حكم
ح - ك - م
KÖK- 210 geçiş
- 189 ayet
- 56 sîga
- 13 sözlük
Gem demektir. Atı yönlendirmek için ağzına takılan gemidir. Hükmetmek demek iradesini yok edip yönlendirmek demektir. Hidayet ise gemlemeden doğru yolu göstermek demektir. Hükümet kelimesi buradan gelir ve İslamiyet yöneticilere hükmetme yetkisi vermemiştir. Emir iş demek, ulul emr ise iş sahibi, görevli demektir. Başkan hakim değil hadimdir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Gem demektir. Atı yönlendirmek için ağzına takılan gemidir. Hükmetmek demek iradesini yok edip yönlendirmek demektir. Hidayet ise gemlemeden doğru yolu göstermek demektir. Hükümet kelimesi buradan gelir ve İslamiyet yöneticilere hükmetme yetkisi vermemiştir. Emir iş demek, ulul emr ise iş sahibi, görevli demektir. Başkan hakim değil hadimdir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.338 harfباب الحاء والكاف والميم معهما
ح ك م، م ح ك، ح م ك، ك م ح مستعملات
حكم:
الحِكمةُ: مَرْجِعُها إلى العَدْل والعِلْم والحِلْم. ويقال: أحْكَمَتْه التَجارِبُ إذا كانَ حكيماً. وأَحْكَمَ فلانٌ عنّي كذا، أي: مَنَعَه، قال:
أَلَمّا يَحْكُمُ الشُعَراءُ عَنّي
واسَتحْكَمَ الأمرُ: وَثُقَ. واحتَكَمَ في ماله: إذا جازَ فيه حُكْمُه. والأسم: الأُحكُومة والحُكوُمة، قال الأعشى: ولَمَثْلُ الذي جَمَعْتَ لرَيْب
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR978 harfالحُكْمُ: مصدر قولك حَكَمَ بينهم يَحْكُمُ أي قضى. وحَكَمَ له وحَكَمَ عليه. والحُكْمُ أيضاً: الحِكمَة من العلم. والحَكيمُ: العالم، وصاحب الحكمة. والحَكيم: المتقِن للأمور. وقد حَكُم بضم الكاف، أي صار حكيماً. قال النَمْر بن تولب:
وأَبْغِضْ بَغيضَكَ بُغْضاً رويداًإذا أنتَ حاولت أن تَحْكُمـا
قال الأصمعي: أي إذا حاولتَ أن تكون حَكيماً. وأَحْكَمْتُ الشيء فاسْتحْكَمَ، أي صار مُحْكَماً. والحَكَمُ،
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR8.262 harfح ك م
حكم ، حمك ، كمح ، كحم ، محك : مستعملات .
حكم : قال الليث : الحَكَم : الله تبارك وتعالى ، وهو أحكم الحاكمين ، وهو الحكيم له الحُكْم .
قال : والحُكم : العِلم والفِقْه ) وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيّاً ) ( مريَم : 12 ) أي عِلْماً وفِقهاً ، هذا لِيَحْيَى بن زكريَّا . وكذلك قوله :
الصَّمت حُكم وقليل فاعله
والحُكم أيضاً : القضاءُ بالعدل . وقال النَّابِغَة :
واحكُم كحُكْم فتاة الحيِّ إذ نظرت
إلى
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR2.485 harf(باب الحاء والكاف وما يثلثهما)
(حكل) الحاء والكاف واللام أصلٌ صحيح منقاس، وهو الشيءُ لا يُبينُ. يقال إنّ الحُكْل الشيءُ الذي لا نُطْقَ لـه من الحيوان، كالنمل وغيره. قال:
لو كنتُ قد أوتِيتُ عِلْمَ الحُكْل *** علمَ سليمانٍ كلامَ النّملِ([1]) ويقال في لسانه حُكْلَةٌ، أي عُجمة. ويقال أحْكَلَ عليَّ الأمرُ، إذا امتنَعَ وأشْكَل.
وممّا شذّ عن الباب قولهم للرجل القصير حَنْكَل([2]).
(حكم) الحاء
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR4.811 harf- حكم أصله: منع منعا لإصلاح، ومنه سميت اللجام: حكمة الدابة، فقيل: حكمته وحكمت الدابة: منعتها بالحكمة، وأحكمتها: جعلت لها حكمة، وكذلك: حكمت السفيه وأحكمته، قال الشاعر:
*أبني حنيفة أحكموا سفهاءكم*
*** (الشطر لجرير، وهو في ديوانه ص 47؛ والمجمل 1/246؛ وأساس البلاغة ص 91. وعجزه:
إني أخاف عليكم أن أغضبا)
وقوله: ﴿أحسن كل شيء خلقه﴾ [السجدة/7]، {فينسخ الله ما يلقي الشيطان ثم يحكم الله آياته والله عليم
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.127 harfح ك م
أحكـم الشـيء فاستحكـم.
وحكـم الفـرس وأحكمه: وضع عليه الحكمة وفرس محكومة ومحكمة.
قال زهير: قد أحكمت حكمات القد والأبقا وحكموه: جعلوه حكماً.
وحكمة في ماله فاحتكم وتحكم.
ولا تحتكم عليّ.
وفي الحديث: " إن الجنة للمحكمين " وهم الذين حكموا في القتل والإسلام فاختاروا الثبات على الإسلام.
ورجل محكم: مجرب منسوب إلى الحكمة.
وحاكمته إلى القاضـي: رافعتـه.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR11.999 harfالله سبحانه وتعالى أَحْكَمُ الحاكمِينَ، وهو الحَكِيمُ له الحُكْمُ، سبحانه وتعالى. قال الليث: الحَكَمُ الله تعالى. الأَزهري: من صفات الله الحَكَمُ والحَكِيمُ والحاكِمُ، ومعاني هذه الأَسماء متقارِبة، والله أعلم بما أَراد بها، وعلينا الإيمانُ بأَنها من أَسمائه. ابن الأَثير: في أَسماء الله تعالى الحَكَمُ والحَكِيمُ وهما بمعنى الحاكِم، وهو القاضي، فَهو فعِيلٌ بمعنى فاعَلٍ، أو هو الذي يُحْكِمُ
الله سبحانه وتعالى أَحْكَمُ الحاكمِينَ، وهو الحَكِيمُ له الحُكْمُ، سبحانه وتعالى. قال الليث: الحَكَمُ الله تعالى. الأَزهري: من صفات الله الحَكَمُ والحَكِيمُ والحاكِمُ، ومعاني هذه الأَسماء متقارِبة، والله أعلم بما أَراد بها، وعلينا الإيمانُ بأَنها من أَسمائه. ابن الأَثير: في أَسماء الله تعالى الحَكَمُ والحَكِيمُ وهما بمعنى الحاكِم، وهو القاضي، فَهو فعِيلٌ بمعنى فاعَلٍ، أو هو الذي يُحْكِمُ الأَشياءَ ويتقنها، فهو فَعِيلٌ بمعنى مُفْعِلٍ، وقيل: الحَكِيمُ ذو الحِكمة، والحَكْمَةُ عبارة عن معرفة أفضل الأشياء بأفضل العلوم. ويقال لمَنْ يُحْسِنُ دقائق الصِّناعات ويُتقنها: حَكِيمٌ، والحَكِيمُ يجوز أن يكون بمعنى الحاكِمِ مثل قَدِير بمعنى قادر وعَلِيمٍ بمعنى عالِمٍ. الجوهري: الحُكْم الحِكْمَةُ من العلم، والحَكِيمُ العالِم وصاحب الحِكْمَة. وقد حَكُمَ أي صار حَكِيماً؛ قال النَّمِرُ بن تَوْلَب: وأَبْغِض بَغِيضَكَ بُغْضاً رُوَيْداً، إذا أنتَ حاوَلْتَ أن تَحْكُما أي إذا حاوَلتَ أن تكون حَكيِماً. والحُكْمُ: العِلْمُ والفقه؛ قال الله تعالى: وآتيناه الحُكْمَ صَبِيّاً، أي علماف وفقهاً، هذا لِيَحْيَى بن زَكَرِيَّا؛ وكذلك قوله: الصَّمْتُ حُكْمٌ وقليلٌ فاعِلُهْ وفي الحديث: إنَّ من الشعر لحُكْماً أي إِن في الشعر كلاماً نافعاً يمنع من الجهل والسَّفَهِ ويَنهى عنهما، قيل: أراد بها المواعظ والأمثال التي ينتفع الناس بها. والحُكْمُ: العِلْمُ والفقه والقضاء بالعدل، وهو مصدر حَكَمَ يَحْكُمُ، ويروى: إن من الشعر لحِكْمَةً، وهو بمعنى الحُكم؛ ومنه الحديث: الخِلافةُ في قُرَيش والحُكْمُ في الأنصار؛ خَصَّهُم بالحُكْمِ لأن أكثر فقهاء الصحابة فيهم، منهم مُعاذُ ابن جَبَلٍ وأُبَيّ بن كَعْبٍ وزيد بن ثابت وغيرهم. قال الليث: بلغني أنه نهى أن يُسَمَّى الرجلُ حكِيماً (* قوله «أن يسمى الرجل حكيماً» كذا بالأصل، والذي في عبارة الليث التي في التهذيب: حكماً بالتحريك)، قال الأزهري: وقد سَمَّى الناسُ حَكيماً وحَكَماً، قال: وما علمتُ النَّهي عن التسمية بهما صَحيحاً. ابن الأثير: وفي حديث أبي شُرَيْحٍ أنه كان يكنى أبا الحَكَمِ فقال له النبي، صلى الله عليه وسلم: إن الله هو الحَكَمُ، وكناه بأَبي شُرَيْحٍ، وإنما كَرِه له ذلك لئلا يُشارِكَ الله في صفته؛ وقد سَمّى الأَعشى القصيدة المُحْكمَةَ حَكِيمَةً فقال: وغَريبَةٍ، تأْتي المُلوكَ، حَكِيمَةٍ، قد قُلْتُها ليُقالَ: من ذا قالَها؟ وفي الحديث في صفة القرآن: وهو الذِّكْرُ الحَكِيمُ أي الحاكِمُ لكم وعليكم، أو هو المُحْكَمُ الذي لا اختلاف فيه ولا اضطراب، فَعِيلٌ بمعنى مُفْعَلٍ، أُحْكِمَ فهو مُحْكَمٌ. وفي حديث ابن عباس: قرأْت المُحْكَمَ على عَهْدِ رسول الله، صلى الله عليه وسلم؛ يريد المُفَصَّلَ من القرآن لأنه لم يُنْسَخْ منه شيء، وقيل: هو ما لم يكن متشابهاً لأنه أُحْكِمَ بيانُه بنفسه ولم يفتقر إلى غيره، والعرب تقول: حَكَمْتُ وأَحْكَمْتُ وحَكَّمْتُ بمعنى مَنَعْتُ ورددت، ومن هذا قيل للحاكم بين الناس حاكِمٌ، لأنه يَمْنَعُ الظالم من الظلم. وروى المنذري عن أَبي طالب أنه قال في قولهم: حَكَمَ الله بيننا؛ قال الأصمعي: أصل الحكومة رد الرجل عن الظلم، قال: ومنه سميت حَكَمَةُ اللجام لأَنها تَرُدُّ الدابة؟ ومنه قول لبيد: أَحْكَمَ الجِنْثِيُّ من عَوْراتِها كلَّ حِرْباءٍ، إذا أُكْرِهَ صَلّ والجِنْثِيُّ: السيف؛ المعنى: رَدَّ السيفُ عن عَوْراتِ الدِّرْعِ وهي فُرَجُها كلَّ حِرْباءٍ، وقيل: المعنى أَحْرَزَ الجِنثيُّ وهو الزَّرَّادُ مساميرها، ومعنى الإحْكامِ حينئذ الإحْرازُ. قال ابن سيده: الحُكْمُ القَضاء، وجمعه أَحْكامٌ، لا يكَسَّر على غير ذلك، وقد حَكَمَ عليه بالأمر يَحْكُمُ حُكْماً وحُكومةً وحكم بينهم كذلك. والحُكْمُ: مصدر قولك حَكَمَ بينهم يَحْكُمُ أي قضى، وحَكَمَ له وحكم عليه. الأزهري: الحُكْمُ القضاء بالعدل؛ قال النابغة: واحْكمْ كحكْمِ فَتَاةِ الحَيِّ، إذ نَظَرَتْ إلى حَمامٍ سِراعٍ وارد الثَّمَدِ (* قوله «حمام سراع» كذا هو في التهذيب بالسين المهملة وكذلك في نسخة قديمة من الصحاح، وقال شارح الديوان: ويروى أيضاً شراع بالشين المعجمة أي مجتمعة). وحكى يعقوب عن الرُّواةِ أن معنى هذا البيت: كُنْ حَكِيماً كفتاة الحي أي إذا قلت فأَصِبْ كما أصابت هذه المرأَة، إذ نظَرَتْ إلى الحمامِ فأَحْصَتْها ولم تُخْطِئ عددها؛ قال: ويَدُلُّكَ على أن معنى احْكُمْ كُنْ حَكِيماً قولُ النَّمر بن تَوْلَب: إذا أنتَ حاوَلْتَ أن تَحْكُما يريد إذا أَردت أن تكون حَكِيماً فكن كذا، وليس من الحُكْمِ في القضاء في شيء. والحاكِم: مُنَفّذُ الحُكْمِ، والجمع حُكّامٌ، وهو الحَكَمُ. وحاكَمَهُ إلى الحَكَمِ: دعاه. وفي الحديث: وبكَ حاكَمْتُ أي رَفَعْتُ الحُكمَ إليك ولا حُكْمَ إلا لك، وقيل: بكَ خاصمْتُ في طلب الحُكْمِ وإبطالِ من نازَعَني في الدِّين، وهي مفاعلة من الحُكْمِ. وحَكَّمُوهُ بينهم: أمروه أن يَحكمَ. ويقال: حَكَّمْنا فلاناً فيما بيننا أي أَجَزْنا حُكْمَهُ بيننا. وحَكَّمَهُ في الأمر فاحْتَكَمَ: جاز فيه حُكْمُه، جاء فيه المطاوع على غير بابه والقياس فَتَحَكَّمَ، والاسم الأُحْكُومَةُ والحُكُومَةُ؛ قال: ولَمِثْلُ الذي جَمَعْتَ لرَيْبِ الـدَّهْرِ يَأْبى حُكومةَ المُقْتالِ يعني لا يَنْفُذُ حُكومةُ من يَحْتَكِمُ عليك من الأَعداء، ومعناه يأْبى حُكومةَ المُحْتَكِم عليك، وهو المُقْتال، فجعل المُحْتَكِمَ المُقْتالَ، وهو المُفْتَعِلُ من القول حاجة منه إلى القافية، ويقال: هو كلام مستعمَلٌ، يقال: اقْتَلْ عليَّ أي احْتَكِمْ، ويقال: حَكَّمْتُه في مالي إذا جعلتَ إليه الحُكْمَ فيه فاحْتَكَمَ عليّ في ذلك. واحْتَكَمَ فلانٌ في مال فلان إذا جاز فيه حُكْمُهُ. والمُحاكَمَةُ: المخاصمة إلى الحاكِمِ. واحْتَكَمُوا إلى الحاكِمِ وتَحاكَمُوا بمعنى. وقولهم في المثل: في بيته يُؤْتَى الحَكَمُ؛ الحَكَمُ، بالتحريك: الحاكم؛ وأَنشد ابن بري: أَقادَتْ بَنُو مَرْوانَ قَيْساً دِماءَنا، وفي الله، إن لم يَحْكُمُوا، حَكَمٌ عَدْلُ والحَكَمَةُ: القضاة. والحَكَمَةُ: المستهزئون. ويقال: حَكَّمْتُ فلاناً أي أطلقت يده فيما شاء. وحاكَمْنا فلاناً إلى الله أي دعوناه إلى حُكْمِ الله. والمُحَكَّمُ: الشاري. والمُحَكَّمُ: الذي يُحَكَّمُ في نفسه. قال الجوهري: والخَوارِج يُسَمَّوْنَ المُحَكِّمَةَ لإنكارهم أمر الحَكَمَيْن وقولِهِمْ: لا حُكْم إلا لله. قال ابن سيده: وتحْكِيمُ الحَرُوريَّةِ قولهم لا حُكْمَ إلا الله ولا حَكَمَ إلا اللهُ، وكأَن هذا على السَّلْبِ لأَنهم ينفون الحُكْمَ؛ قال: فكأَني، وما أُزَيِّنُ منها، قَعَدِيٌّ يُزَيِّنُ التَّحْكيما (* قوله «وما أزين» كذا في الأصل، والذي في المحكم: مما أزين). وقيل: إنما بدءُ ذلك في أمر عليّ، عليه السلام، ومعاوِيةَ. والحَكَمان: أَبو موسى الأَشعريُّ وعمرو ابن العاص. وفي الحديث: إن الجنة للمُحَكّمين، ويروى بفتح الكاف وكسرها، فالفتح هم الذين يَقَعُون في يد العدو فيُنَحيَّرُونَ بين الشِّرْك والقتل فيختارون القتل؛ قال الجوهري: هم قوم من أَصحاب الأُخْدودِ فُعِل بهم ذلك، حُكِّمُوا وخُيِّروا بين القتل والكفر، فاختاروا الثَّبات على الإسلام مع القتل، قال: وأما الكسر فهو المُنْصِفُ من نفسه؛ قال ابن الأَثير: والأَول الوجه؛ ومنه حديث كعب: إن في الجنة داراً، ووصفها ثم قال: لا يَنْزِلُها إلا نبي أو صِدِّيق أو شَهيد أو مُحَكَّمٌّ في نفسه. ومُحَكَّم اليَمامَةِ رجل قتله خالد بن الوليد يوم مُسَيْلِمَةَ. والمْحَكَّمُ، بفتح الكاف (* قوله «والمحكم بفتح الكاف إلخ» كذا في صحاح الجوهري، وغلطه صاحب القاموس وصوب أنه بكسر الكاف كمحدث، قال ابن الطيب محشيه: وجوز جماعة الوجهين وقالوا هو كالمجرب فانه بالكسر الذي جرب الأمور، وبالفتح الذي جربته الحوادث، وكذلك المحكم بالكسر حكم الحوادث وجربها وبالفتح حكمته وجربته، فلا غلط)، الذي في شعر طَرَفَةَ إذ يقول: ليت المُحَكَّمَ والمَوْعُوظَ صوتَكُما تحتَ التُّرابِ، إذا ما الباطِلُ انْكشفا (* قوله «ليت المحكم إلخ» في التكملة ما نصه: يقول ليت أني والذي يأمرني بالحكمة يوم يكشف عني الباطل وأدع الصبا تحت التراب، ونصب صوتكما لأنه أراد عاذليّ كفّا صوتكما). هو الشيخ المُجَرّبُ المنسوب إلى الحِكْمة. والحِكْمَةُ: العدل. ورجل حَكِيمٌ: عدل حكيم. وأَحْكَمَ الأَمر: أتقنه، وأَحْكَمَتْه التجاربُ على المَثَل، وهو من ذلك. ويقال للرجل إذا كان حكيماً: قد أَحْكَمَتْه التجارِبُ. والحكيم: المتقن للأُمور، واستعمل ثعلب هذا في فرج المرأَة فقال: المكَثَّفَة من النساء المحكمة الفرج، وهذا طريف جدّاً. الأزهري: وحَكَمَ الرجلُ يَحْكُمُ حُكْماً إذا بلغ النهاية في معناه مدحاً لازماً؛ وقال مرقش: يأْتي الشَّبابُ الأَقْوَرينَ، ولا تَغْبِطْ أَخاك أن يُقالَ حَكَمْ أي بلغ النهاية في معناه. أبو عدنان: اسْتَحْكَمَ الرجلُ إذا تناهى عما يضره في دِينه أو دُنْياه؛ قال ذو الرمة: لمُسْتَحْكِمٌ جَزْل المُرُوءَةِ مؤمِنٌ من القوم، لا يَهْوى الكلام اللَّواغِيا وأَحْكَمْتُ الشيء فاسْتَحْكَمَ: صار مُحْكَماً. واحْتَكَمَ الأمرُ واسْتَحْكَمَ: وثُقَ. الأَزهري: وقوله تعالى: كتاب أُحْكِمَتْ آياته فُصِّلَتْ من لَدُنْ حَكيم خبير؛ فإن التفسير جاء: أُحْكِمَتْ آياته بالأمر والنهي والحلالِ والحرامِ ثم فُصِّلَتْ بالوعد والوعيد، قال: والمعنى، والله أعلم، أن آياته أُحْكِمَتْ وفُصِّلَتْ بجميع ما يحتاج إليه من الدلالة على توحيد الله وتثبيت نبوة الأنبياء وشرائع الإسلام، والدليل على ذلك قول الله عز وجل: ما فرَّطنا في الكتاب من شيء؛ وقال بعضهم في قول الله تعالى: الر تلك آيات الكتاب الحَكِيم؛ إنه فَعِيل بمعنى مُفْعَلٍ، واستدل بقوله عز وجل: الر كتاب أُحْكِمَتْ آياته؛ قال الأزهري: وهذا إن شاء الله كما قِيل، والقرآنُ يوضح بعضُه بعضاً، قال: وإنما جوزنا ذلك وصوبناه لأَن حَكَمْت يكون بمعنى أَحْكَمْتُ فَرُدَّ إلى الأصل، والله أعلم. وحَكَمَ الشيء وأَحْكَمَهُ، كلاهما: منعه من الفساد. قال الأزهري: وروينا عن إبراهيم النخعي أنه قال: حَكِّم اليَتيم كما تُحكِّمُ ولدك أي امنعه من الفساد وأصلحه كما تصلح ولدك وكما تمنعه من الفساد، قال: وكل من منعته من شيء فقد حَكَّمْتَه وأحْكَمْتَهُ، قال: ونرى أن حَكَمَة الدابة سميت بهذا المعنى لأنها تمنع الدابة من كثير من الجَهْل. وروى شمرٌ عن أبي سعيد الضّرير أنه قال في قول النخعي: حَكِّمِ اليَتيم كما تُحكِّمُ ولدك؛ معناه حَكِّمْهُ في ماله ومِلْكِه إذا صلح كما تُحكِّمُ ولدك في مِلْكِه، ولا يكون حَكَّمَ بمعنى أَحْكَمَ لأنهما ضدان؛ قال الأَزهري: وقول أبي سعيد الضرير ليس بالمرضي. ابن الأَعرابي: حَكَمَ فلانٌ عن الأمر والشيء أي رجع، وأَحْكَمْتُه أنا أي رَجَعْتُه، وأَحْكَمه هو عنه رَجَعَهُ؛ قال جرير: أَبَني حنيفةَ، أَحْكِمُوا سُفَهاءَكم، إني أَخافُ عليكمُ أَن أَغْضَبا أي رُدُّوهم وكُفُّوهُمْ وامنعوهم من التعرّض لي. قال الأَزهري: جعل ابن الأعرابي حَكَمَ لازماً كما ترى، كما يقال رَجَعْتُه فرَجَع ونَقَصْتُه فنَقَص، قال: وما سمعت حَكَمَ بمعنى رَجَعَ لغير ابن الأَعرابي، قال: وهو الثقة المأْمون. وحَكَمَ الرجلَ وحَكَّمَه وأَحْكَمَهُ: منعه مما يريد. وفي حديث ابن عباس: كان الرجل يَرِثُ امرأَةً ذاتَ قاربة فيَعْضُلُها حتى تموتَ أو تَرُدَّ إليه صداقها، فأَحْكَمَ الله عن ذلك ونهى عنه أي مَنَعَ منه. يقال: أَحْكَمْتُ فلاناً أي منعته، وبه سُمِّيَ الحاكمُ لأنه يمنع الظالم، وقيل: هو من حَكَمْتُ الفَرسَ وأَحْكَمْتُه وحَكَّمْتُه إذا قَدَعْتَهُ وكَفَفْتَه. وحَكَمْتُ السَّفِيه وأَحْكَمْتُه إذا أَخذت على يده؛ ومنه قول جرير: أَبَني حنيفة، أحْكِمُوا سُفهاءكم وحَكَمَةُ اللجام: ما أَحاط بحَنَكَي الدابة، وفي الصحاح: بالحَنَك، وفيها العِذاران، سميت بذلك لأنها تمنعه من الجري الشديد، مشتق من ذلك، وجمعه حَكَمٌ. وفي الحديث: وأَنا آخذ بحَكَمَة فرسه أي بلجامه. وفي الحديث: ما من آدميّ إلا وفي رأْسه حَكَمَةٌ، وفي رواية: في رأْس كل عبد حَكَمَةٌ إذا هَمَّ بسيئةٍ، فإن شاء الله تعالى أن يَقْدَعَه بها قَدَعَه؛ والحَكَمَةُ: حديدة في اللجام تكون على أنف الفرس وحَنَكِهِ تمنعه عن مخالفة راكبه، ولما كانت الحَكَمَة تأْخذ بفم الدابة وكان الحَنَكُ متَّصلاً بارأْس جعلها تمنع من هي في رأْسه كما تمنع الحَكَمَةُ الدابة. وحَكَمَ الفرسَ حَكْماً وأَحْكَمَهُ بالحَكَمَةِ: جعل للجامه حَكَمَةً، وكانت العرب تتخذها من القِدِّ والأَبَقِ لأن قصدهم الشجاعةُ لا الزينة؛ قال زهير: القائد الخَيْلَ مَنْكوباً دوائرُها، قد أُحْكِمَتْ حَكَمات القِدِّ والأَبَقا يريد: قد أُحْكِمَتْ بحَكَماتِ القِدِّ وبحَكَماتِ الأَبَقِ، فحذف الحَكَمات وأَقامَ الأَبَقَ مكانها؛ ويروى: مَحْكومَةً حَكَماتِ القِدِّ والأبَقا على اللغتين جميعاً؛ قال أبو الحسن: عَدَّى قد أُحْكِمَتْ لأن فيه معنى قُلِّدَتْ وقُلِّدَتْ متعدّية إلى مفعولين. الأزهري: وفرس مَحْكومةٌ في رأْسها حَكَمَةٌ؛ وأنشد: مَحْكومة حَكَمات القِدِّ والأبقا وقد رواه غيره: قد أُحْكِمَتْ، قال: وهذا يدل على جواز حَكَمْتُ الفرس وأَحْكَمْتُه بمعنى واحد. ابن شميل: الحَكَمَةُ حَلْقَةٌ تكون في فم الفرس. وحَكََمَةُ الإنسان: مقدم وجهه. ورفع الله حَكَمَتَةُ أي رأْسه وشأْنه. وفي حديث عمر: إن العبد إذا تواضع رفع اللهُ حَكَمَتَهُ أي قدره ومنزلته. يقال: له عندنا حَكَمَةٌ أي قدر، وفلان عالي الحَكَمَةِ، وقيل: الحَكَمَةُ من الإنسان أسفل وجهه، مستعار من موضع حَكَمَةِ اللجام، ورَفْعُها كناية عن الإعزاز لأَن من صفة الذَّليل تنكيسَ رأْسه. وحَكَمة الضائنة: ذَقَنُها. الأزهري: وفي الحديث: في أَرْش الجِراحات الحُكومَةُ؛ ومعنى الحُكومة في أَرش الجراحات التي ليس فيها دِيَةٌ معلومة: أن يُجْرَحَ الإنسانُ في موضع في بَدَنه يُبْقِي شَيْنَهُ ولا يُبْطِلُ العُضْوَ، فيَقْتاس الحاكم أَرْشَهُ بأن يقول: هذا المَجْروح لو كان عبداً غير مَشينٍ هذا الشَّيْنَ بهذه الجِراحة كانت قيمتُه ألفَ دِرْهمٍ، وهو مع هذا الشين قيمتُه تِسْعُمائة درهم فقد نقصه الشَّيْنُ عُشْرَ قيمته، فيجب على الجارح عُشْرُ دِيَتِه في الحُرِّ لأن المجروح حُرٌّ، وهذا وما أَشبهه بمعنى الحكومة التي يستعملها الفقهاء في أَرش الجراحات، فاعْلَمْه. وقد سَمَّوْا حَكَماً وحُكَيْماً وحَكِيماً وحَكّاماً وحُكْمان. وحَكَمٌ: أبو حَيٍّ من اليمن. وفي الحديث: شَفاعَتي لأهل الكبائر من أُمتي حتى حَكَم وحاءَ؛ وهما قبيلتان جافِيتان من وراء رمل يَبرين.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR605 harf* ح ك م * * الحُكْمُ * القضاء وقد * حَكَم * بينهم يحكم بالضم * حُكْما * و * حَكَم * له وحكم عليه و * الحُكْمُ * أيضا الحكمة من العلم و * الحكِيمُ * العالم وصاحب الحكمة والحكيم أيضا المتقن للأمور وقد * حَكُم * من باب ظرُف أي صار حكيما و * أحكَمَهُ فاسْتَحْكَمَ * أي صار * مُحْكَما * و * الحَكَمُ * بفتحتين الحاكم و * حَكَّمه * في ماله * تحكِيماً * إذا جعل إليه الحكم فيه * فاحْتَكَمَ * عليه في ذلك
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR22.707 harf* | | ( الحُكْمُ ، بالضَّمِّ : القَضاءُ ) في | الشَّيْء بأنّه كَذا أو لَيْس بِكَذا سواءٌ | لَزِم ذلِك غَيْرَه أَمْ لاَ ، هذا قولُ أهلِ | اللّغة ، وخَصَّصَ بَعضُهم فقال : | القَضاءُ بالعَدْل ، نقله الأزهريّ ، وبه | فَسَّر قول النابغة : | * % ( واحْكُمْ كَحُكْمِ فَتاةِ الحَيِّ إِذْ نَظَرَتْ % ) % * | | وسيأتي . ( ج : أَحْكامٌ ) لا يُكَسَّر | على غير ذلِك ، ( وقد حَكَمَ ) له | و ( عَلَيْه ) كما في
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR24.414 harfحَكَمَهُ
1 حَكَمَهُ حكم حكمه حكمة , (S, K,) [aor. حَكُمَ ,] inf. n. حُكْمٌ, (Msb, K, [in the TK حَكْمٌ,]) in its primary acceptation, (Msb,) He prevented, restrained, or withheld, him (S, Msb, K) from acting in an evil, or a corrupt, manner; as also ↓ احكمهُ: (K:) and (K) from doing that which he desired; as also ↓ احكمهُ; and ↓ حكّمهُ, (S, K,) inf. n. تَحْكِيمٌ: (S:) and حُكُومَةٌ [is another
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.783 harfحَكَمَ
حَكَمَ U ( n. ac. حُكْم 3 , حُكُوْمَة 27t ),
a. [ Bi ], Judged, pronounced sentence on.
b. [ 'Ala ], Exercised rule, authority over.
c. [ Bain ], Judged between.
d. [ La ], Decided in favour of.
e. [ 'Ala ], Decided against.
f. ( n. ac. حُكْم 3 ), Curbed; put a curb on ( horse ). the judge, went to law with.
أَحْكَمَ
أَحْكَمَ IV ,
a. Did well, made firm, strong, stable.
b.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok110.881 harfحكم
حَكَمَ - يَحْكُمُ - حُكْم - حَاكِم - حَاكِميْن - أَحْكَم - حَكِيْم - حَكَم - حُكَّام - حِكْمَة - أَحْكَمَ - يُحْكِمُ، أُحْكِمَ - يُحْكَمُ - مُحْكَم - مُحْكَمة - مُحْكَمات - حَكَّمَ - يُحَكِّمُ - تَحَاكَمَ - يَتَحَاكَمُ
حَكَمَ - يَحْكُمُ + كائن + أمراً: أتقنه وجعله في أفضل وضع ممكن: اختار وقرر له أفضل أمر وحل ممكن: قرر واختار ووضع له أحد
Sîgalar(56)
- حَكِيمٌHükme varan(فَعِيلٌ)×35
- الْحَكِيمُHükme varan(الْفَعِيلُ)×33
- حَكِيمًاHükme varan(فَعِيلًا)×16
- يَحْكُمُHükmeder(يَفْعُلُ)×10
- الْحَكِيمِHükme varan(الْفَعِيلِ)×9
- وَالْحِكْمَةَVe hikmet(وَالْفِعْلَةَ)×9
- حُكْمًاHüküm(فُعْلًا)×8
- الْحُكْمُHüküm(الْفُعْلُ)×6
- الْحَاكِمِينَHükmedenler(الْفَاعِلِينَ)×5
- فَاحْكُمْSonra hükmet+1 anlam(فَافْعُلْ)×5
Mücavir kökler194 mücavir (490 toplam)
- عزز
49 ortak ayet · Yağmur suyu ile doymuş topraktır
- أله
127 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- علم
71 ortak ayet · Dağın sivri noktası demektir
- بين
41 ortak ayet · Beyn topraktaki yarık demektir
- كتب
31 ortak ayet · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
- نزل
22 ortak ayet · “Nezle” konaklama yeri demektir
- داود
5 ortak ayet · Davut
- خلف
12 ortak ayet · Half : Ense demektir
- لحق
3 ortak ayet · Meyve devşirdikten sonra olgunlaşan meyveler demektir
- بلغ
9 ortak ayet · İş ayakkabısı
- تلو
8 ortak ayet · Tilvi toklu demektir
- فرض
4 ortak ayet · Farz (dat) Ayırmada ayrılacak yerin belirtildiği yer…
Geçtiği ayetler(189)
فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْكُمُ الْبَيِّنَاتُ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ
Hükme varanSize apaçık deliller geldikten sonra yine kayarsanız; bilin ki Allah, şüphesiz Aziz’dir. Hakim’dir.
… الْمُصْلِحِ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ
Hükme varanDünya ve ahiret konusunda. Ve sana yetimlerden soruyorlar. De ki: Onlar için islahta bulunmak hayırlıdır. Eğer kendileriyle bir arada yaşarsanız, onlar sizin kardeşlerinizdir. Allah; bozguncularla islahçı olanları bilir. Eğer Allah dileseydi; sizi muhakkak zahmete sokardı. Şüphe yok ki Allah, Aziz’dir. Hakim’dir.
… الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ
Hükme varanBoşanmış kadınlar; kendi kendilerine, üç adt ve temizlenme müddeti beklerler. Eğer onlar, Allah’a ve ahiret gününe inanıyorlarsa, Allah’ın kendi rahimlerinde yarattığını gizlemeleri onlara helal olmaz. Eğer barışmak isterlerse; kocaları onları geri almaya daha layıktırlar. Erkeklerin kadınların üzerinde hakları olduğu, gibi, kadınların da onlar üzerinde hakları vardır. Erkekler onların üzerinde bir dereceye sahiptirler. Allah Aziz’dir, Hakim’dir.
… مَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ
Hükme varanİçinizden vefat edip de eşlerini geride bırakanlar; bir seneye kadar eşlerinin evlerinden çıkarılmayarak geçimlerinin sağlanmasını vasiyyet etmiş olmalıdırlar. Şayet kendileri çıkarlarsa; artık onların ma’ruf şekilde yapacaklarından dolayı size mes’uliyet yoktur. Allah, Aziz’dir, Hakim’dir.
… ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْيًا وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ
Hükme varanHani İbrahim: Rabbım, ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster, deyince. İnanmıyor musun? demişti. O da: Hayır öyle değil, ama kalbim iyice mutmain olsun, demişti. Öyleyse dört çeşit kuş al; onları kendine alıştır, sonra her dağ başına onlardan birer parça koy. Sonra onları, çağır, koşarak sana gelirler. Ve bil ki şüphesiz Allah, Aziz’dir, Hakim’dir.
يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ
Hükme varanAllah; size bilmediklerinizi açıkça bildirmek, sizden öncekilerin yollarını size göstermek ve tövbelerinizi kabul etmek ister. Allah Halim’dir, Hakim’dir.
وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا جَزَاءً بِمَا كَسَبَا نَكَالًا مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ
Hükme varanHırsız erkek ve hırsız kadının yaptıklarına karşılık Allah tarafından bir ceza olarak; ellerini kesin. Ve Allah; Aziz’dir, Hakim’dir.
وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ
Hükme varanİşte bu, bizim hüccetimizdir. Onu kavmine karşı İbrahim’e verdik. Dilediğimizi derecelerle yükseltiriz. Ve muhakkak ki Rabbın; Hakim, Alim’dir.
… خَالِدِينَ فِيهَا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ
Hükme varanO gün, onların hepsini toplar. Ey cinn topluluğu; insanlardan bir çoğunu yoldan çıkardınız ha? Onların dostları olan insanlar da diyecek ki: Rabbımız, kimimiz kimimizden faydalandık. Ve bizim için takdir ettiğin ecelimize ulaştık. Buyurur ki: Allah’ın diledikleri müstesna, devamlı kalmak üzere duracağınız yer, ateştir. Muhakkak ki Rabbın; Hakim’dir, Alim’dir.
وَقَالُوا مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الْأَنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً فَهُمْ فِيهِ شُرَكَاءُ سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ
Hükme varanBir de dediler ki: Şu davarların karınlarında bulunanlar, yalnız erkeklerimiz içindir, kadınlarımıza haram kılınmıştır. Ölü doğacak olursa; hepsi ona ortaktırlar. Allah, onların bu vasıflandırmalarının cezasını verecektir. Muhakkak ki O; Hakim’dir, Alim’dir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حكم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | قضى, فصل, عدل, أمر |
| Zıt Kök | ظلم |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesneyi veya canlıyı fesattan, taşkınlıktan ve sapmadan alıkoymak için sınır koyup dizginleme |
| Çekirdek Özet 2 | Varlığı muhkem kılma, ihtilafları hak ile çözüme kavuşturma ve mutlak ilahi yasalara dayalı nizam kurma |
| Çekirdek Özet 3 | Keyfiyeti engelleyen, hakkaniyeti teminat altına alan ve varlığı yerli yerine koyan hikmet ve adalet düzeni |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca siyasi tahakküm ve yaptırım gücü olarak anlayıp fesadı önleme, muhkem kılma ve hikmet boyutunu göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حك | Sürtünme, temas, sabitleme, zemin yoklama ve bir nesnenin sınırlarını belirginleştirme hareketi; حكك (sürtmek, kazımak), حكى (nakletmek, benzerini yapmak, iz sürmek) köklerinde olduğu gibi temasla denetleme | م | Kuşatma, toplama ve tamamlama niteliği taşıyan م harfinin eklenmesiyle mekanik sürtünme ve temas hareketi, bir varlığı dağılmaktan ve taşkınlıktan koruyan kuşatıcı bir sınır çekme, dizginleme ve nizam verme anlamına dönüşmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Dışarıdan gelecek zararları ve içeriden taşacak fesadı önleyen sınır çizgisi ve koruyucu engel |
| ك | avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Koruma altına alınan alanı veya varlığı avuç içi gibi sıkıca kavrama, denetleme ve yönlendirme |
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Hayatın, eylemlerin ve değişken durumların taşkınlığa açık akışkanlığı ve özü |
| حكم | Çit (ح) çekerek taşkınlığı engellemek, değişken akışı (م) avuç içi gibi (ك) tam bir kavrayışla tutarak nizam içinde dizginlemek |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Atın çenesine ve azı dişleri arasına takılarak hayvanın serkeşlik yapmasını, başını dikleştirip kontrolden çıkmasını engelleyen madeni veya deri gem parçası (el-hakeme / حَكَمة الدابّة). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sülmâ muallakasında atın gemlenip kontrol altına alınışını şöyle zikreder: قَدْ أُحْكِمَتْ حَكَمَاتِ القِدِّ والأَبَقَا / (O atı, terbiye edilmiş deri ve urgan gemleri sımsıkı zapt etmiştir). Şair burada kökü taşkınlığı önleyen somut bağ anlamında kullanmıştır. Nâbiğa ez-Zübyânî ise divanında kökü isabetli takdir anlamında kullanır: فَاحْكُمْ كَحُكْمِ فَتَاةِ الحَيِّ إِذْ نَظَرَتْ / إِلَى حَمَامٍ سِرَاعٍ وَارِدِ الثَّمَدِ |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi Cerîr, Benî Hanîfe kabilesine taşkınlık eden akılsızlarını zapt etmeleri uyarısını yaparken kökü mecazi dizginleme anlamında kullanır: أَبَنِي حَنِيفَةَ أَحْكِمُوا سُفَهَاءَكُمْ / إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ أَنْ أَغْضَبَا |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Dīwānu Zuhayr, Dīwānu Cerīr.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinin ortak mirasına ait olan حكم kökü, Proto-Semitik *ḥ-k-m kök biçiminden türemiştir. İbranicede ḥākam (חָכַם) fiili "bilge olmak, mahir davranmak, ölçülü ve dirayetli hareket etmek", ḥoḵmāh (חָכְמָה) ismi ise "hikmet, derin kavrayış ve teknik ustalık" anlamına gelir. Süryanicede ḥkam (ܚܟܡ) "bilge olmak, nüfuz etmek, doğru yargıya varmak", Aramicede ḥăkam aynı şekilde "kavramak, muhakeme etmek" anlamındadır. Kökün Sami dillerindeki ortak anlamsal omurgası, soyut bir otoriteden önce "nesnelerin tabiatını doğru kavrayıp onları sınırları içinde tutma ve hatadan koruma mahareti"dir. Arapça bu semantik alanı korumakla birlikte, atın gemlenmesi (hakefe/hakeme) üzerinden "fesadı ve haksızlığı fiilen engelleme" (men‘ mine’z-zulm) ve "bozulmayı önleyecek şekilde sağlamlaştırma" (ihkâm) yönlerini dilsel sistemde merkezileştirmiştir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Hebrew and Aramaic Lexicon of the Old Testament (HALOT), Payne Smith Syriac Dictionary, Dictionnaire des racines sémitiques (David Cohen).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | حكم türevleri: حَكَمَة, حُكْم, حِكْمَة, إِحْكَام | Somut engelleme aleti olan gemden (hakefe), fesadı engellemeye (men‘), oradan ihtilafı bitiren yargıya ve varlığı yerli yerine koyan hikmete doğru düzenli bir soyutlama gelişmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ḥākam / ḥoḵmāh, Süryanice ḥkam, Aramice ḥăkam | Kök bütün Batı ve Orta Sami dillerinde bilgelik, derin kavrayış, doğru yargılama ve ustalık anlamlarıyla fonetik ve semantik tam örtüşme içindedir. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katmanda kısıtlı izler | Sami kolu dışında doğrudan doğrulanabilir kökdeşler sınırlıdır; bazı Doğu Çadik dillerinde gözlemlenen benzer biçimlerin ödünçleme olma ihtimali yüksektir. | Muhtemel |
Kaynak HALOT, Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حكم | Anlamlı | Dizginlemek, engellemek, sağlamlaştırmak | Fesadı ve zulmü önleyerek nizam kurmak, hikmet ve adaletle hükmetmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| حمك | Anlamlı | Şiddetlenmek, yapışmak | Bir nesneye musallat olmak, kene gibi yapışmak veya öfkeyle sertleşmek | Kur'an'da geçmez |
| كحم | Anlamlı | Körleşmek, kesmez olmak | Kılıcın keskinliğini yitirmesi, dilin tutulması veya ileri atılmaktan çekinmek | Kur'an'da geçmez; hedef kökteki keskin kararlılığın zıddı |
| كمح | Anlamlı | Gem vurup başı dikleştirmek | Atın gemini şiddetle çekerek başını yukarı kaldırmak ve durdurmak | Kur'an'da geçmez; hedef kökle doğrudan semantik akrabadır |
| محك | Anlamlı | Sürtüşmek, inatlaşmak | Tartışmada katılık göstermek, inatla hakkı kabul etmemek ve çekişmek | Kur'an'da geçmez; hükmün sonlandırdığı ihtilaf halini anlatır |
| مكح | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel (kullanım dışı) kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حكم | Merkez | Dizginleme, fesadı önleme, muhkem kılma, hikmet | Taşkınlığı ve zulmü önlemek için sınır koyma, işi sağlam yapma ve adaleti ikame etme | Hem teorik bilgelik (hikmet) hem pratik yargı ve sağlamlaştırma (ihkâm) bütünlüğüdür |
| قضى | Komşu | İşi bitirme, kesinleştirme, infaz | قضى bir davanın veya sürecin nihayete erdirilip kesin hükme bağlanmasıdır; حكم ise fesadı engelleyen esası ve niteliği ifade eder | قضى kararın infazı ve tamamlanışına, حكم kararın adalet ve önleyicilik niteliğine odaklanır |
| فصل | Komşu | İki şeyi ayırma, tefrik etme | فصل hak ile batılı, haklı ile haksızı birbirinden kesin hatlarla ayırıp netleştirmektir | حكم ihtilafı çözerken فصل unsurları birbirinden ayırt ederek açıklığa kavuşturur |
| عدل | Komşu | Eşitleme, dengeleme, dosdoğru olma | عدل tartıda ve hak dağıtımında sapmama, dengeyi koruma ilkesidir | حكم adalet ilkesini yürürlüğe koyan ve fesadı durduran irade ve uygulamadır |
| أمر | Komşu | Buyurma, yönlendirme, talimat verme | أمر üst otoritenin yapılmasını istediği taleptir; her emir hüküm niteliğinde sağlam veya adil olmayabilir | حكم emri de meşru kılan ve bağlayan nesnel hakikat ve önleme standardıdır |
| ظلم | Zıt | Sınırı aşma, hakkı çiğneme, karanlıkta bırakma | Bir şeyi kendi yerinden başka yere koyarak nizamı bozmak ve taşkınlık yapmak | حكم fesadı ve zulmü men ederken ظلم fesadı ve haddi aşmayı üretir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حكم | Dizginleme, hüküm verme, hikmet | Kökün bünyesinde gem vurarak taşkınlığı engelleme, eşyayı sağlam kılma ve hakkı belirleme anlamları bütündür | Kesin |
| Latince | iudicare, sapientia, cohibere | Yargılamak, bilgelik, frenlemek/dizginlemek | Iudicare yargısal boyutu, sapientia hikmet boyutunu karşılar; tek bir Latince kelime hem gem vurma hem bilgelik anlamını aynı anda taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | to judge, wisdom, restrain, make firm | Hükmetmek, bilgelik, dizginlemek, muhkem kılmak | Judge adli hükmü, wisdom hikmeti, restrain ise kökün somut men‘ (dizginleme) çekirdeğini parça parça karşılar | Güçlü |
| Almanca | richten, Weisheit, zügeln, festigen | Yargılamak/düzeltmek, bilgelik, gemlemek, pekiştirmek | Richten hem yargılamayı hem doğrultmayı içerir; zügeln somut gem vurma eylemini tam verir | Güçlü |
| Fransızca | juger, sagesse, refréner | Hüküm vermek, hikmet/bilgelik, dizginlemek | Refréner kökün azgınlığı ve taşkınlığı önleme işlevini karşılarken sagesse hikmet boyutunu karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Dictionnaire Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْحِكْمَةَ | İlahi öğreti, sünnet, derin kavrayış ve eşyanın hakikatini bilme | Vahyin getirdiği derin ahlaki ve ameli kavrayış, peygamberlere kitapla birlikte verilen ilahi nizam; Bakara 2:129, Bakara 2:269, Nisâ 4:113, Âl-i İmrân 3:164 |
| الْحُكْمُ / يَحْكُمُ | Mutlak egemenlik, ilahi yasama ve nihai karar yetkisi | Kâinattaki varoluşsal tasarruf ve dindeki nihai otoritenin yalnızca Allah'a ait oluşu; En'âm 6:57, Yûsuf 12:40, Mâide 5:48, Kasas 28:88 |
| حُكْمًا | Peygamberlik, anlama ve isabetle karar verme yeteneği | Peygamberlere gençliklerinde veya lütuf olarak bahşedilen muhakeme dirayeti ve peygamberlik görevi; Meryem 19:12, Enbiyâ 21:79, Yûsuf 12:22 |
| الْحَكِيمُ / حَكِيمٌ | Her işi yerli yerinde, kusursuz ve muhkem olan ilahi isim | Allah'ın yaratmasında ve buyruklarında hiçbir boşluk, eksiklik ve fesat bulunmadığını bildiren ilahi niteleme; Bakara 2:32, Enfâl 8:67, Tevbe 9:40 |
| حَكَمًا | İhtilafları adaletle çözen tarafsız hakem veya yargıç | İnsanlar arasındaki anlaşmazlıkları hakkaniyetle gidermek üzere belirlenen merci; Nisâ 4:35, En'âm 6:114 |
| أُحْكِمَتْ / يُحْكِمُ | Sağlamlaştırılmış, tahrif ve çelişkiden arındırılmış olma | Ayetlerin her türlü şüphe ve şeytani müdahaleden korunup sarsılmaz kılınması; Hûd 11:1, Hac 22:52, Âl-i İmrân 3:7 |
| حُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ | Hevaya dayalı, keyfi ve haksız yönetim anlayışı | Vahyin dizginleyici adaletinden kopuk beşeri taşkınlık ve keyfiyet düzeni; Mâide 5:50 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Allah'ın sıfatları ve ef‘âli (el-Hakîm), hüsün-kubuh, hâkimiyet meselesi | Hâkimiyetin kime ait olduğu (lâ hükme illâ lillâh tartışması) ve Allah'ın fiillerinin bir hikmete ve gayeye mebni olup olmadığı meselesi | Mutlak iradenin abesle iştigalden uzak, hikmet ve adaletle sınırlandırılmış aşkın yetkisi |
| Fıkıh | Hükm-i şer‘î (vâcip, haram vb.), kazâ, hâkimin yetki sınırları | Şâriin mükelleflerin fiillerine ilişkin hitabı, delillerden hüküm çıkarma yöntemi ve yargıcın hükmünün bağlayıcılığı | Mükellefiyeti belirleyen normatif buyruk ve anlaşmazlığı çözen yargısal bağlayıcılık |
| Tefsir | Muhkem-müteşâbih ayırımı ve hikmet kavramının mahiyeti | Manası açık ve sarsılmaz olan ayetlerin (muhkem) dinin esası kılınması; hikmetin Kur'an, sünnet ve derin anlama kabiliyeti olarak tefsiri | Bozulma ve tevil sapmasından korunmuş metinsel sarsılmazlık ve ilahi muradı kavrama |
| Hadis | Yargılama usulü, hakem tayini ve hikmetin müminin yitiği oluşu | İctihad eden hâkimin isabet veya hatasındaki ecir durumu, atın gemlenmesi gibi nefsin heva ve cehaletten dizginlenmesi | Adaleti gerçekleştirme çabası ve heva kaynaklı taşkınlığı ilimle dizginleme ahlakı |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve nübüvvet nizamı | İlahi yasa ve hikmet | Varlığı ifsat ve şirkin taşkınlığından koruyup varoluşsal hedefine yöneltme | Din, insanın hevasına gem vuran, onu zulümden alıkoyan ve fıtratını muhkem kılan ilahi bir nizamdır. | Kesin |
| İlmi | Bilgi felsefesi ve muhakeme | Hikmet ve tahkik | Cehaleti, mugalatayı ve bâtıl zanları engelleyerek eşyayı yerli yerine koyma | İlimde حكم, delile dayalı sarsılmaz doğrulamayı (ihkâm) ve bilginin amel ile bütünleştiği hikmeti temsil eder. | Kesin |
| Siyasi | Kamu yönetimi ve yargı | Adalet temelli kaza ve meşruiyet | Yöneticinin keyfi tahakkümünü sınırlandırma ve fesadı bastırma | Yönetici mutlak hâkim değil, hukuku uygulayan hadimdir; hüküm şahsi irade değil, hakka tabi kılınan dizgindir. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve piyasa düzeni | Sözleşme güvencesi ve denetim | İhtikârı, faizi, haksız kazancı ve piyasadaki tekelci taşkınlığı engelleme | İktisadi ilişkilerin sağlam aktlerle (muhkem) kurulması ve piyasa aktörlerinin sömürücü hırsına hukuki gem vurulmasıdır. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kontrol teorisi ve kararlı denge (Feedback/Stabilization) | Mühendislik ve kibernetikte bir sistemin aşırı salınım yapmasını, kontrolden çıkmasını veya rezonansa girerek dağılmasını engelleyen geri besleme ve sınırlandırma mekanizmalarıdır; kökün gemleme (men‘) ve muhkem kılma yapısıyla birebir örtüşür. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukukun üstünlüğü ve anayasal fren-denge (Rule of Law & Checks and Balances) | Sosyoloji ve anayasa hukukunda iktidar gücünün keyfi kullanımını, bireysel ve zümresel hevaların toplumu ifsat etmesini önlemek amacıyla kurulan denetim, sınırlandırma ve meşruiyet standardıdır. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca siyasal iktidar, devlet mekanizması ve cebri kanun koyma yetkisi (hükümet/egemenlik) düzeyine indirgenmesi; kavramın hikmet, ilim, fesadı önleme ve sarsılmaz ahlaki denge boyutlarının unutulmasıdır. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da حكم; varlığın yaratılışındaki sarsılmaz nizamı (ihkâm), peygamberlerin vahiyle getirdiği ahlaki ve ontolojik ölçüyü (hikmet), ihtilafları adaletle çözmeyi ve hevanın taşkınlığını dizginlemeyi kapsayan bütüncül bir hakikat zeminidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kök tek boyutlu bir siyasi tahakküm aracına dönüştürüldüğünde, adalet ve hikmetten yoksun baskıcı rejimler veya kör bir lafızcılık kutsanabilir; "hüküm yalnızca Allah'ındır" ilkesi Haricî zihniyetinde olduğu gibi adaleti değil fesadı doğuracak biçimde istismar edilebilir. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem ontolojik düzenini (Allah'ın el-Hakîm oluşu ve her şeyi muhkem kılması) hem epistemolojik yapısını (muhkem ayetler ve hikmet) hem de ahlaki-hukuki gayesini (adaletle hükmetmek, fesadı dizginlemek) tek bir kavramsal çatıda birleştiren kurucu bir eksendir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Allah'ın isim ve sıfatlarını bildiren ayetlerde (el-Azîzü'l-Hakîm, el-Alîmü'l-Hakîm terkibinde), peygamberlere kitapla birlikte hikmet verildiğini belirten risalet ayetlerinde, yargı ve adaleti emreden hukuk ayetlerinde ve Kur'an ayetlerinin sağlamlığını bildiren nüzul bağlamlarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yöneticiliği mutlak tahakküm ve keyfi buyruk makamı sanan anlayışı çürütür; hükmün ancak adalet, ilim ve fesadı men etme şartıyla meşru olacağını gösterir. Ayrıca hikmetsiz bir şeriat veya amelsiz bir felsefe tasavvurunu ortadan kaldırır. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamSerkeşlik eden hayvanın taşkınlığını engellemek ve yönünü zapt etmek için ağzına vurulan gem (el-hakeme) ve bir nesneyi bozulmaya karşı sağlamlaştırma eylemi.
- Soyut anlamCehalet, zulüm, heva ve ihtilaf gibi toplumsal ve zihinsel taşkınlıkları adalet ve ilim ile engelleyip varlığı yerli yerine koyma, muhkem kılma ve hakkaniyetle karar verme kabiliyeti (hikmet ve hüküm).
- Sistematik karşılıkKeyfi güç kullanımına ve varoluşsal ifsada set çeken, hak ile batılı ayıran ve toplumsal düzeni fesattan koruyan meşru hukuk ve hikmet nizamı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde evrensel fiiller ve durumlar kümesini temsil eder. adalet ve hikmete uygunluk koşulunu, fesat, heva ve zulüm faktörünü gösterir. operatörü (حكم), fiiller kümesinden fesadı dışlayarak () yalnızca hakka uygun olanları seçip sınırlandıran dizginleme mekanizmasını ifade eder. Bu sınırlandırma sonucunda tüm sistem kararlı, sağlam ve muhkem bir nizama () ulaşır. Model, taşkınlığı men ederek (gemleme) sağlamlık ve nizam üretme sürecinin matematiksel ifadesidir.