غني
غ - ن - ي
KÖK- 73 geçiş
- 72 ayet
- 28 sîga
- 12 sözlük
Ğaniy, Ğanem, koyun sürüsü demektir. Ğanimet kelimesi buradan gelir. Sonra “m” harfi “y” harfine dönüşmüş ve zenginlik anlamı kazanmıştır. Kurtarmak, savmak anlamında if’al babı kullanılır. Kelime olarak “zengin etti” manasınadır. Ama kullanışta “savdı, kurtardı” anlamlarına gelir.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: غنى
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Ğaniy, Ğanem, koyun sürüsü demektir. Ğanimet kelimesi buradan gelir. Sonra “m” harfi “y” harfine dönüşmüş ve zenginlik anlamı kazanmıştır. Kurtarmak, savmak anlamında if’al babı kullanılır. Kelime olarak “zengin etti” manasınadır. Ama kullanışta “savdı, kurtardı” anlamlarına gelir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.000 harfباب الغين والنون وو ا ي ء معهما غ ي ن، غ ن ي، ن غ ي مستعملات غين: الغَيْنُ: حرفٌ من حروف الحلق.
والغَينُ: شجر ملتف.
والغَيْنُ: السّحاب، يقال: غِينَت السماء غينا: وهو إطباق الغَيْم، وكل ما غشي شيء وجه شيء فقد غِينَ عليه.
غني: الغِنَى، مقصور، في المال. واستغنى الرجل: أصاب غِنى.
والغُنْيةُ: اسم من الاستغناء، تَغَنَّى على معنى استغنى.
والغِناء، ممدود، في الصّوت. وغنّى يُغَنِّي أُغنيّة وغِناءً.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR829 harfMadde başı: غنىغَنِيَ به عنه غُنْيَةٌ. وغَنِيَتِ المرأة بزوجها غُنْياناً، أي استغنتْ. وغني بالمكان، أي أقام. وغَني، أي عاش. وأغْنيتُ عنك مُغْنى فلانٍ ومَغْنى فلانٍ، ومَغْماةَ فلانٍ، إذا أجزأت عنك مُجْزَأَهُ. ويقال: ما يُغني عنك هذا، أي ما يجزئ عنك وما ينفعك. والغانِيَةُ: الجارية التي غَنِيَتْ بزوجها. قال جميل:
أحِبُّ الأيامى إذ بـثـينةُ أيِّمٌوأحببتُ لمَّا أن غَنيتِ الغَوانِيا
وقد تكون التي غَنِيَتْ بحسنها
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR5.099 harfباب الغين والنون
غني ، غين ، نغي ، وغن : مستعملة .
غين : قال الليث : الْغينُ : حرفٌ ، والْغَينُ : شجرٌ مُلتفٌّ ، وأنشد :
أمطَرَ في أكْتاف غَيْنٍ مُغْينِ
قلت : أراد بالْغيْنِ السَّحاب ، وهو الْغيمُ .
قال ابن السكيت وغيره : الْغيْمُ والْعينُ السَّحابُ ، وأنشد قوله :
كأنِّي بين خافيَتَيْ عُقاب
أصابَ حمامةً في يَوْم غَينِ
أي : في يَوْم غيْمٍ ، وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( إنه
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR2.220 harf(باب الغين والنون وما يثلثهما)
(غنم) الغين والنون والميم أصلٌ صحيح واحد يدلُّ على إفادة شيء لم يُملَك من قبل، ثم يختصّ به ما أُخِذ من مال المشركين بقَهْرٍ وغَلَبة. قال الله تعالى: ﴿وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيءٍ فَأَنَّ للهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ﴾ [الأنفال 41]. ويقولون: غُنَامَاكَ أنْ تفعل كذا، أي غايتُك والأمر الذي تتغنَّمه. وغَنْمٌ: قبيلة. ولعلَّ اشتقاقَ الغَنَم من هذا، وليس ببعيد.
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.658 harf- الغنى يقال على ضروب: أحدها: عدم الحاجات، وليس ذلك إلا لله تعالى، وهو المذكور في قوله: ﴿إن الله لهو الغني الحميد﴾ [الحج/64]، ﴿أنتم الفقراء إلى الله والله هو الغني الحميد﴾ [فاطر/15]، والثاني: قلة الحاجات، وهو المشار إليه بقوله: ﴿ووجدك عائلا فأغنى﴾ [الضحى/8]، وذلك هو المذكور في قوله عليه السلام: (الغنى غنى النفس) (الحديث عن أبي هريرة قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (ليس الغنى عن كثرة العرض،
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR723 harfغ ن ي
لي عن هذا غنية.
وأنا عنه غنيّ.
" وهو أغنى عنه من الأقرع عن المشط ".
وقد تغانوا.
قال: كلانا غنيّ عن أخيه حياته ونحن إذا متنا أشدّ تغانيا وأغنى فلان في الحرب غناءً حسناً.
وأغنى عني فلان غناءً أي كفى في الدفع.
وتقول: لأغنينّ عنك مغناه ولأكفينك ما كفاه " وما يغني عنه ماله " وأغناني الحلال عن الحرام.
وغنوا في ديارهم ثم فنوا.
وخربت مبانيهم وخلت مغانيهم " كأن
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR793 harf* غ ن ي * * غَنِيَ * به عنه بالكسر * غُنْيةً * بالضم و * غَنِيَت * المرأة بزوجها * غُنْيانا * بالضم * اسْتَغْنت * و * غَنِيَ * بالمكان أقام به و * غَنِيَ * أيضا عاش وبابهما صَدِيَ و * أغْنَيْتُ * عنك * َمُغْنَى * فلان و * َمُغْناة * فلان بضم الميم وفتحها فيهما أي أجزأت عنك مجزأة وما * يُغْنِي * عنك هذا أي ما يجزئ عنك وما ينفعك و * الغَانِية * الجارية التي غنيت بزوجها وقد تكون التي تكون غنيت
* غ ن ي * * غَنِيَ * به عنه بالكسر * غُنْيةً * بالضم و * غَنِيَت * المرأة بزوجها * غُنْيانا * بالضم * اسْتَغْنت * و * غَنِيَ * بالمكان أقام به و * غَنِيَ * أيضا عاش وبابهما صَدِيَ و * أغْنَيْتُ * عنك * َمُغْنَى * فلان و * َمُغْناة * فلان بضم الميم وفتحها فيهما أي أجزأت عنك مجزأة وما * يُغْنِي * عنك هذا أي ما يجزئ عنك وما ينفعك و * الغَانِية * الجارية التي غنيت بزوجها وقد تكون التي تكون غنيت بحسنها وجمالها و * الأُغْنِيَّة * كالأحْجيَّة * الغِناءُ * والجمع * الأَغَانِي * تقول منه * تَغَنَّى * و * غَنَّى * بمعنى و * الغَناء * بالفتح والمد النفع وبالكسر والمد السَّماع وبالكسر والقصر اليسار تقول منه * غَنِي * بالكسر * غِنىً * فهو * غَنِيٌّ * و * تَغَنَّى * أيضا أي * اسْتَغْنَى * و * تَغانَوْا * استغنى بعضهم عن بعض و * المَغْنَى * مقصور واحد * المَغَانِي * وهي المواضع التي كان بها أهلوها
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR11.740 harf: ( ي ( *!الغِنَى ، كإِلَى : التَّزْوِيجُ ) ، ومنه قوْلُهم : الغِنَى حِصْنٌ للعَزَبِ ؛ نقلَهُ الأزْهرِي .
( و ) الغِنَى : ( ضِدُّ الفَقْرِ ) ؛ ) وهو على ضَرْبَيْن : أَحَدُهما : ارْتِفاعُ الحاجاتِ وليسَ ذلكَ إلاَّ للّهِ تعالى ؛ والثاني : قلَّةُ الحاجاتِ ، وهو المُشارُ إليه بقوْلِه تعالى : ﴿وَوَجَدَك عائِلاً *!فأَغْنَى﴾ ، ( وإذا فُتِحَ مُدَّ ) ؛ ) ومنه قولُ الشَّاعرِ :
سَيُغْنِيني الذي
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok20.546 harfMadde başı: غنىغَنِىَ
1 غَنِىَ ذ , (S, MA, Msb, K, *) from المَال, aor. يَغْنَى, (Msb,) inf. n. غِنًى (S, * MA, Msb, K *) and غَنَآءٌ, (MA, K, * TK, [but the latter is app. held by some to be a simple subst.,]) He was, or became, free from want; in the state, or condition, of having no wants; and also, of having few wants; or in a state of competence, or sufficiency; or rich, or wealthy; الغِنَى being the
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.224 harfغَنِيَ
غَنِيَ A ( n. ac. غِنًي [ غِنَي 7 ),
a. غَنَآء [ ٢٢ ]), Was well-off, in easy circumstances; was rich.
b. [ Bi ], Satisfied, contented himself with.
c. [ 'An ], Did without, had no need of, dispensed with.
d. ( n. ac. غِنًى [ 7 ] , مَغْنًى [ مَغْنَي 17 ]) [ Bi ], Lived, dwelt, resided in, inhabited.
e. ( n. ac. غِنًى [ غِنَي 7 ]), Married.
غَنَّيَ
غَنَّيَ II ,
a. Contented,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok36.761 harfغني
غَنِيَ - يَغْنَى - غَنِيّ - أَغْنِيَاء - أَغْنَى - يُغْنِي - مُغْنِي - مُغْنُوْن - اسْتَغْنى - يَسْتَغْنِي
غَنِيَ - يَغْنَى + الكائن أو المكان أو الشيء: يكتفي فلا يحتاج غيره: تتوفر لديه أو فيه من القدرة أوالمال أوالأسباب ما يجعله يقوم بأموره ويفعل ما يريد، من غير الاستعانة بقدرةٍ أو مالٍ أو أسبابٍ من آخر
غَنِيَ - يَغْنَى + الكائن + عن
Sîgalar(28)
- يُغْنِيZenginleştirir+1 anlam(يُفْعِلُ)×10
- أَغْنَىZenginleştirdi(أَفْعَلَ)×9
- الْغَنِيُّZengin(الْفَعِيلُ)×8
- غَنِيٌّZengin(فَعِيلٌ)×7
- تُغْنِيَKorur+1 anlam(تُفْعِلَ)×4
- تُغْنِZenginleştirir(تُفْعِلْ)×3
- غَنِيًّاZengin(فَعِيلًا)×3
- يَغْنَوْاZengin olurlar(يَفْعَلُوا)×3
- أَغْنِيَاءُZenginler(أَفْعِلَاءُ)×2
- اسْتَغْنَىİhtiyaç duymadı(اسْتَفْعَلَ)×2
Mücavir kökler90 mücavir (296 toplam)
- فقر
7 ortak ayet · Omurga kemiğidir
- حمد
10 ortak ayet · Hamd: Cümle kapısı demektir
- شيأ
22 ortak ayet · Şey
- أله
43 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- عفف
3 ortak ayet · Haramdan kaçınırlar
- مول
8 ortak ayet · Onların malları
- عيل
2 ortak ayet · Darlık
- بخل
3 ortak ayet · Buhar sıcak sudan çıkan buğu, bahl çok az veren, verdiği…
- كسب
6 ortak ayet · Kazandı
- ولي
10 ortak ayet · Veli arka demektir
- نكح
3 ortak ayet · Nikah
- كون
24 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
Geçtiği ayetler(72)
وَمَا يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلَّا ظَنًّا إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ
ZenginleştirirOnların çoğu, sadece zanna tabi olurlar. Şüphe yok ki zann, hakikat karşısında bir şey ifade etmez. Doğrusu Allah, onların bütün işlediklerini bilendir.
وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ مَا كَانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا حَاجَةً فِي …
KorurBabalarının kendilerine emrettiği yerden girdiler. Bu, Allah katında onlara bir fayda sağlamazdı. Ancak Ya’kub içindeki dileği meydana çıkarmış oldu. O, şüphe yok ki kendisine öğrettiğimiz için ilim sahibi idi, ama insanların çoğu bilmezler.
إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ يَاأَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلَا يُبْصِرُ وَلَا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئًا
ZenginleştirirHani babasına demişti ki: Babacığım; işitmeyen, görmeyen ve sana hiç bir faydası olmayan şeylere niçin tapıyorsun?
يَوْمَ لَا يُغْنِي مَوْلًى عَنْ مَوْلًى شَيْئًا وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ
ZenginleştirirO gün; dostun dosta hiç bir yardımı olmaz, yardım da görmezler.
مِنْ وَرَائِهِمْ جَهَنَّمُ وَلَا يُغْنِي عَنْهُمْ مَا كَسَبُوا شَيْئًا وَلَا مَا اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِيَاءَ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ
ZenginleştirirArkalarından da cehennem. Kazandıkları şeyler de, Allah’tan başka edindikleri veliler de onlara bir fayda vermez. Ve onlar için, büyük bir azab vardır.
يَوْمَ لَا يُغْنِي عَنْهُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ
ZenginleştirirO gün; tuzakları kendilerine bir fayda vermez, yardım da görmezler.
وَمَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا
ZenginleştirirHalbuki onların bu hususta bilgileri yoktur. Onlar, sadece zanna uyarlar. Zan ise hiç şüphesiz gerçekten bir şey ifade etmez.
لَا ظَلِيلٍ وَلَا يُغْنِي مِنَ اللَّهَبِ
KorurGölge yapmaz ve alevden korumaz.
لَا يُسْمِنُ وَلَا يُغْنِي مِنْ جُوعٍ
KorurO, ne semirtir, ne de açlığı giderir.
وَمَا يُغْنِي عَنْهُ مَالُهُ إِذَا تَرَدَّى
ZenginleştirirHalbuki düştüğü zaman, malı o kimseye asla fayda vermez.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | غني |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Nâkıs (son harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | كفي, وفر, قنع, ملء |
| Zıt Kök | فقر |
| Çekirdek Özet 1 | İhtiyaç duymama, kendine yetme, başkasına muhtaç olmayacak derecede doygun ve kâfi olma |
| Çekirdek Özet 2 | Allah'ın mutlak zâtî yetkinliği ve varlığın O'na ontolojik muhtaçlığı ile bir şeyin zararı savmada veya fayda sağlamada yetersiz kalışı |
| Çekirdek Özet 3 | İktisadi ve ontolojik bağımsızlık, harici destek aramaksızın ayakta kalabilme yetisi ve ikame edilebilirlik |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca dünyevi servet ve para çokluğuna indirgeyerek ayetlerdeki zararı savma, kâfi gelme ve ontolojik kendine yetme boyutlarını gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| غن | Birikim, toplanma, doluluk ve yoğunlaşma neticesinde dışa vuran tınlama veya elde edilen somut hasıla; nitekim غنم kökünde somut birikim ve zahmetsizce elde edilen kazanç (koyun sürüsü, ganimet) öne çıkar. | ي | Maddi kazanç ve sürü birikimi imgesini soyut doygunluğa, başkasına ihtiyaç bırakmayan zâtî kâfiliğe ve kalıcı ikamete dönüştürmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| غ | Göz imgesinin yoğunlaşmış ve derinleşmiş türevi; örtülü derinlik, iç kaynak, görünmeyen yoğunluk | |
| ن | Filiz, tohum, süreklilik ve canlılık; içten dışa doğru kesintisiz süren beslenme ve varlık akışı | |
| ي | El ve kol; tutma, kavrama, bizzat işleme ve doğrudan tasarrufta bulunma gücü | |
| غني | İç kaynaktan beslenen kesintisiz canlılığın ve potansiyelin fiili tasarruf gücüyle birleşerek hiçbir harici desteğe muhtaç olmadan kendi kendine yetmesi hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir yerde uzun süre yerleşip kalmak, orayı kendine yetecek yurt edinmek (mülk ve ikamet doygunluğu); kadının fıtri güzelliğiyle süse veya evlilikle başkasına ihtiyaç duymaması (gāniye); bir şeyin bir başkasının yerini tam doldurması ve açığı kapatması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tarafe b. el-Abd muallakasında kadehin doyuruculuğunu ve harici zenginliği şu mısra ile zikreder: متى تأتني أُصْبِحْكَ كـأسـاً رويّة / وإِنْ كنتَ عنها ذاغِنىً فاغْنَ وازْدَدِ |
| Erken Arapça kullanım | A‘şâ bir beytinde yetinme ve istiğnâ halini dile getirir: وكنت امرأً زَمَناً بالعِراقِ / عَفِيف المُنَاخِ طويل التغَنّْ; ayrıca erken Arap kelamında savaşta ve zorlukta birinin açığını tam olarak kapatıp tehlikeyi defetme durumu için «أغنى فلان غناءً حسناً» ifadesi kullanılmıştır. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīwānu Tarafe.
Sami etimolojik katman
Kök Sami dilleri ailesinde fonetik ve semantik olarak kâfiyet, yerleşme ve ses tınlaması eksenlerinde takip edilebilmektedir. Batı Sami ve Güney Sami dillerinde Arapçadaki غني biçimi doğrudan kendine yetme, zenginleşme ve ikamet etme anlamını muhafaza ederken; kökün ilk iki konsonantı olan غ-ن ekseninde oluşan birikim, Akkadca ve Ugaritçe gibi eski Doğu ve Kuzeybatı Sami kollarında daha ziyade lütuf, elde edilen kazanç veya bir mekânda karar kılma tasvirleriyle fonetik denklik sergiler. İbranice ve Ârâmîce katmanında doğrudan غ harfinin ע (ayin) ile birleştiği kimi köklerde veya fonetik olarak zenginlik ve mülk bildiren ק-ن-י (elde etmek, mülk edinmek) ve ע-נ-ה (cevap vermek, yetmek) kökleriyle semantik kesişmeler görülmekle birlikte, Arapçadaki «başkasına muhtaç olmama» (kifāyet) ve «bir tehlikeyi savmada yeterli olma» (def‘ ve muğnî olma) yönelimi kökün Güney Sami sahasında özelleşmiş en yetkin semantik çekirdeğidir. Arapça bu kökte hem ontolojik eksiksizliği hem de bir açığı haricen hiçbir şeye ihtiyaç duymadan kapatma gücünü birleştirmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Arabic-English Lexicon, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | غني / غنم dönüşümü ve kifâyet ekseni | Kök iç Arapçada bir yerde yurt tutup yerleşmek (ikamet), başkasına ihtiyaç duymamak (kifâyet) ve zararı savmada yeterli olmak anlamlarında derinleşmiştir; iktisadi zenginlik bu kifâyetin yalnızca bir türevidir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami kifâyet ve mülk katmanı | Güney Arapça ve klasik Sami dillerinde doygunluk, yeterlilik ve elde edilen pay üzerinden zenginlik algısı kökün ana omurgasını oluşturur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik doluluk ve tınlama kökleri | Afro-Asyatik dil ailesinde g-n kök dizilimlerinde içsel doygunluk, ses çıkarma ve birikim ilişkisi gözlemlenir. | Muhtemel |
Kaynak David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques; Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| غني | Anlamlı | İhtiyaçsızlık, kâfi gelme, zenginlik | Bir şeyin yetmesi, harici bir unsura muhtaç olmama ve bir yerde yerleşik kalma. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| غين | Anlamlı | Bulutun göğü kaplaması, örtünme, susuzluk | Ağaçların birbirine girmesi, içsel sıkışma ve keder; kalbin perdelenmesi. | Kur'an'da geçmez. |
| نغي | Anlamlı | Fısıldama, tatlı ve yumuşak ses çıkarma | Çocuğu okşayarak veya severek güzel sözlerle oyalamak, hafif sesle konuşmak (münâğât). | Kur'an'da geçmez; ses tınısı yönüyle akrabadır. |
| نيغ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| يغن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| ينغ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| غني | Merkez | Kifâyet ve ihtiyaçsızlık | Zâtında veya elindeki imkânla harici hiçbir şeye ihtiyaç duymama, açığı tam kapatma. | Asıl anlam kendi kendine yetme ve zararı savabilmektir. |
| كفي | Komşu | Kifâyet ve karşılama | كفي harici bir ihtiyacı denk şekilde karşılamaya odaklanırken, غني bizatihi ihtiyaçsızlık ve doluluk durumudur. | Kifâyet göreli bir denklik iken gınâ mutlak doyumdur. |
| وفر | Komşu | Bollaşma ve artış | وفر nesnenin niceliksel olarak artıp bollaşmasıdır; غني ise artıştan ziyade muhtaç olmama halidir. | Vefret maddi çokluğu, gınâ bağımsızlığı vurgular. |
| قنع | Komşu | Razı olma ve yetinme | قنع eldeki az bir paya psikolojik olarak rıza göstermek iken, غني açığın fiilen ortadan kalkmasıdır. | Kanâat iradî bir doyum, gınâ yapısal bir yeterliliktir. |
| ملء | Komşu | Doluluk ve hacim | ملء bir kabın fiziksel olarak dolup taşmasıdır; غني ise sistemin dışa bağımlılığının bitmesidir. | Hacimsel doluluk ile ontolojik kifâyet farkı vardır. |
| فقر / فقر | Zıt | Muhtaçlık ve kırıklık | فقر omurga kemiğinin kırılması gibi kişinin kendi başına ayakta duramayacak derecede dışa muhtaç olmasıdır. | Gınâ kökünün doğrudan varlıksal ve iktisadi zıddıdır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | غني | İhtiyaçsız olmak, yetmek, defetmek | Kendine yetme, zenginlik, yurt edinme ve zararı savma anlamlarını bir arada taşır. | Kesin |
| Latince | Sufficere, Opulentia, Dives | Yetmek, kâfi gelme; servet bolluğu | Sufficere kökün kâfi gelme ve savma yönünü karşılarken, opulentia servet boyutunu verir; zâtî bağımsızlığı tam kuşatmaz. | Güçlü |
| İngilizce | Self-sufficiency, Wealth, Avail | Kendine yetme, zenginlik, fayda verme/koruma | Avail fiili kökün «أغنى عنه» (savdı, yarar sağladı) yapısını, self-sufficiency ise mutlak ihtiyaçsızlık yönünü karşılar. | Güçlü |
| Almanca | Autarkie, Wohlstand, Nützen | Öz yeterlilik, zenginlik, işe yarama | Autarkie dışa bağımlı olmama yönünü, nützen ise ayetlerdeki defetme ve fayda verme yönünü verir. | Güçlü |
| Fransızca | Autosuffisance, Richesse, Servir | Kendi kendine yetme, zenginlik, yaramak | Autosuffisance terimi ontolojik boyutu iyi yansıtır; servir à rien ifadesi ise «ما أغنى» kullanımına denktir. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary; Lewis & Short; Duden Das Herkunftswörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْغَنِيُّ / غَنِيٌّ | Mutlak zâtî ihtiyaçsızlık | Allah'ın hiçbir yaratılmışa, ibadete veya kâinata muhtaç olmadığını bildiren uluhiyet bağlamı (Âl-i İmrân 3:97, Hac 22:64, Lokmân 31:12). |
| مَا أَغْنَى / لَا يُغْنِي | Savamamak, koruyamamak, açığı kapatamamak | Kıyamet gününde malın, evladın veya şefaatçilerin azabı savmada hiçbir işe yaramayacağı bağlamı (Yûnus 10:36, Duhân 44:41, Necm 53:28, Tebbet 111:2). |
| أَغْنَى / يُغْنِي | Maddi ve manevi zengin kılmak, ihtiyacı gidermek | Allah'ın kullarını fakirlikten kurtarıp rızıklandırması ve yetirmesi bağlamı (Nûr 24:32, Duhâ 93:8, Necm 53:48). |
| لَمْ يَغْنَوْا | Yurt tutmamış, hiç yaşamamış gibi olmak | Helak edilen inkârcı kavimlerin yurtlarında hiç oturmamış, zevk ve karar bulmamış gibi silinip gitmesi bağlamı (A‘râf 7:92, Hûd 11:68, Hûd 11:95). |
| اسْتَغْنَى | İhtiyaçsız davranmak, kibirle müstağni saymak | İnsanın kendisini kendine yeterli zannedip haddi aşması veya hakikatten yüz çevirmesi bağlamı (Abese 80:5, Alak 96:7). |
| أَغْنِيَاءُ | Maddi servet sahipleri | İffetinden dolayı durumunu belli etmeyen veya savaştan geri kalmak isteyen varlıklı kimseler bağlamı (Bakara 2:273, Âl-i İmrân 3:181, Tevbe 9:93). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Zâtî sıfatlar ve tenzih | Allah Teâlâ’nın varlığında, bekasında ve fiillerinde hiçbir varlığa muhtaç olmaması (Ganiyy-i Mutlak), mahlûkatın ise zâtı gereği fakir olması. | Mutlak ontolojik bağımsızlık ve noksanlıktan tenzih. |
| Fıkıh | Zekât, nafaka ve kifaf miktarı | Kimin zengin sayılıp zekât alamayacağı ve kimin zekât vermekle yükümlü olacağı hususundaki zenginlik sınırı (nisap miktarı). | Asli ihtiyaçların ötesinde mülkiyet ve harcama yeterliliği. |
| Tefsir | Ahiret muhasebesi ve helak tasvirleri | «Kefâ» ile «ağnâ» arasındaki fark; mal ve nüfuzun ahirette azabı savmada kâfi gelmeyeceğinin izahı. | Tehdit ve azabı defetmede yetersizlik (adem-i kifâyet). |
| Hadis | Ahlak ve nefis terbiyesi | Hakiki zenginliğin mal çokluğunda değil, gönül tokluğunda (gınâü'n-nefs) olduğunu bildiren nebevî beyanlar. | Kanaat, iç huzur ve ihtirastan arınmış doyum. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uluhiyet-ubudiyet ilişkisi | Mutlak yetkinlik ve istiğnâ | Yaratıcının hiçbir şeye muhtaç olmaması, insanın ise mutlak fakr içinde bulunması | Dini sistemde şirk ve noksanlık algısını yıkar; ibadetin Allah'ın ihtiyacı için değil insanın kemali için olduğunu temellendirir. | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve hakikat | Delilin kâfiyeti ve zannın yetersizliği | Zannın hakikatin yerini tutamayacağını gösterme | Bilgi kuramında zannın hakikati ikame edemeyeceğini («لا يغني من الحق شيئا») belirterek kesin bilgi ölçütü koyar. | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve caydırıcılık | Savunma ve kalkan olma gücü | Baskıyı ve zararı bertaraf edebilme yetisi | İttifakların, soy bağının veya orduların ilahi hüküm karşısında koruyucu bir set oluşturamayacağını gösterir. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve dağıtım | Kendi kendine yetme ve refah tabanı | Asgari geçim güvencesi ve servet dolaşımı | Servetin yalnızca zenginler arasında dolaşan bir tahakküm aracına dönüşmesini engelleyip toplumun tabanını müstağni kılmayı hedefler. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kapalı sistem dengesi ve sönümleme katsayısı (Damping) | Dışarıdan kütle ve enerji girişine ihtiyaç duymaksızın kendi dengesini koruyan termodinamik sistemler veya harici şok dalgasını tamamen emip sıfırlayan sönümleme kapasitesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Otarki (Ekonomik bağımsızlık) ve psikolojik özerklik | Bir toplumun dışa bağımlı olmadan kendi üretim gücüyle idame edebilmesi; bireyin ise dış onay ve baskılardan bağımsız içsel bir benlik dengesi kurabilmesi. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca kapitalist sermaye birikimi, para fazlalığı ve maddi refah düzeyine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün Kur'an'daki en temel ağırlığı; bir şeyin zararı savmada kâfi gelmesi, açığı kapatabilmesi, ontolojik olarak kimseye muhtaç olmaması ve bir yerde karar kılıp mesut şekilde yaşamasıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | «ما أغنى عنه ماله» gibi ayetleri «malı onu zengin etmedi» gibi zayıf veya anlamsız bir tercümeye hapsederek; malın azabı savmada, ölümü engellemede hiçbir işe yaramadığı ve kifâyetsiz kaldığı hakikatini görememek; ayrıca insanın «istiğnâ» (kendini yeterli görme) kibrinin kökenindeki sahte güvenceyi kavrayamamak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ontolojik çatısını oluşturan «Allah el-Ganiyy'dir, insan ise el-fakîr'dir» temel denkliğini kurar. Varlığın Yaratıcı karşısındaki konumunu belirlerken, diğer yandan ahiret hesaplaşmasında dünyevi hiçbir gücün ilahi adaleti bertaraf etmeye «kâfi gelmeyeceğini» bildirir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkârcı kavimlerin yıkılışını anlatan helak ayetlerinde («ke-en lem yağnew fîhâ»), kıyamet sahnelerinde mal ve evladın fayda vermeyişini anlatan uyarılarda ve Allah'ın zâtî müstağniliğini ilan eden tevhid ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İbadetlerin ve taatlerin Allah'a bir fayda sağladığı veya O'nun bunlara ihtiyacı olduğu zannını çürütür; zenginliği yalnızca mal çokluğu sanan dünyevi algıyı yıkarak asıl zenginliğin ve gücün ontolojik yetkinlik ve içsel doyum olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir mekânda başkasına muhtaç olmaksızın huzurla yerleşip yurt tutmak, harici hiçbir desteğe gerek duymayacak derecede tam ve kâfi olmak, bir tehlikeyi bizzat savıp açığı tamamen kapatmak.
- Soyut anlamVarlıksal olarak hiçbir eksiklik barındırmayan mutlak bağımsızlık; harici bir sebebin onayına, varlığına veya desteğine muhtaç olmama durumu; sahte bir güvenceyle haddi aşma psikolojisi (istiğnâ).
- Sistematik karşılıkİlahiyat alanında Ganiyy-i Mutlak olan Zât ile mutlak muhtaç olan mahlûkat arasındaki ontolojik ayrım; iktisat ve ahlakta dışa bağımlılığı kıran üretim ve gönül doygunluğu; eskatolojide ise dünyevi araçların azap karşısındaki mutlak yetersizliği ve etkisizliği.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde incelenen varlığı veya sistemi temsil eder. ifadesi, sistemin hiçbir içsel açığı ve ihtiyacı bulunmadığını, tam bir kifâyet ve doyum halinde olduğunu simgeler. ifadesi ise, 'in harici herhangi bir değişkenine veya dış desteğe olan bağımlılığının sıfır olduğunu, dolayısıyla mutlak bağımsızlığı ve kendine yetmeyi matematiksel olarak ifade eder. Bu durum tam gerçekleştiğinde yani gınâ (gerçek ihtiyaçsızlık) durumu hâsıl olur. Ahiretteki «lâ yuğnî» kullanımı ise, harici bir kalkan olan 'nin azap fonksiyonu karşısında açığını kapatma katsayısının sıfır olması demektir.