مثل
م - ث - ل
KÖK- 169 geçiş
- 148 ayet
- 53 sîga
- 13 sözlük
Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir. Dengi, benzeri anlamına da gelir. Eş manası da taşır. “Adl”, ağırlıkla birbirine eşit olan demektir. “Şebih” görünşte birbirine benzeri olandır. “Misl” ise fonksiyonda, işte ve yarayışta birbirine benzer olandır. أمثال kelimesi hem مِثْل hem de مَثَل in çoğuludur. Muzaf olarak gelince مِثْل ün çoğulu olur ve benzer anlamına gelir, tek gelince مَثَل in çoğulu olur ve örnekler anlamına gelir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir. Dengi, benzeri anlamına da gelir. Eş manası da taşır. “Adl”, ağırlıkla birbirine eşit olan demektir. “Şebih” görünşte birbirine benzeri olandır. “Misl” ise fonksiyonda, işte ve yarayışta birbirine benzer olandır. أمثال kelimesi hem مِثْل hem de مَثَل in çoğuludur. Muzaf olarak gelince مِثْل ün çoğulu olur ve benzer anlamına gelir, tek gelince مَثَل in çoğulu olur ve örnekler anlamına gelir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.636 harfباب الثاء واللام والميم معهما
م ث ل، ث م ل، ل ث م، ث ل م مستعملات
مثل:
الْمَثَلُ: الشيءُ يُضرَبُ للشيء فيُجْعَل مِثْلَه.
والْمَثَلُ: الحديث نفسُه.
وأكثرُ ما جاءَ في القرآن نحوُ قوله- جَلَّ وعزَّ-: "مثل الجنَّةِ التي وُعِدَ المُتَّقُونَ" فيها أنهار، فمَثَلُها هو الخَبَرُ عنها.
وكذلك قوله تعالى: "ضُرِبَ مَثَلٌ فاستمِعوا له"، ثمّ أخبَرَ: أَنَّ الذين تَدعونَ من دونِ اللهِ، فصارَ خَبَرُه عن ذلك
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.175 harfمِثْلَ: كلمة تسوية. يقال: هذا مِثلُهُ ومَثَلهُ كما يقال شِبْهُهُ وشَبَهُهُ بمعنًى. والعرب تقول: هو مُثَيْلُ هذا، وهم أُمَيْثالُهُمْ؛ يريدون أنَّ المُشَبَّه به حقيرٌ كما أنَّ هذا حَقيرٌ. والمثَلُ: ما يُضرب به من الأمثال. ومَثَلُ الشيءِ أيضاً: صفَتُه. والمِثالُ: الفِراشُ؛ والجمع مُثُل، وإن شئت خفَّفتَ. والمِثالُ معروفٌ، والجمع أمثلةٌ ومُثُلٌ. ومَثَّلْتُ له كذا تمثيلاً، إذا صوَّرت له مِثالَه
مِثْلَ: كلمة تسوية. يقال: هذا مِثلُهُ ومَثَلهُ كما يقال شِبْهُهُ وشَبَهُهُ بمعنًى. والعرب تقول: هو مُثَيْلُ هذا، وهم أُمَيْثالُهُمْ؛ يريدون أنَّ المُشَبَّه به حقيرٌ كما أنَّ هذا حَقيرٌ. والمثَلُ: ما يُضرب به من الأمثال. ومَثَلُ الشيءِ أيضاً: صفَتُه. والمِثالُ: الفِراشُ؛ والجمع مُثُل، وإن شئت خفَّفتَ. والمِثالُ معروفٌ، والجمع أمثلةٌ ومُثُلٌ. ومَثَّلْتُ له كذا تمثيلاً، إذا صوَّرت له مِثالَه بالكتابَةِ وغيرها. والتِمْثالُ: الصورَةُ، والجمع التماثيلُ. ومثل بين يديه مُثولاً، أي انتصبَ قائماً. ومنه قيل لمَنارَةِ المِسْرَجَةِ: مائلةٌ. ومَثَلَ، أي لَطَأَ بالأرض، وهو من الأضداد. وقال: رُسومٌ فمنها مُسْتَبينٌ وماثلُ والمُسْتبينُ: الأطلالُ. والماثلُ: الرُسُومُ. ومَثَلَ به يَمْثُلُ مَثْلاً، أي نَكَّلَ به. والاسم المُثْلَةُ بالضم. ومَثَّلَ بالقتيل: جَدَعَهُ. والمَثُلةُ: العُقوبةُ، والجمع المَثُلاتُ. وأَمْثَلَهُ: جعله مُثْلَةً. يقال: أمْثلَ السلطانُ فُلاناً، إذا قتله قوَداً. ويقال للحاكم: أَمْثِلْني، وأَقِصَّني، وأَقِدْني. وفلانٌ أمثلُ بني فلانٍ، أي أدناهم للخير. وهؤلاء أماثلُ القومِ، أي خيارُهم. وقد مَثُل الرجلُ بالضم مَثالةً، أي صار فاضلاً. والمُثْلى: تأنيث الأمثلِ. وتَماثَلَ من عِلَّتِهِ، أي أَقْبَلَ. وتمثل بهذا البيتِ وهذا البيتَ بمعنًى. وامتثل أمرَه، أي احتَذاهُ.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR12.601 harfث ل م
ثلم ، ثمل ، مثل ، ملث ، لثم .
ثلم : الحرّاني ، عن ابن السِّكِّيت : في الإناء ثَلْمٌ ، إذا انْكسر مِن شَفَته شَيءٌ .
وفي السَّيْف ثَلْمٌ .
قال : والثَّلَمُ : ثَلْم الوادِي ، وهو أن يَنْثَلم جُرْفُه .
قلتُ : ورأَيتُ بناحية الصّمَّان موضعاً يقال له : الثّلَم ؛ وأَنشدني أَعْرابيٌّ :
تَرَبَّعَتْ جوَّ خُوَيَ فالثَّلَم
والثَّلْمَةُ : الموضعُ الذي قد انْثَلَم ؛ وجَمْعها : ثُلَم . وقد انْثَلم الحائط
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR1.572 harf(باب الميم والثاء وما يثلثهما)
(مثع) الميم والثاء والعين كلمة واحدة. يقولون: المَثْعاء: مِشْيةٌ قبيحة(1). يقال: مَثَعَت الضّبُع تَمثَع. قال الرّاجز(2):
* كالضَّبُعِ المثعاءِ عَنّاها السُّدُمْ(3) *
(مثل) الميم والثاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على مناظرَة الشّيءِ للشيء. وهذا مِثْل هذا، أي نَظِيرُه، والمِثْل والمِثال في معنىً واحد. وربَّما قالوا مَثِيل كشبيه. تقول العرب: أمثَلَ السُّلطان فلاناً:
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR3.999 harf- أصل المثول: الانتصاب، والممثل: المصور على مثال غيره، يقال: مثل الشيء. أي: انتصب وتصور، ومنه قوله صلى الله عليه وسلم: (من أحب أن يمثل له الرجال فليتبؤأ مقعده من النار) (عن ابن الزبير قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (من أحب أن يمثل له عباد الله قياما فليتبوأ مقعده من النار) أخرجه أحمد 4/91؛ وأبو داود برقم (5229) ؛ والترمذي، وقال: حديث حسن (انظر: عارضة الأحوذي 10/213) ). والتمثال: الشيء
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.074 harfم ث ل
لي مثله ومثيله ومماثله.
ومثّل به مثلةً " ولا تمثّلوا بنامية الله " وهو أن يقطع بعض أعضائه أو يسوّد وجهه وحلّت به المثلة: العقوبة والمثلات.
ومثل قائماً: انتصب مثولاً ورأيته ماثلاً بين يديه.
وتماثل من مرضه.
ومثّله به شبّهه وتمثّل به: تشبّه به.
ومثل الشيء بالشيء: سوّيَ به وقدّر تقديره.
قال سلم بن معبد الوالبيّ: جزى الله الموالي فيك نصفاً وكلّ صحابة لهم جزاء
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR16.590 harfمِثل: كلمةُ تَسْوِيَةٍ. يقال: هذا مِثْله ومَثَله كما يقال شِبْهه وشَبَهُه بمعنى؛ قال ابن بري: الفرق بين المُماثَلة والمُساواة أَن المُساواة تكون بين المختلِفين في الجِنْس والمتَّفقين، لأَن التَّساوِي هو التكافُؤُ في المِقْدار لا يزيد ولا ينقُص، وأَما المُماثَلة فلا تكون إِلا في المتفقين، تقول: نحوُه كنحوِه وفقهُه كفقهِه ولونُه كلونِه وطعمُه كطعمِه، فإِذا قيل: هو مِثْلة على الإِطلاق فمعناه أَنه
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR923 harf* م ث ل * مِثْلٌ كلمة تسوية يقال هذا * مِثْلُهُ * و * مَثَلُه * كما يقال شِبْهُه وشَبَهه و * المَثَلُ * ما يضرب به من * الأَمْثَالِ * و * مَثَلُ * الشيء أيضا بفتحتين صفته و * المِثَالُ * الفراش والجمع * مُثُلٌ * بضم الثاء وسكونها و * المِثَالُ * أيضا معروف والجمع * أمْثِلةٌ * و * مُثُلٌ * و * مَثَّلَ * له كذا * تمثِيلاً * إذا صور له مثاله بالكتابة أو غيرها و * التِمْثَالُ * الصورة والجمع *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR12.404 harfالمثل، بالكسر والتحريك، وكأمير: الشبه، يقال: هذا مثله ومثله، كما يقال: شبهه وشبهه. قال ابن بري: الفرق بين المماثلة والمساواة أن المساواة تكون بين المختلفين في الجنس والمتفقين؛ لأن التساوي هو التكافؤ في المقدار لا يزيد ولا ينقص، وأما المماثلة فلا تكون إلا في المتفقين، تقول: نحوه كنحوه وفقهه كفقهه ولونه كلونه وطعمه كطعمه، فإذا قيل: هو مثله، على الإطلاق، فمعناه أنه يسد مسده، وإذا قيل: هو مثله في
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR3.699 harfمَثَلَ
1 مَثَلَ ذ aor. مَثُلَ , inf. n. مُثُولٌ; (S, M, K, &c.;) and مَثُلَ; (M, K;) He stood erect; (S, M, K, &c.;) بَيْنَ يَدَيْهِ before him. (S, &c.) ― -b2- مَثَلَ بِهِ, inf. n. مُثْلَةٌ, He mutilated him; castrated him; namely, a sheep or goat. (TA in art. دجن, from a trad.)
مَثَّلَ
2 مَثَّلَ ذ : see a verse of Kutheiyir in art. رود, conj. 4. ― -b2- مَثَّلَهُ: see شَبَّهَهُ.
مَاثَلَهُ
3
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR3.887 harfمَثَلَ
مَثَلَ U ( n. ac. مُثُوْل 27 ),
a. Resembled, was like; took after.
b. [ acc. & Bi ], Compared with, likened to; assimilated to.
c. ( n. ac. مَثْل 1 , مُثْلَة 3t ) [ Bi ], Made an example of.
d. Appeared & disappeared.
e. see infra (a) .
مَثُلَ
مَثُلَ U ( n. ac. مُثُوْل 27 ),
a. Stood up.
b. ( n. ac. مَثَاْلَة 22t ), Was distinguished &c.
مَثَّلَ
مَثَّلَ II
a. [ acc. & La
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok66.806 harfمثل
مَثَلَ - يَمْثُلُ - مِثْل - مِثْلان - مِثْلَيْه - أَمْثَالِه - مَثُلَة - مَثُلات - مَثَلُ - أَمْثَال - مَثِيْل - أَمْثَل - مَثِيْلَة - مُثْلَى - تِمْثَال - تَمَاثِيْل - مَثَّلَ - يُمّثِّل - تََمَثَّلَ - يَتَمَثَّلُ
مَثَلَ - يَمْثُلُ + كائن + كائناً: شبهه، وساواه بالشكل والقدر (القياسات) مساواة غير كاملة، فلا تصل إلى التطابق التام
مِثْلُ:
Mücavir kökler220 mücavir (520 toplam)
- ضرب
29 ortak ayet · Örnek verdi
- بشر
16 ortak ayet · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
- شيأ
29 ortak ayet · Şey
- أله
71 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- كفر
28 ortak ayet · Hufre, çukur demektir
- قدر
13 ortak ayet · Kıdr kazandır
- وبل
4 ortak ayet · Odun demeti demektir
- أتي
28 ortak ayet · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
- ظلم
19 ortak ayet · Zalimler
- قوم
29 ortak ayet · Hayvanların ön ayaklarına denir
- حظظ
3 ortak ayet · Huzve atışlardaki hedef demektir
- سلف
3 ortak ayet · Boynun üst tarafıdır
Geçtiği ayetler(148)
إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ …
ÖrnekŞüphe yok ki, Allah, bir sivri sineği ve ondan küçük bir şeyi misal getirmekten çekinmez. İman etmiş olanlar bunun Rablarından bir gerçek olduğunu bilirler. Kafirler ise; Allah bu misali vermekle ne murad etmiş? derler. Allah onunla bir çoğunu sapıtır, bir çoğunu da hidayete erdirir. Bununla fasıklardan başkasını saptırmaz.
… وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلًا يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا وَيَهْدِي بِهِ كَثِيرًا وَمَا يُضِلُّ …
ÖrnekŞüphe yok ki, Allah, bir sivri sineği ve ondan küçük bir şeyi misal getirmekten çekinmez. İman etmiş olanlar bunun Rablarından bir gerçek olduğunu bilirler. Kafirler ise; Allah bu misali vermekle ne murad etmiş? derler. Allah onunla bir çoğunu sapıtır, bir çoğunu da hidayete erdirir. Bununla fasıklardan başkasını saptırmaz.
سَاءَ مَثَلًا الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَأَنْفُسَهُمْ كَانُوا يَظْلِمُونَ
ÖrnekAyetlerimizi yalanlayarak kendilerine zulmeden kavmin misali ne kötüdür.
مَثَلُ الْفَرِيقَيْنِ كَالْأَعْمَى وَالْأَصَمِّ وَالْبَصِيرِ وَالسَّمِيعِ هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلًا أَفَلَا تَذَكَّرُونَ
ÖrnekBu iki zümrenin durumu kör ve sağır kimse ile gören ve işiten kimsenin durumuna benzer. İkisi bir olur mu hiç? Hala ibret almıyor musunuz?
أَلَمْ تَرَ كَيْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا كَلِمَةً طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ أَصْلُهَا ثَابِتٌ وَفَرْعُهَا فِي السَّمَاءِ
ÖrnekGörmez misin; Allah, nasıl bir misal verdi. Hoş bir söz; kökü sağlam, dalları göğe doğru olan hoş bir ağaca benzer.
ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْدًا مَمْلُوكًا لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ وَمَنْ رَزَقْنَاهُ …
ÖrnekAllah, size bir misal verir: Başkasının malı olan ve hiç bir şeye gücü yetmeyen bir köle ile tarafımızdan güzel bir rızka nail olup gizli veya açık infak eden; hiç bir olur mu? Hamd, Allah’a mahsustur. Fakat onların çoğu bilmezler.
وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا أَبْكَمُ لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ وَهُوَ …
ÖrnekAllah; iki kişiyi de misal veriyor: Biri hiç bir şeye gücü yetmez bir dilsizdir ki, efendisine yüktür. Nereye gönderse bir hayır getirmez. Bununla; doğru yolda olup adaletle emreden bir olur mu hiç?
وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً كَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِنْ …
ÖrnekAllah; size, huzur ve güven içinde bir kasabayı misal olarak verir. Her yandan oraya bol bol rızık geliyordu. Ama Allah’ın nimetine nankörlük ettiler de yaptıklarından dolayı Allah onlara açlık ve korku belasını tattırdı.
وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا رَجُلَيْنِ جَعَلْنَا لِأَحَدِهِمَا جَنَّتَيْنِ مِنْ أَعْنَابٍ وَحَفَفْنَاهُمَا بِنَخْلٍ وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمَا زَرْعًا
ÖrnekOnlara iki adamı örnek ver ki; birisine iki üzüm bağı verip çevresini hurmalıklarla çevirmiş ve aralarında ekinler bitirmiştik.
ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلًا مِنْ أَنْفُسِكُمْ هَلْ لَكُمْ مِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ …
ÖrnekO, size kendi nefislerinizden bir misal verdi: Size verdiğimiz rızıklarda sağ ellerinizin malik olduklarından ortaklarınız olmasını ister de onlarla, eşit olur ve birbirinizi saydığınız gibi bunları da sayar mısınız? İşte Biz, akleden bir kavim için ayetleri böyle açıklarız.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | مثل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | شبه, ندد, كفأ, سوي |
| Zıt Kök | فرد |
| Çekirdek Özet 1 | Dikilerek görünür olma, bir nesnenin biçim, işlev ve mahiyetçe diğerine denk tutulması veya somut bir kalıp/örnek olarak öne çıkarılması |
| Çekirdek Özet 2 | Soyut hakikatlerin zihinde canlandırılması için somut modeller (meseller) getirilmesi; ilahî adalette tam denk karşılık ilkesi; mutlak benzersizlik (tenzih) |
| Çekirdek Özet 3 | Bir varlığın yerini tutabilme, modelleme ve tümel-tikel uyuşumu üzerinden kavranabilirlik ve normatif denkliğin kurulması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca yüzeysel dış görünüş benzerliği (şebih) veya salt hikaye/fabl (mesel) düzeyine indirgeyerek ontolojik, ahlaki ve hukuki denklik boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مث | Bir şeyi yaymak, uzatmak, açığa vurmak veya sürmek; مثث ve مثر köklerinde olduğu gibi bir şeyin yüzeye çıkması veya yayılması | ل | Çoban değneği ve bağlama imgesiyle yayılma hareketini sınırlandırıp dik tutarak belirli bir kalıp, duruş, denklik ve ölçü çerçevesine bağlamıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | Su; akış, yayılma, potansiyel ve şekilsiz madde | Şekil almaya ve yayılmaya hazır ham potansiyeli ve mahiyeti temsil eder. |
| ث | İşaret/im (türetme imge); belirlenme, keskinleşme ve ayırt edicilik | Potansiyel maddenin sınırlarını belirleyerek ona özgül bir nitelik ve alamet kazandırır. |
| ل | Çoban değneği; yöneltme, bağlama, ölçü ve standart koyma | Belirlenmiş niteliği bir modele, ölçüye ve dik bir standarta bağlayarak mukayese edilebilir kılar. |
| مثل | Suyun sınırlanıp bir kalıba dökülerek dik durması | Belirsiz bir mahiyetin belirli bir ölçü ve form dahilinde ayağa dikilmesi, somut bir model veya diğerine denk bir standart haline gelmesi hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyin ayakta dikilmesi, heykel veya suret gibi görünür kılınması (مثول); bir nesnenin kalıba dökülerek diğerinin aynı ölçü ve hacminde biçimlendirilmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd b. Rebîʿa divanında terk edilmiş yurt kalıntılarını ve dikili taşları tasvir ederken маثلاً fiilini ayakta dikili duran, silinmemiş kalıntı anlamında kullanmıştır. |
| Erken Arapça kullanım | Suçlunun organlarını keserek ibretlik hale getirme (مثلة), birinin huzurunda esas duruşta dikilme (مثل بين يديه) ve misilleme yoluyla tam denk ceza uygulama (قود) bağlamında kullanılmıştır. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvânü Lebîd.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde مثل kökü, biçim ve işlev bakımından mukayese etme, mesel/atasözü söyleme, bir şeyi temsil etme ve yönetme/hükmetme semantik alanlarını kapsayan ortak bir köktür. İbranicede m-š-l (משל) kökü iki ana eksende gelişmiştir: İlki "atasözü söylemek, benzetmek, mesel getirmek" (māšāl), ikincisi ise "hükmetmek, egemen olmak, temsil gücüne sahip olmak"tır. Aramice ve Süryanicede m-t-l (ܡܬܠ) formu doğrudan "mesel, benzetme, karşılaştırma ve timsal" anlamlarını taşır. Akadcada mašālu(m) "eşit olmak, benzemek, yarı yarıya denk gelmek" anlamına gelir. Arapçada ise kök, hem ontolojik dikilme ve temsil (مثول/تمثال) hem bilişsel modelleme (ضرب المثل) hem de hukukî denklik/kısas (مماثلة) boyutlarını koruyarak Sami dillerindeki çekirdeğin en zengin semantik yelpazesini muhafaza etmiştir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith Syriac Dictionary, The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago (CAD).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | مثل kökünden türeyen mastarlar ve isimler | Dikilip görünür olma (مثول), kalıp/suret (مثال/تمثال), denklik (مِثل) ve ibretlik durum (مَثُلة) arasında tam semantik süreklilik vardır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice māšāl, Süryanice matlā, Akadca mašālu | Karşılaştırma, model kurma, denk olma ve temsil yoluyla hükmetme anlamları bütün merkezi Sami dillerinde ortaktır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Güney Arapça ve Ge'ez dillerindeki paraleller | Etiyopya dillerinde ms-l/massala biçiminde "benzemek, uygun düşmek" anlamı korunmuştur; Afroasyatik derin katmanda ölçü ve benzerlik ekseninde yer alır. | Güçlü |
Kaynak David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques; Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| مثل | Anlamlı | Benzerlik, model, dikilme | Bir şeyin diğeriyle denk olması, dikilip somutlaşması ve ibret kılınması | Hedef kök; Kur'an'da çok sık geçer |
| ملث | Anlamlı | Karışıklık, alacakaranlık | Suyun veya havanın bulanıklaşması, işin içinden çıkılamaz hale gelmesi | Kur'an'da geçmez; belirginliğin zıddı |
| ثمل | Anlamlı | Dipte kalma, sarhoşluk | Kabın dibinde kalan tortu veya aklın sarhoşlukla durağanlaşması | Kur'an'da geçmez; durağanlık taşır |
| ثلم | Anlamlı | Gedik açma, kırma | Bir kabın veya kılıcın ağzında gedik açarak bütünlüğünü bozma | Kur'an'da geçmez; tamlığın zıddı |
| لمث | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte anlamlı bir kök kaydedilmemiştir | Kitābü'l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmeldir |
| لثم | Anlamlı | Örtme, öpme | Ağzı ve burnu örtüyle kapatma (nikap/litam) veya dudakla dokunma | Kur'an'da geçmez; yüzü kapama |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| مثل | Merkez | Denklik, model, benzerlik | Mahiyet, değer, işlev ve formda birbirinin yerini tutabilecek denklik | Somut veya soyut her düzeyde tam temsil ve mukayese imkânı |
| شبه | Komşu | Görünüşte benzerlik | Yalnızca dış nitelik veya algı bakımından birbirine benzeyip iltibasa yol açma | Özde veya değerde değil, daha çok görünüşteki örtüşmedir |
| ندد | Komşu | Rakip denklik | Aynı konumda iddia sahibi olan, karşıt kutup oluşturan denk veya ortak | Çekişme ve rekabet unsuru içeren denklik iddiasıdır |
| كفأ | Komşu | Hukuki ve işlevsel denklik | Birbirini dengeleyen, birbirine denk ve mütekabil olan karşılık | Yetkinlik, kapasite ve sosyal/hukuki statü dengesidir |
| سوي | Komşu | Ölçüsel eşitlik | İki taraf arasında eğrilik, fazlalık veya eksiklik olmaksızın tam düzlük | Hacim, mesafe veya pay bakımından simetrik eşitliktir |
| فرد | Zıt | Teklik, benzersizlik | Eşi, benzeri, dengi veya paraleli bulunmayıp tek başına olma | Eşleşmenin, kıyasın ve modelin bulunmaması halidir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | مثل | Denk, model, mesel | Mahiyette denklik, ayağa dikilmiş numune ve ibretlik anlatı | Kesin |
| Latince | exemplar, similis, parabola | Örnek model, benzer, alegorik anlatı | exemplar kavramı kökün timsal ve model boyutunu, similis nitelik benzerliğini karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | likeness, equivalent, parable, model | Benzerlik, eşdeğer, mesel, model | likeness görünüşü, equivalent denkliği, parable ise ضرب المثل yapısını karşılar; tek kelime tüm alanı kapsamaz. | Güçlü |
| Almanca | Gleichnis, Ebenbild, Äquivalent | Mesel/teşbih, tam benzer/suret, eşdeğer | Gleichnis bilişsel meselleri, Ebenbild varoluşsal timsali ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | parabole, semblable, équivalent | Mesel, benzer, denk | parabole anlatı modelini, équivalent hak ve cezada denklik boyutunu verir. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مِثْل | Mahiyet, güç veya hacimde tam denklik | Beşeriyet iddiası, ilahî tenzih veya cezada eşitlik bağlamında (İbrâhîm 14:11, Şûrâ 42:11, En'âm 6:160) |
| مَثَل | Bilişsel model, teşbih, analoji | Hakikatlerin zihne yaklaştırılması için kurulan somut temsiller (Bakara 2:17, Kehf 18:45, Nahl 16:112) |
| مَثَل | Sıfat, nitelik, durum, ibret verici vasıf | Cennetin niteliği veya geçmiş toplumların ibretlik hali bağlamında (Ra'd 13:35, Muhammed 47:15, Zuhruf 43:8) |
| أَمْثَل | En doğru, en yetkin, ideal | Tutulan yolun veya fikrin en tutarlı ve dengeli olması bağlamında (Tâhâ 20:63, Tâhâ 20:104) |
| مَثُلات | İbret verici ve yok edici cezalar | Geçmiş kavimlerin başına gelen ve sonrakilere model teşkil eden azaplar (Ra'd 13:6) |
| تَمَاثِيل | Heykeller, kabartmalar, dikili tasvirler | Sanat eseri veya tapınma nesnesi olarak dikilen suretler bağlamında (Enbiyâ 21:52, Sebe' 34:13) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sıfatlar ve tenzih | Şûrâ 42:11 ayetindeki لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ ifadesinde kâf harfinin zâidliği veya kökün zat/sıfat düzeyinde benzerliği tamamen nefyetmesi | Tenzih, teşbih ve tecsîm tartışmalarında mutlak ontolojik benzersizlik |
| Fıkıh | Tazminat ve ceza hukuku | Telef edilen malın mislî mi kıyemî mi olduğu ayrımı ve kısas/misillemede denk ceza (مماثلة) ilkesi | İktisadi ikame edilebilirlik ve adalet dağıtımında mutlak denklik |
| Tefsir | Emsâlü'l-Kur'ân ilmi | Ayetlerde geçen mesellerin hakikati, temsîlî istiareler ve soyut-somut irtibatı | Akli ve manevi ilkeleri hissi modellerle idrake sunma yöntemi |
| Hadis | Ahlak ve adab | Bir kimsenin önünde insanların esas duruşta dikilmesinin (مثول) yasaklanması ve savaşta cesede işkence yapılmaması (نهي عن المثلة) | Kibre yol açan dikilme ile cesedin fıtri formunu bozmanın menedilmesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tenzih ve tevhit | Ontolojik benzersizlik | Tanrı ile yaratılmışlar arasındaki mutlak kategorik ayrımı koruma | Allah'ın hiçbir benzeri (مِثل) veya dengi (نِدّ) olamaz; zatında ve sıfatlarında tektir. | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve pedagoji | Bilişsel modelleme | Bilinmeyeni bilinene irca ederek kavratma | Meseller, soyut metafizik ve ahlaki ilkeleri insan zihninin algılayabileceği bir kalıba döker. | Kesin |
| Siyasi | Hukuk ve meşruiyet | Adalette ve cezada denklik | Keyfiyeti önleyip misliyle mukabele etme standardı kurma | İntikam yerine fiile denk bir karşılık (قود/قصاص) koyarak aşırılığı engeller. | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret ve tazmin | Mislî mallar ve mübadele dengesi | Piyasada ikame edilebilirlik ve adil tazmin mekanizması sağlama | Standart malların kendi misliyle, dengiyle takası ve tazmininde ikame standardı oluşturur. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | İzomorfizma ve homomorfizma (Matematik / Cebir) | İki cebirsel yapı arasında operasyonel yapıyı ve ilişkileri birebir koruyan yapısal eşleme; bir modelin diğer sistemle tam uyuşması | Kesin |
| Beşeri bilimler | Normatif eşitlik ve rol model teorisi (Hukuk ve Sosyoloji) | Hukuk önünde eşdeğer statü kurma ve bireyin davranışını inşa etmek üzere bir ideal örneği (timsali) içselleştirmesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca çocuksu hikayeler, edebi süsleme amaçlı benzetmeler veya salt fiziksel dış görünüş benzerliğine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; ontolojik dikilme (temsil), ahlaki numune (üsve/ideal model), pedagojik analoji (mesel) ve hukuki-iktisadi tam denklik (mümâsele) katmanlarını bir arada kurar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Meselleri tarihi hakikat veya edebi eğlence zannederek arkasındaki yapısal kanunu kavrayamamak; ayrıca ilahi sıfatlarda teşbihe düşmek veya hukukta denkliği ihlal etmek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın temel bilişsel yöntemi olan mesel getirme (ضرب الأمثال) tekniğini, tenzih akidesinin merkezindeki benzersizlik ilkesini ve ahlaki-hukuki denkliği aynı kökten türeterek inşa ettiği için hayati öneme sahiptir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahi tenzihi vurgulayan ayetlerde (Şûrâ 42:11, İhlâs 112:4), mesellerle imanın ve küfrün tabiatının anlatıldığı pasajlarda (Bakara 2:17-26, İbrâhîm 14:24-26, Nûr 24:35) ve adalet-kısas ilkelerinde (Nahl 16:126, Şûrâ 42:40). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an mesellerinin basit benzetmeler olduğu zannını yıkar; bunların varlığın yasalarını gösteren arketipik modeller olduğunu, ayrıca benzerlik iddiasının şirkle neticeleneceğini göstererek zihinleri arındırır. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir nesnenin dikilerek görünür kılınması, kalıba dökülerek diğerinin aynı ölçü ve işlevinde üretilmesi veya ibretlik bir ceza ile dikkate sunulması.
- Soyut anlamBir hakikatin kavranması için zihne sunulan arketipik model; iki varlık veya durum arasında fonksiyonel ve yapısal denklik kurulması.
- Sistematik karşılıkEpistemolojide analoji ve modelleme, ontolojide mutlak tenzih sınırı, fıkıhta ise mislîlik ve denk ceza ile adaletin temini.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde kaynak alanı (soyut hakikat, suç fiili veya özgün durum), ise hedef alanı (darbedilen mesel, uygulanan ceza veya ikame edilen mislî değer) temsil eder. fonksiyonu bir alanı diğerine eşleyen temsil veya modelleme hareketidir. ölçüm/değer fonksiyonu olup her iki taraftaki fonksiyonel, ahlaki veya iktisadi mahiyetin korunduğunu gösterir. ise ve sistemleri arasında kurulan yapısal denkliği (mümâsele) simgeler. Tanrısal düzlemde ise bu denklik bozulur ve hiçbir için bağıntısı geçerli olamaz ().