدِ بن *!بغيان النَّيْسابُورِيُّ ، ويقالُ له العَنْبريُّ *!والبغيانيُّ ، مِن شيوخِ الحاكِمِ أَبي عبدِ اللَّهِ ، تُوفِي سَنَةَ 344 .
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR17.127 harfMadde başı: بغىبَغَى
1 بَغَى بغى بغي غي , (S, K, &c.,) aor. بَغِىَ , (Msb, K,) inf. n. بُغَآءٌ, (S, Mgh, K, &c.,) or this is a simple subst., and the inf. n. is بَغْىٌ, (Msb,) [but, if this be correct, the former is generally used for the latter,] and بُغًى, (Lh, K,) but the first is better known, and is the chaste form, and some say, بِغًى, (TA,) and بُغْيَةٌ and بِغْيَةٌ, (K,) accord. to Th, but others hold
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR992 harfبَغَى
بَغَى I ( n. ac. بِغْيَة 2t , بُغْيَة 3t , بُغًى [ 9 ] , بُغَآء [ 24A ] ),
a. Desired, wished, sought for.
b. [ 'Ala ], Tyrannized over, oppressed.
c. Prostituted; fornicated.
بَاْغَيَ
بَاْغَيَ III ,
a. see I (c) .
أَبْغَيَ
أَبْغَيَ IV ,
a. Helped to obtain, sought for ( another ).
تَبَغَّيَ
تَبَغَّيَ V ,
a. see I (a) .
تَبَاْغَيَ
تَبَاْغَيَ VI ,
a. Oppressed one another.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR52.263 harfبغي
بَغَى - يَبْغِي - بَغْيٌ - بِغَاء - بَاغِي - بَغِيّ - انْبَغَى - يَنْبَغي - ابْتَغى - يَبْتَغي - ابْتِغاء
بَغى - يَبْغِي + كائن + شيئاً: يطلبه ويريده: يطلب الحصول على شيء أو وقوع شيء لمصلحته ونفعه: ينشد ويطلب ويريد تملك وكسب شيء وحيازته أو حصول أمر ينتفع به: يقوم بعمل فاعل ونشط يسعى من خلاله للحصول على شيء وحيازته دون غيره من الناس،
Sîgalar(52)
- ابْتِغَاءَAraştırmak(افْتِعَالَ)×10
- بَغْيًاAzmak(فَعْلًا)×6
- يَبْتَغُونَAraştırırlar(يَفْتَعِلُونَ)×6
- يَنْبَغِيYaraşır(يَنْفَعِلُ)×6
- لِتَبْتَغُواAraştırmanız için(لِتَفْتَعِلُوا)×4
- وَلِتَبْتَغُواVe araştırmanız için(وَلِتَفْتَعِلُوا)×4
- يَبْغُونَ-e ararlar+1 anlam(يَفْعِلُونَ)×4
- بَاغٍHaddi aşan(فَاعِلٍ)×3
- وَابْتَغُواVe araştırın(وَافْتَعِلُوا)×3
- وَيَبْغُونَهَاVe ona ararlar(وَيَفْعِلُونَهَا)×3
Mücavir kökler178 mücavir (425 toplam)
- فضل
18 ortak ayet · Fadl Deriden yapılan gömlektir
- أله
55 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- رضي
11 ortak ayet · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
- عوج
5 ortak ayet · Kıvrık yol demektir
- لحم
5 ortak ayet · Et
- سبل
13 ortak ayet · Biribirini kesen yoldur
- فلك
6 ortak ayet · Fülk (kef), İğ topacı demektir
- غير
12 ortak ayet · Ğayr, Ğayr dışında demektir
- حرم
8 ortak ayet · Hiram keçe demektir
- خنزر
3 ortak ayet · Domuz
- هلل
3 ortak ayet · Boğazlandı
- صدد
6 ortak ayet · Alıkoyarlar
Geçtiği ayetler(90)
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ
Araştırmakİnsanlardan öylesi de vardır ki; kendisini Allah’ın rızasına satar. Ve Allah, kullarına çok merhametlidir.
وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ وَتَثْبِيتًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ …
AraştırmakAllah’ın rızasını kazanmak ve kalblerindekini sağlamlaştırmak için mallarını infak edenlerin hali, bir tepedeki güzel bir bahçenin haline benzer. Kuvvetli bir sağanak düşünce; yemişlerini iki kat verir. Bol yağmur yağmasa bile bir çisenti bulunur ve Allah işlediklerinizi görür.
… وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ وَمَا تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ …
AraştırmakOnları hidayete erdirmek sana düşmez. ALlah, dilediğini hidayete erdirir. Hayır namına ne infak ederseniz kendinizedir. Zaten yalnız Allah rızasını kazanmak için infak edersiniz. Verdiğiniz her hayır tam olarak size ödenir. Ve siz, haksızlığa uğratılmazsınız.
… الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأَوِيلِهِ وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ …
AraştırmakSana kitabı indiren O’dur. O’nun bazı ayetleri muhkemdir ki bunlar; kitabın anasıdır. Diğer bir kısmı da müteşabihlerdir. İşte kalblerinde eğrilik bulunanlar; fitne çıkarmak ve te’vile yeltenmek için müteşabih olanlara uyarlar. Halbuki onun gerçek te’vilini, ancak Allah bilir. İlimde derinleşmiş olanlar: Biz ona inandık, hepsi Rabbımızın katındadır, derler. Ancak akıl sahibleri düşünebilirler.
… مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلَاحٍ بَيْنَ النَّاسِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا
AraştırmakOnların fısıldaşmalarının bir çoğunda hayır yoktur. Ancak sadaka vermeyi, yahut ma’rufu emretmeyi ve insanların arasını düzeltmeyi emreden başka. Kim Allah’ın rızasını arayarak böyle yaparsa; Biz, ona çok büyük bir ecir vereceğiz.
… السَّيْلُ زَبَدًا رَابِيًا وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغَاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ …
AraştırmakGöten su indirir de dereler onunla dolar taşar. Üste çıkan köpüğü sel alır götürür. Süslenmek veya yararlanmak için ateşle erittiklerinizin üzerinde de buna benzer bir köpük vardır. Böyle misal verir Allah hak ile batıl için. Köpük; uçar gider, insanlara fayda veren ise yerde kalır. İşte böyle; Allah daha nice misaller verir.
وَالَّذِينَ صَبَرُوا ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرًّا …
AraştırmakVe onlar ki; Rabblarının rızasını dileyerek sabrederler, namazı kılarlar, kendilerine verdiğimiz rızıktan, gizlice ve açıkça infak ederler. Kötülüğü iyilik yaparak ortadan kaldırırlar. İşte onlara bu dünyanın karşılığı;
وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوهَا فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُورًا
AraştırmakRabbından beklediğin bir rahmeti elde etmek için onlardan yüz çevirmek zorunda kalırsan; o zaman onlara tatlı bir söz söyle.
… رَأْفَةً وَرَحْمَةً وَرَهْبَانِيَّةً ابْتَدَعُوهَا مَا كَتَبْنَاهَا عَلَيْهِمْ إِلَّا ابْتِغَاءَ رِضْوَانِ اللَّهِ فَمَا رَعَوْهَا حَقَّ رِعَايَتِهَا فَآتَيْنَا الَّذِينَ …
AraştırmakSonra onların izleri üzerinde, peygamberlerimizi ard arda gönderdik. Meryem oğlu İsa’yı da arkalarından gönderdik. Ona İncil’i verdik ve ona uyanların kalblerine bir şefkat ve merhamet koyduk. Onların uydurdukları rehbaniyyete gelince; onu kendilerine Biz, yazmadık. Fakat kendileri Allah’ın rızasını kazanmak için yaptılar. Ama buna da hakkıyla riayet etmediler. Biz de onlardan iman etmiş olanlara ecirlerini verdik. İçlerinden çoğu ise fasıklardır.
إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلَى
AraştırmakAncak yüce Rabbının hoşnudluğunu gözetmek içindir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بغي |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Nâkıs (son harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | طغى, عدو, ظلم, طلب |
| Zıt Kök | قسط |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeye doğru şiddetle yönelme, kabarma, tabii ve meşru sınırını aşarak yayılma veya taşkınca isteme |
| Çekirdek Özet 2 | İki ana eksen: Meşru ve övülen arayış/yöneliş ile meşru sınırları çiğneyen azgınlık, haksızlık ve haset temelli taşkınlık |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın kendi sınırında durmayıp başkasının alanına taşması zulmü ve ifsâdı; hakikatin peşine düşmesi ise rızayı ve kemali doğurur |
| Kritik Hata Riski | Kökün salt ahlaki bir kötülük (zina veya haksızlık) olarak daraltılıp Kur'an'daki meşru "isteme, yönelme, arama" boyutunun gözden kaçırılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بغ | Aniden kabarma, fışkırma, dengeden çıkarak dışa doğru basınç yapma; nitekim بغت ansızın yakalamayı, بغض içteki öfkenin dışa kabarmasını, بغل ise melezleşip tabii haddini aşan gücü ifade eder | ي | İki harfli çekirdekteki anî basınç ve kabarma eylemi, illet harfinin sağladığı akışkanlık ve süreklilikle zihinsel/fiilî bir yönelişe, kesintisiz bir arayışa veya süreğen bir haddi aşma (zulüm ve tahakküm) eğilimine dönüşmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, sınırla çevrilmiş alan | Eylemin kapalı, korunaklı veya belirli bir sınırla çevrilmiş bir alandan başladığını simgeler |
| غ | Göz simgesinin yoğunlaşmış biçimi; örtülme, karanlık, derinleşme (türetme imge) | İçerideki gücün, arzunun veya niyetin dipte birikip örtük bir basınç oluşturmasını temsil eder |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma, bir hedefe yönelme | İçteki birikimin ve niyetin dış dünyaya uzanarak somut bir eyleme, arayışa veya tecavüze dönüşmesini gösterir |
| بغي | Çadır/iç alandan doğan niyetin dışa uzanarak sınırı zorlaması | Belirli bir sınırdan veya iç dinamikten kaynaklanan yönelişin, el uzatma ve talep etme yoluyla kendi çerçevesini aşarak dışa taşması hareketidir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yaranın iltihaplanıp kabarması, şişmesi ve sınırını aşarak etrafa yayılması; atın coşup şahlanarak dizginini dinlememesi; yağmurun sele dönüşüp yatağından taşması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair Hamel b. Bedr'in haksız saldırganlığını ve akıbetini niteleyen meşhur mesel beytinde kök, meşru hakkı çiğneyen azgınlık ve haksız saldırı anlamında kullanılmıştır: ولكنَّ الفَتَى حَمَلَ بنَ بَدْرٍ / بَغَى، والبَغْيُ مَرْتَعُهُ وَخِيمُ |
| Erken Arapça kullanım | Yitik bir hayvanı aramak için yola düşme anlamında خرَجَ يَبْغِي ضَالَّتَهُ ifadesi; ayrıca fuhuş yoluyla kazanç arayan kadınlar için meşru nikâh sınırını aşıp erkek talep etmelerinden ötürü اِمْرَأَةٌ بَغِيٌّ denilmesi |
Kaynak Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça بغي kökü, Sami dillerinde "istemek, talep etmek, aramak, peşine düşmek" ve bunun tabii uzantısı olarak "haddini aşmak, kabarmak" semantik alanlarıyla temsil edilir. İbranicede yer alan בעה (bā‘āh) kökü "kaynamak, kabarmak, taşmak" ve mecazen "istemek, sormak, talep etmek" anlamlarını taşır; bu kökün türevleri suyun fokurdaması veya bir meselenin deşilip aranması için kullanılır. Süryanicede ܒܥܐ (b‘ā) fiili "aramak, istemek, dua etmek, rica etmek" manasında temel bir kelimedir ve kilise edebiyatında ibadet ve talep bağlamında geniş bir kullanım alanına sahiptir. Akadcada ise doğrudan eşdeğer sayılan formlar sınırlı olmakla birlikte, içsel basınç ve dışarı taşma nosyonu Sami dillerinin ortak ses ve anlam katmanında belirgindir. Arapçada kök çift yönlü bir gelişim göstermiş; bir kolda soyut arayış, talep ve liyakat (ابتغاء, ينبغي), diğer kolda ise fiziki kabarma ve taşkınlıktan üreyen zulüm, fısk, fuhuş ve haddi aşma (بغي) anlamları birbirinden kopmadan kök canlılığını korumuştur.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | İki kutuplu semantik genişleme | Çekirdekteki "basınç ve dışa taşma" hareketi, zihinsel düzlemde "şiddetli arzu ve arayış", ahlaki ve hukuki düzlemde ise "haddi aşma, hak çiğneme, zulüm" yönünde çatallanmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice בעה ve Süryanice ܒܥܐ paralelliği | Her iki dilde de "kabarmak, aramak, talep etmek" anlamları korunmuş; Arapça bu kökün hem meşru talep hem de haksız taşkınlık boyutlarını en zengin biçimde muhafaza etmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında bu kökle doğrudan ve düzenli ses denkliği gösteren güvenilir bir biçim tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بغي | Anlamlı | Aramak, taşmak, haddi aşmak | Bir hedefe şiddetle yönelmek veya meşru sınırı çiğneyerek taşkınlık yapmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| بيغ | Anlamlı | Kanın kabarması ve hücum etmesi | Heyecan veya hastalık sebebiyle kanın damarlara basınç yapması ve kabarması | Hedef kökle ortak fiziksel basınç ve kabarma çekirdeği; Kur'an'da geçmez |
| غبي | Anlamlı | Gizlenmek, farkına varmamak | Bir şeyin üzerinin örtülmesi, kişinin durumun inceliğini kavrayamaması, gaflet | Anlam zıtlaşması ve içe kapanma hareketi; Kur'an'da geçmez |
| غيب | Anlamlı | Gözden kaybolmak, örtülmek | Duyuların algı alanının dışına çıkmak, hazır bulunmamak | Hedef kökteki dışa taşmanın tersine gizlenme ve örtünme; Kur'an'da geçer |
| يبغ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez |
| يغب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بغي | Merkez | Taşma ve yönelme | Kendi haddini aşarak başkasının hakkına el uzatma veya bir hedefi ısrarla arama | İçteki birikimin sınırı zorlayarak dışarıya hamle yapması |
| طغى | Komşu | Haddi aşma ve azgınlık | طغى kökünde baskın unsur suyun kabarması gibi dikey taşkınlık ve kibir iken, بغي kökünde başkasına yönelen yatay tecavüz ve talep öne çıkar | Haddi aşmada gurur ve itaatsizlik boyutu esastır |
| عدو | Komşu | Sınırı çiğneme ve düşmanlık | عدو meşru çizgiyi çiğneyip öteye geçmeyi ve fiilî husumeti anlatırken, بغي hak gasbı ve haksız tahakküm arzusuna odaklanır | Çizgiyi aşma ve mesafeyi ihlal etme vurgusu taşır |
| ظلم | Komşu | Haksızlık ve adaletsizlik | ظلم bir şeyi kendi yerinden başka yere koymayı ifade eden genel kavramdır; بغي ise saldırgan ve taşkın bir zulüm türüdür | Varlığın yerini ve hakkını bozma durumudur |
| طلب | Komşu | İsteme ve arama | طلب nötr ve yalın bir arama iken, بغي kökünün türevi olan ابتغاء derin bir arzu, gayret ve niyetle arayışı bildirir | Bir şeyi elde etmek için peşine düşme eylemidir |
| قسط | Zıt | Adalet ve denge | قسط her hak sahibine payını tam verip haddinde durmayı sağlarken, بغي bu payı gasp edip sınırı yıkar | Dengeyi, ölçüyü ve adil dağılımı muhafaza etmektir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بغي | Aramak / Haddi aşmak | Çekirdeğinde basınç, meşru arayış ve haksız tecavüzü birlikte barındıran çift yönlü kök | Kesin |
| Latince | Appetere / Transgredi | Arzulamak, yönelmek / Çiğnemek, sınırı aşmak | Appetere arzuyla talep etmeyi karşılarken zulüm boyutunu dışarıda bırakır; transgredi ise sınırı aşmayı verir ancak arayış nüansını kapsamaz | Güçlü |
| İngilizce | Seek, strive / Transgress, usurp | Aramak, çabalamak / Haddi aşmak, gasp etmek | Seek kökün ابتغاء formundaki yapıcı arayışını karşılarken ahlaki sapmayı vermez; transgress meşru sınırın ihlalini karşılar | Güçlü |
| Almanca | Begehren, trachten / Sich vergehen, übertreten | İstemek, gayret etmek / Haddi aşmak, suç işlemek | Trachten fiili bilinçli ve ısrarlı yönelişi karşılarken, übertreten meşru hudutların çiğnenmesini ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | Rechercher, aspirer / Enfreindre, opprimer | Aramak, yönelmek / Çiğnemek, baskı yapmak | Aspirer rıza ve lütuf arayışını yansıtır; enfreindre ve opprimer ise kökün saldırganlık ve haksızlık veçhesini karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ابتغاء | Meşru talep, rıza ve lütuf arayışı | Allah'ın rızasını, fazlını veya ahiret yurdunu arama bağlamında; Bakara 2:207, İsrâ 17:12, Leyl 92:20 |
| بغي | Haksızlık, azgınlık, zulüm ve tecavüz | İnsanların yeryüzünde böbürlenip haksız yere taşkınlık yapması bağlamında; Yûnus 10:23, Şûrâ 42:42 |
| بغي | Kıskançlık, haset ve çekememezlik | Kendilerine ilim geldikten sonra aralarındaki çekememezlik yüzünden ayrılığa düşenler bağlamında; Âl-i İmrân 3:19, Câsiye 45:17 |
| بغي | İffetsizlik, zina, fuhuş | Hz. Meryem'in iffetini beyanı veya cariyelerin fuhşa zorlanmaması bağlamında; Meryem 19:28, Nûr 24:33 |
| ينبغي | Yaraşmak, yakışmak, imkân ve layıklık dahilinde olmak | Rahman'a çocuk edinmenin veya peygambere şiirin yakışmayacağı bağlamında; Meryem 19:92, Yâsîn 36:69 |
| باغي | Meşru mazeret sınırını aşan, saldırgan | Zaruret halinde haram yiyeceklerden yerken haddi aşmama şartı bağlamında; Bakara 2:173, En'âm 6:145 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi sıfatlar ve tenzih | Allah'a isnat edilemeyecek eksiklikler bağlamında ينبغي kalıbının zâtî imkânsızlık bildirmesi ve zulmün Allah'tan nefyedilmesi | Mutlak tenzih ve ontolojik uygunsuzluk |
| Fıkıh | Âsiler hukuku (أحكام البغاة) | Meşru yönetime veya toplumsal mutabakata karşı silahla isyan eden zümrenin hukuki statüsü ve bu isyanın sınırları | Meşru otoriteye ve kamu düzenine karşı haksız başkaldırı |
| Tefsir | Semantik çift kutupluluk | Aynı kökün bir ayette en yüce fazileti (Allah'ın rızasını aramak), diğerinde en alçak cürmü (fuhuş ve zulüm) nitelemesinin izahı | Niyetin ve sınır bilincinin eylemin mahiyetini belirlemesi |
| Hadis | Ahlaki tehlike ve ceza | Zulüm ve akraba bağını koparmanın dünyada cezası en çabuk verilen günahlar olduğu beyanı | Karşılığı ertelenmeyen toplumsal saldırganlık ve haksızlık |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kulluk ve gaye bilinci | ابتغاء وجه الله | Tevhidî yöneliş | İnsanın varoluşsal arzusunu dünyevi taşkınlıktan arındırıp mutlak hakikate yöneltmesi | Kesin |
| İlmi | Hakikatin araştırılması ve taassup | بغي العلم | İlimde tefrika ve haset | Bilginin tahakküm aracına dönüştürülerek meşru sınırların çiğnenmesi ve ayrışma doğurması | Güçlü |
| Siyasi | Kamu düzeni ve otorite | البغي (İsyan ve zorbalık) | Anarşi ve meşruiyet ihlali | Toplumsal barışı ve hukuki dengeyi bozarak güç yoluyla tahakküm kurma girişimi | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyet ve ticaret ahlakı | ابتغاء فضل الله | Helal kazanç arayışı ve tekelcilik yasağı | Meşru rızkı ararken başkasının hakkını gasbetmeme ve piyasayı tahrip etmeme ilkesi | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Basınç fazlalığı ve sistemik taşma | Kapalı bir kapta biriken gaz veya sıvının kritik basınç eşiğini aşarak çeperleri patlatması veya yatağından taşması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukuki sınır ihlali ve gasp | Bireyin veya grubun kendi hak alanını aşarak diğer aktörlerin özgürlük ve mülkiyet sahasına tecavüz etmesi | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca cinsel ahlaksızlık (fuhuş) veya siyasi isyan (bağy) olarak algılanıp, "istemek, yönelmek, layık olmak" anlamlarının ihmal edilmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, insanın niyet ve enerjisinin yönünü belirler; bu yön meşru ise rıza ve rahmet arayışına, haddi aştığında ise fısk, zulüm, haset ve tahakküme dönüşür |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki ابتغاء emirlerinin salt dışsal bir arama gibi görülmesi ve kökün taşkınlık/haddi aşma boyutuyla olan organik semantik bağının koparılması |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da 96 kez geçen bu kök, insanın içsel arzusunun meşru bir yöneliş (ابتغاء) ile gayrimeşru bir taşma (بغي) arasındaki kritik sınırını çizer |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Allah'ın rızasını ve ahiret yurdunu arama ayetlerinde, ilahi tenzihte, helal-haram sınırlarının tayininde ve toplumsal fitne ile ayrılıkların kökenini açıklayan pasajlarda |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Zulmün ve tefrikanın sadece bilgisizlikten değil, bilakis ilim geldikten sonra ortaya çıkan çekememezlik ve haddi aşma (بغيا بينهم) sebebiyle doğduğunu gösterir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamYaranın iltihap toplayıp kabarması, atın şahlanarak kontrolden çıkması ve suyun yatağından taşması.
- Soyut anlamBir hedefe derin bir tutkuyla yönelmek; sınır tanımaksızın başkasının alanına tecavüz etmek veya bir şeye layık/uygun olmak.
- Sistematik karşılıkVarlık alanındaki sınırların dengede tutulması adaleti, bu sınırların tek taraflı olarak aşılması ise ifsadı ve zulmü meydana getirir.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde meşru sınırları tanımlanmış varoluş ve eylem alanını, bu alanın meşru kritik eşiğini veya haddini temsil eder. Bir öznenin meşru gayreti olan pozitif artışı, fazilet ve rıza yönündeki arayışı simgeler. Değerin kritik eşiği aşarak durumuna gelmesi ise haddi tecavüz etmeyi, başkasının alanına taşmayı ve dolayısıyla zulüm ile ifsâdı ifade eder.