نعم
ن - ع - م
KÖK- 144 geçiş
- 132 ayet
- 57 sîga
- 13 sözlük
"Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır. Deve, sığır, koyun, keçi. Sonra nimet bütün yiyeceklerin adı olmuştur. Daha sonra da bütün yiyeceklerin adı olmuştur. Rahmet manevi iyilikler, nimet maddi iyilikleri ifade eder.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
"Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır. Deve, sığır, koyun, keçi. Sonra nimet bütün yiyeceklerin adı olmuştur. Daha sonra da bütün yiyeceklerin adı olmuştur. Rahmet manevi iyilikler, nimet maddi iyilikleri ifade eder.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.175 harfباب العين والنون والميم معهما
ع ن م، ن ع م، م ع ن، م ن ع مستعملات
عنم:
العَنَمُ: شجر من شجر السّواك، ليّن الأغصان لطيفها، كأنها بنان جارية. الواحدة: عَنَمة. ويقال: العَنَمُ: شوك الطّلح.
والعَنَمةُ: ضَرْبٌ من الوزغ مثل العَظاية إلاّ أنّها أحسن منها وأشدّ بياضاً. قال رؤبة:
يبدين أطرافاً لطافاً عَنَمُهْ
نعم:
نَعِمَ يَنْعَمُ نَعْمةً فهو نَعِمٌ ناعمٌ بيّنُ المَنْعَم. قال:
هذا أوانِي وأوانِكنَّهْ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR3.935 harfالنِعْمَةُ: اليدُ، والصنيعةُ، والمنَّةُ، وما أُنْعِمَ به عليك. وكذلك النُعْمى. فإن فتحت النون مددت فقلت: النَعْماءُ. والنَعيمُ مثله. وفلانٌ واسعُ النِعْمَةِ، أي واسع المال. وقولهم: إن فعلتَ ذاك فبها ونِعْمَتْ: يريدون نِعْمَتِ الخَصْلة. والتاء ثابتة في الوقف. ونِعْمَ وبئس: فعلان ماضيان لا يتصرَّفان تصرُّف سائر الأفعال، لأنَّهما استعمِلا للحال بمعنى الماضي. فنِعْمَ مدحٌ، وبئس ذمٌّ. وفيهما أربع
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok15.085 harfباب العين والنون والميم
عنم ، عمن ، منع ، معن ، نعم : مستعملات .
عنم : قال الليث : العَنمُ : ضرب من شجر السِّوَاكِ لَيِّنُ الأغصان لَطِيفُها ، كأنها بنان العَذَارى ، واحدتها عَنَمَةٌ . قال : ويقال العَنَمُ : شَوْكُ الطَّلْحِ . قال : والعَنَمُ ضرب من الوَزَغِ يشبه العَظَاية ، إلاَّ أنه أحسن منها وأشدُّ بياضاً . وقال رؤبة :
يُبدين أطرافاً لِطَافاَ عَنَمُهْ
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي
باب العين والنون والميم عنم ، عمن ، منع ، معن ، نعم : مستعملات . عنم : قال الليث : العَنمُ : ضرب من شجر السِّوَاكِ لَيِّنُ الأغصان لَطِيفُها ، كأنها بنان العَذَارى ، واحدتها عَنَمَةٌ . قال : ويقال العَنَمُ : شَوْكُ الطَّلْحِ . قال : والعَنَمُ ضرب من الوَزَغِ يشبه العَظَاية ، إلاَّ أنه أحسن منها وأشدُّ بياضاً . وقال رؤبة : يُبدين أطرافاً لِطَافاَ عَنَمُهْ وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : العَنَمُ : شجرة حِجَازِيَّةُ لها ثمرة حمراء يُشَبَّهُ بها البنانُ المَخْضُوبَةٌ . وقال أبو خَيْرَةَ : العَنَمُ له ثمرة حمراءُ يُشَبَّهُ بها البنان المخضوب . قلت : الذي قاله الليث في تفسير العَنَمِ أَنهُ الوَزَغُ وَشَوْكُ الطَّلْحِ غيرُ صحيح . وقال ابن الأعرابي في موضع : العَنَمُ يُشْبِهُ العُنَّابَ ، الواحدةُ عَنَمةٌ ، قال : والعَنَمُ : الشَّجر الحُمْرُ . وقال أبو عمرو : أَعْنَمَ إذا رعى الغَنَمَ ، وهو شجر يحمل ثَمراً أَحْمرَ مثل العُنَّاب ، والعَيْنُومُ : الضِّفْدِعُ الذَّكَرُ . وقال ابن الأعرابي : العَنْمة : الشَّقَّةُ في شَفَةِ الإنسان ، قال : والعَنْمِيُّ الحَسَنُ الوَجْه المُشْرَبُ حمرةً . وقال أبو زيد في كتاب ( النوادر ) : العَنَمُ واحدته عَنَمة ، وهي أغصان تنبت في سُوقِ العِضَاهِ رَطْبَةٌ لا تُشْبِهُ سائر أغصانه ، أحمر النَّوْر ، يتفرق أَعالي نَوْرِهِ بأربع فرق ، كأنه فَنَنٌ من أراكة يخرجن في الشِّتَاءِ والقَيْظ . نعم : قال الليث : نَعِمَ يَنْعَمُ نَعْمَةً فهو نَعِمٌ بَيِّنُ المَنْعَمِ . أبو عُبيد عن الأصمعي : نَعِمَ يَنْعِمُ ويجوز يَنْعَمُ ، فهو ناعم . ثعلب عن سَلَمة عن الفراء ، قالوا : نزلوا منزلاً يَنْعِمُهُمْ وَيَنْعَمُهُمْ ويَنْعُمُهم وَيُنْعِمُهُم عَيْناً ، أربع لغات . وقال اللِّحياني : نَعِمَك الله عيناً ، ونَعِمَ الله بِك عَيْناً ونَعِمَ وأنعم الله بك عَيناً ، قال : وحكى الكسائيّ : نزل القوم منزلاً يَنْعُمُهُم ويَنْعمَهُم وَيْنعُمُهم ويُنْعِمُهم ، والعرب تقول : نَعَمْ ونُعْمَى عَيْنٍ ، ونَعَامَ عَيْنٍ ، ونَعْمَةَ عين ونَعِمَ عَينٍ ونِعَامَ عين ، حكاه كلَّه اللحياني ، وقال : يا نُعْم عيني ، أي يا قُرَّة عيني ، وأنشد الكسائي فيه : صبَّحك الله بخيرٍ باكرِ بنُعْمِ عين وشبابٍ فاخر قال : ونَعْمَةُ العيش : حُسْنُه وغَضَارَتُه ، والمذكّر منه نَعْمٌ ، ويجمع أَنْعُما . قال : ونِعْمَةُ الله : مَنُّه وعَطَاؤُه بكسر النون ، وقال الله جلّ وعزّ : ( فِى الاَرْضِ وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ) ( لقمان : 20 ) . قال الفراء : قرأه ابن عباس : ( نعمة ) قال : ولو كانت نعمة لكانت نعمة دون نعمة أو فوق نعمة ، قال الفراء : وقرىء ( نِعَمه ) وهو وجه جيّد ، لأنه قد قال : ( شَاكِراً لاَِّنْعُمِهِ اجْتَبَاهُ ) ( النّحل : 121 ) ، فهذا جمع النعم ، وهو دليل على أن ( نعمه ) جائز . وقال ابن عباس : النعمة الظاهرة : الإسلام ، والباطنة : ستر الذنوب . وقال أبو الهيثم : واحدة الأنْعُمِ نِعْمَةٌ ، وواحدة الأشُدِّ شِدَّةٌ . وقال الزّجاج : قرأ بعضهم : ( الْعَلِىُّ الْكَبِيرُ أَلَمْ تَرَ أَنَّ الْفُلْكَ تَجْرِى فِى الْبَحْرِ بِنِعْمَتِ اللَّهِ لِيُرِيَكُمْ مِّنْ ءَايَاتِهِ إِنَّ فِى ذَلِكَ ) ( لقمَان : 31 ) ، وقرىء : ( بنعمَات الله ) بفتح العين وكسرها . ويجوز ( بنعْمات الله ) بإسكان العين . فأمَّا الكسر فعلى من جمع كِسْرة كِسِرات ، ومن أسكن فهو أجود الأوجه على من جمع كِسْرة كِسْرات ، ومن قرأ ( بنعمَات الله ) فلأن الفتح أخفّ الحركات ، وهو أخفّ في الكلام من : ( نِعِمات الله ) . وقال الله جلّ وعزّ : ( يَسْطُرُونَ مَآ أَنتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ ) ( القَلَم : 2 ) ، يقول : ما أنت بإنعام الله عليك وحمدك إيّاه على نعمته بمجنون . والنِّعمة بالكسر اسم من : أنعم الله عليه يُنعم إنعاماً ونِعْمَةً ، أُقيم الاسم مُقَام الإنعام ، كقولك : أنفقت عليه إنفاقاً ونَفَقَةً بمعنى واحد . عمرو عن أبيه : أنعم الرجلُ إذا شيَّع صديقه حافياً خُطوات ، وأنعم : أفضل وزاد ، وفي الحديث : ( إن أهل الجنة ليتراءون أهل عليين كما ترون الكوكب الدُرّيّ في أُفُق السماء ، وإن أبا بكر وعمر منهم وأَنْعَما . قال أبو عبيد ، قال الكسائيّ في قوله : وأَنْعما ) ، أي زادا على ذلك ، يقال : قد أحسنتَ إليّ وأنعمت ، أي زدت على الإحسان ، ودققتُ دواء فأنعمتُ دقّه ، أي بالغت وزدت ؛ وأنشد ابن الأعرابي : سمين الضواحي لم تؤرِّقه ليلةً وأنعم أبكارُ الهُمُوم وعونُها الضواحي : ما بدأ من جسده ، لم تؤرقه ليلةً أبكار الهموم وعونها وأنعم ، أي وزاد على هذه الصفة . وقال أبو عمرو : أبكار الهموم : مافجئَك وعُونها : ما كان همّاً بعد همّ . وحرب عَوَان إذا كانت بعد حرب كانت قبلها . ويقال : جارية منعَّمة ومناعَمَة ، أي مترَفة . ونعّم فلان ولده إذا ترَّفهم . ويقال : ناعِمْ حبلَكَ وغيره ، أي أُحْكِمْهُ . والتنعيم : موضع يقرب من مكة . والنَّعامة هذا الطائر يجمع نَعَاماً ونعامات ونعائم . الأصمعي : ومن أسماء الجَنُوب النُّعامى على فُعالَى . وقال الليث : النَّعَام بغيرها : الظليم ، والنعامة الأنثى . قلت : وجائز أن يقال للذكر نعامة بالهاء ، وكذلك الأنثى يقال لها نعامة . أبو عبيد عن أبي زيد : الزُّرْنُوقَان : منارتان تبنيان على رَأْسِ البئر ، والنعامة : الخشبة المعترِضة على الزُرنوقين ، ثم تعلّق القامة وهي البَكَرَةُ من النّعامة ، فإن كانت الزرانيق من خشب فهي دِعَمٌ . وقال أبو الوليد الكلابيّ : إذا كانتا من خشب فهما النعامتان ، قال والمعترضة عليهما هي العَجَلة ، والغَرْبُ معلَّق بها . قلت : وقد تكون النعامتان خشبتين يضم طرفاهما الأعليان ويُرْكَزُ طرفاهما الأسفلان في الأرض ، أحدهما من هذا الجانب ، والآخر من الجانب الآخر ويُصْقعان بحبل ثم يُمَدُّ طرفا الحبل إلى وتدين مثبتين في الأرض أو حجرين ضخمين وتعلّق القامة بين شُعْبَتَيْ النعامتين . وقول الله جلّ وعزّ : ( إِن تُبْدُواْ الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِىَ ) ( البقرة : 271 ) ، ومثله : ( إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ ) ( النِّساء : 58 ) . قال أبو عبيد : قرأ أبو جعفر وشَيْبَة ونافع وعاصم وأبو عمرو : ( فنِعْما ) بكسر النون وجَزْم العين وتشديد الميم ، وقرأ حمزة والكسائي : ( فَنَعِمَّا ) بفتح النون وكسر العين . وذكر أبو عبيد حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) حين قال لعمرو بن العاص : ( نَعِمَّا بالمال الصالح للرجل الصالح ) ، وأنه يختار هذه من أجل هذه الرواية . وقال الزّجاج : النحويّون لا يجيزون مع إدغام الميم تسكين العين ويقولون إن هذه الرواية في ( نعما ) ليست بمضبوطة . ورُوي عن عاصم أنه قرأ : ( فنِعِمَّا ) بكسر النون والعين . وأما أبو عمرو فكان مذهبه في هذه كسرة خفيفة مختلسة . والأصل في نعْم ، نَعِمَ ، ونِعِم ثلاث لغات . وما في تأويل الشيء في نِعِمَّا ، المعنى : نعم الشيء هي . وأما قول الله جلّ وعزّ : ( وَإِنَّ لَكُمْ فِى الاَنْعَامِ لَعِبْرَةً نُّسْقِيكُمْ مِّمَّا فِى بُطُونِهِ ) ( النّحل : 66 ) ، فإن الفراء قال : الأنْعَامُ ههنا بمعنى النَّعَم ، والنَّعَمُ يذكر ويؤنّث . ولذلك قال جلّ وعزّ : ( مِّمَّا فِى بُطُونِهِ ) ( النّحل : 66 ) ، والعرب إذا أفردت النعم لم يريدوا بها إلا الإبل ، فإذا قالوا : الأنعام ، أرادوا بها الإبل والبقر والغنم . قال الله تعالى : ( وَمِنَ الأَنْعَامِ حَمُولَةً وَفَرْشًا كُلُواْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ ) ( الأنعَام : 142 ) الآية ، ثم قال : ( ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ ) ( الأنعام : 143 ) أي خلق منها ثمانية أزواج . وكان الكسائي يقول في قوله جلّ وعزّ : ( نُّسْقِيكُمْ مِّمَّا فِى بُطُونِهِ ) ( النّحل : 66 ) قال : أراد في بطون ما ذكرنا . قال : ومثله قوله : مثل الفراخ نَتَقَتْ حواصله . قال : أراد حواصل ما ذكرنا . وقال آخر في تذكير النعم : في كلّ عام نَعَم تَحْوونه يُلْقِحُه قوم وتَنْتِجُونه ومن العرب من يقول للإبل إذا كثرت الأنعام والأناعيم . وقول الله جلّ وعزّ ) فَجَزَآءٌ مِّثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ ) ( المَائدة : 95 ) ، دخل في النعم ههنا الإبل والبقر والغنم والله أعلم . عمرو عن أبيه قال : من أسماء الروضة : الناعمة والواضعة والناصفة والغَلْباء واللفَّاء . وروى سلمة عن الفراء قالت الدُّبَيْرية يقال : حُقْت الحَشْرَبَةَ ونَعَمَتُها وصُلْتها . أي كنستها ، وهي المِحْوَقَة والمِنْعَم والمِصْوَل : المكنسة . وقال الليث : النعامة : صخرة في الركيَّة ناشزة . قال : وزعموا أن ابن النعامة من الطرق كأنه مَرْكب النعامة في قوله : وابن النعامة يوم ذلك مركبي قال : ويقال : خفت نعامتهم أي استمرّ بهم السير . وقال النحويون في نعم وبئس إذا كان معهما اسم جنس بغير ألف ولام فهو نصب أبداً ، وإذا كانت فيه الألف واللام فهو رفع أبداً ، وذلك قولك : نعم رجلاً زيد ونعم الرجل زيد ، نصبت رجلاً على التمييز ، ولا يعمل نعم وبئس في اسمٍ علمٍ ، إنما تعملان في اسم منكور دالّ على جنس أو اسم فيه ألف ولام يدلّ على جنس ، وإذا قلت بئسما فعل ، أو نعم ما فعل فالمعنى : بئس شيئاً ونعم شيئاً فعل ، كذلك قول الله : ( إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ (ِ ( النِّساء : 58 ) به معناه نعم شيئاً يعظكم به . وقال الله جلّ وعزّ : ( فَهَلْ وَجَدتُّم مَّا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قَالُواْ نَعَمْ ) ( الأعرَاف : 44 ) . وفي بعض اللغات : نَعِمْ ، في معنى نَعَم ، موقوفة الآخر ، لأنها حرف جاء لمعنى ، وإنما يجاب بها الاستفهام الذي لا جحد فيه . وقد يكون نَعَمْ تصديقاً ، قال ذلك النحويون . وروى أبو العباس بإسناده عن الكسائي قال : نَعَمْ يكون تصديقاً ويكون عِدَةً . وقال اللحياني يقال للإنسان : إنه لخفيف النعامة إذا كان ضعيف العقل . وقال أبو عبيدة في كتاب ( الخيل ) : النعامة : الجلدة التي تَغْشى الدماغ ، ونحو ذلك قال الأصمعي ، وقال أبو عبيدة : يقال : أتيت أرضاً فنعَّمتني أي وافقتني وأقمت بها ، وتنعَّمت فلاناً : أتيته على غير دابَّة ، وتنعّم فلان قدميه أي ابتذلهما . وقال الفراء : ابن النعامة عِرْق في الرجْل ، قال وسمعته من العرب . وقال أبو عمرو النعامة الظلمة ، والعرب تقول : أصمّ من نعامة ، وذلك أنها لا تلوي على شيء إذا جَفَلت ، ويقولون : أشمّ من هَيْق لأنه يَشَمّ الريح . وقال الراجز : أشمّ من هَيْق وأهدَى من جمل ويقولون : أموق من نعامة ، وأشرد من نعامة ، ومؤوقها : تركُها بيضها وحَضنها بيض غيرِها ، ويقال أجبن من نعامة ، وأعدى من نعامة ، ويقال ركب فلان جناحي نعامة إذا جدَّ في أمره ، ويقال للمنهزمين : أضحَوا نعاماً ، ومنه قول بِشر : فأمّا بنو عامر بالنِّسار فكانوا غداة لَقُونا نعاما وتقول العرب للقوم إذا ظعنوا مسرعين : خفّت نعامتهم ، وشالت نعامتهم ، ويقال للعذارى : كأنهن بيض نعام ، ويقال للفرس : له ساقا نعامة لقصر ساقيه ، وله جؤجؤ نعامة لارتفاع جؤجِئها . ومن أمثالهم : ما يجمع بين الأرْوَى والنعام ، وذلك أن مساكن الأروى شَعَف الجبال ، ومساكن النعام السهولة ، فهما لا يجتمعان أبداً . ويقال لمن يكثر علله عليك : ما أنت إلاّ نعامة ، يعنون قوله : ومثل نعامة تُدعى بعيرا تُعاظمه إذا ما قيل طيري ولو قيل احملي قالت فإني من الطير المرِبَّة بالوُكور ويقولون للذي يرجع خائباً : جاء كالنعامة لأن الأعراب يقولون : إن النعامة ذهبت تطلب قرنين : فقطعوا أذنيها فجاءت بلا أذنين ، وفي ذلك يقول بعضهم : أو كالنعامة إذا غدت من بيتها يصاغ قرناها بغير أذِين فاجتُثَّت الأذنان منها فانتهت جَمّاء ليس من ذوات قرون عمرو عن أبيه : شالت نعامتهم إذا تفرقت كلمتهم ، وشالت نعامتهم إذا ذهب عزهم وشالت نعامتهم إذا دَرَست طريقتهم . ثعلب عن ابن الأعرابي : ابن النعامة : عَظْم الساق ، وابن النعامة : عِرْق الرجل ، وابن النعامة مَحَجَّة الطريق ، وابن النعامة : الفرس الفاره . وابن النعامة : الساقي الذي يكون على البئر . والنَّعماء والنُّعمى ضدّ البأساء والبؤسى ، ونَعْمان : اسم جبل بين مكّة والطائف ، والنعائم منزل من منازل القمر ، والعرب تسميها : النعام الصادر ، وهي أربعة كواكب مربّعة في طرف المجرَّة ، وهي شأمية . وقال ابن الأعرابي : النعامة الرِّجْل ، والنَّعَامَةُ الساق ، والنعامة الفَيْج المستعجِل ، والنعامة الفَرَحُ ، والنعامة الإكرام والنعامة المحجَّة الواضحة ، ومن أمثالهم : أَنْتَ كصاحبة النعامة ، وكان من قصّتها أنها وجدت نعامة قد غصَّت بصُعرورة فأخذتها وربطتها بخمارها إلى شجرة ، ثم دنت من الحيّ فهتفت : من كان يَحُفُّنا ويَرُفُنا فليتَّرِكْ ، وقوَّضت بيتها لتحل على النعامة ، فانتهت إليها وقد أساغت غُصَّتها وأُفلتت ، وبقيت المرأة لا صَيْدها أحرزت ، ولا نصيبها من الحيّ حَفِظت . يقال ذلك عند المَزْرِيةِ على من يثق بغير الثقة . وقال المبرد : النُعمان : الدم ، ولذلك قيل للشِّقِرِ : شقائق النعمان . معن : قال الله عزّ وجلّ : ( ذَاتِ قَرَارٍ وَمَعِينٍ ) ( المؤمنون : 50 ) . قال الفرّاء : ( ذات قرار ) : أرضٍ منبسطة . وقوله : ( ومعين ) الماء الظاهر الجاري ، قال : ولك أن تجعل المعِين مفعولاً من العيون ولك أن تجعله فعيلاً من الماعون ، يكون أصله المَعْن ، والماعون الفاعول ، وقال عَبِيد : واهية أو مَعِنِ مُمعن أو هَضْبة دونها لُهُوب ثعلب عن ابن الأعرابي : مَعَن الماء يَمْعَن إذا جرى ، وأمعن أيضاً ، قال : وأمعنته أنا ، ومياه مُعْنان ، قال : وقول النمر بن تَوْلب : وإنّ ضياع مالك غَيْرُ مَعْن أي غير حزم ولا كيس ، من قولهم : أمعن لي بحقّي إذا أقرّ به وانقاد . وقال الله عزّ وجلّ : ( يُرَآءُونَ وَيَمْنَعُونَ الْمَاعُونَ ) ( المَاعون : 7 ) . روي عن عليّ ح أنه قال : الماعون : الزكاة . وقال الفراء : سمعت بعض العرب يقول : الماعون هو الماء بعينه ، وأنشدني فيه : يَمُج صَبِيرُه الماعونَ صبّا وقال الزّجاج : من جعل الماعون الزكاة فهو فاعول من المَعْن ، وهو الشيء القليل ، فسميت الزكاة ماعوناً بالشيء القليل ؛ لأنه يؤخذ من المال ربع عشره ، وهو قليل من كثير . قال الراعي : قوم على الإسلام لمَّا يمنعوا ما عونهم ويُبَدِّلوا تبديلا ومنهم من قال : الماعون المعروف كله ، حتى ذكر القصعة والقِدْر والفأس . وقال ثعلب : الماعون : كلّ ما يُستعار من قَدُوم وسُفْرَة وشَفْرة . وقالت طائفة : الزكاة ، وعليه العمل . وقال بعضهم : الماعون : الطاعة ، يقال : ضرب الناقةَ حتى أعطت ماعونها وانقادت . وقال ابن الأعرابي : روض ممعون ، يُسقى بالماء الجاري . وقال عَدِيّ بن زيد العِبَاديّ : وذي تناوير ممعون له صَبَح يغْدو أوابد قد أفلين أمهارا ويقال للذي لا مال له : ماله سَعْنَةٌ ولا مَعْنَةٌ . وقال أبو عمرو : المَعْن : القليل ، والمَعْن : الكثير ، والمَعْن : الطويل ، والمَعْن : القصير ، والمَعْن : الإقرار بالحقّ ، والمَعْن : الذلّ ، والمَعْن : الجحود ، والكفر للنعم ، والمَعْن : الماء الظاهر . وقال الليث : المَعْن : المعروف ، والسَّعْن : الوَدَك ، قال ، ويقال معناه ماله قليل ولا كثير . وأنشد : ولا ضيَّعتُه فأنامَ عنه فإن ضياع مالك غير مَعْن الليث : أمعن الفرس وغيره إذا تباعد في عَدْوه . أبو زيد : أمْعَنَتِ الأرضُ ومُعِنَتْ إذا رَوِيت ، وقد مَعَنها المطرُ إذا تتابع عليها فأرواها . ومَعِين : اسم مدينة باليمن . والمَعْن : الأديم في قوله : ولا حبٍ كمَقَدّ المَعْن وعَّسَهُ وقال ابن الأعرابي : المَعْنِيَّ : الكثير المال ، والمَعْنِيُّ : القليل المال . وقال أبو عبيد : مَعَان القوم : منزلهم ، يقال : الكوفة مَعَان منا أي منزل منّا . قلت : والميم من معان ميم مفعل . عمرو عن أبيه : أمعن الرجل إذا كثر ماله ، وأمعن إذا قَلّ ماله ، وأمعن بالحق إذا أقر به بعد جحوده . عمن : عُمَان : اسم كورة عربيّة ، يقال : أعمن وعمّن إذا أتى عُمَان . وقال رؤبة : نَواى شآمٍ بان أم معمِّن وقال ابن الأعرابيّ : العُمُن : المقيمون في مكان يقال : الرجل عامن وعَمون ، ومنه اشتق : عُمَان . وروى عمرو عن أبيه : أعْمن : دام على المقام بعُمان ، قال : وعُمان يصرف ولا يصرف ، فمن جعله بلداً صرفه في حالتي المعرفة والنَّكرة ، ومن جعله بلدة ألحقه بطلحة . وأما عَمَّان فهو بناحية الشأم : موضع ، يجوز أن يكون فَعْلان من عمّ يعمّ لا ينصرف معرفة وينصرف نكرة ، ويجوز أن يكون فعَّالاً من عَمن فينصرف في الحالتين إذا عُني به البلد . منع : قال الليث : المَنعُ أن تَحُولَ بين الرجل وبين الشيء الذي يريده . يقال : مَنَعْتُهُ فامْتَنَعَ . ورجل منيعٌ : لا يُخْلَصُ إليه ، وفلان في عز وَمَنَعَة ، ويقال : مَنْعة وامرأة مَنِعَةٌ : مُتَمَنِّعَةٌ لا تُؤَاتَى على فاحشة . وقد مَنُعَتْ مَنَاعَةً وكذلك حِصن منيع ، وقد مَنُعَ مناعة : إذا لم يُرَمْ . ثعلب عن ابن الأعرابيّ : المَنْعِيُّ : أكَّال المُنُوع : وهي السَّرَطَانَاتُ ، واحدها مَنْع . وقال غيره : رجل مَنُوع وَمَنَّاع إذا كان بخيلاً ممسِكاً ، قال الله تعالى : ( عَنِيدٍ مَّنَّاعٍ لِّلْخَيْرِ مُعْتَدٍ مُّرِيبٍ ) ( ق : 25 ) وقال في آية أخرى : ( جَزُوعاً وَإِذَا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعاً ) ( المعارج : 21 ) . وقال ابن الأعرابيّ : رجل مَنُوع : يمنع غيره ، ورجل مَنِيعُ يمنع نفسه والمانع من صفات الله تعالى له معنيان ، أحدهما ما رُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( اللَّهم لا مَانِعَ لما أَعْطَيْتَ ، ولا مُعْطِيَ لما مَنَعْتَ ) فكأنه عزَّ وجلَّ يعطي من استحقّ العطاء ، ويمنع من لم يستحقّ إلاّ المنع ، ويعطي من يشاء ويمنع من يشاء ، وهو العادل في جميع ذلك ؛ والمعنى الثاني في تفسير المانع : أنه تَبارك وتعالى يمنع أهل دينه أي يحوطهم وينصرهم ، ومن هذا يقال : فلان في مَنَعة أي في قوم يمنعونه ويحمونه ، وهذا المعنى في منعة الله بالغ ، إذ لا مَنَعة لمن لم يمنعه الله ، ولا يمتنع من لم يكن الله له مانعاً . وقال ابن السِّكيت : المُتَمَنِّعَتانِ البَكْرة والعَنَاق تمنَّعان على السَّنةِ لفَنَائِهِمَا ، وأنهما تشبعان قبل الجِلَّة ، وهما المقاتلتان للزمان عن أنفسهما . وروى ابن عرفة عن أحمد بن يحيى عن ابن الأعرابي أنه قال : المنِيع الممتنع ، والممنوع الذي يمنع غيره . وقال عمرو بن معد يكرب : براني حُبّ من لا أستطيع ومن هو للذي أهوى مَنُوع
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR7.170 harf(باب النون والعين وما يثلثهما)
(نعف) النون والعين والفاء كلمةٌ تدلُّ على ارتفاعٍ في شيءٍ. منه النَّعْف: مكانٌ مرتفع في اعتراض. والنَّعْفة: ذُؤابة الرَّحْل، سمِّيت لأنها سامية. وانتَعَفَ الرَّجُل الشيءَ، إذا تركهُ إلى غيرِه، كأنَّه سَمَا بنفسه عنه.
ومن الكلمة الأولى ناعَفْتُ([1]) الرّجُل: عارضتُه. وتَنَعَّفَ([2]) الرّجُلُ: ارتقَى نَعْفاً.
(نعق) النون والعين والقاف كلمةٌ تدلُّ على صَوت. ونعَق
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.433 harf- النعمة: الحالة الحسنة، وبناء النعمة بناء الحالة التي يكون عليها الإنسان كالجلسة والركبة، والنعمة: التنعم، وبناؤها بناء المرة من الفعل كالضربة والشتمة، والنعمة للجنس تقال للقليل والكثير. قال تعالى: ﴿وإن تعدوا نعمة الله لا تحصوها﴾ [النحل/18]، ﴿اذكروا نعمتي التي أنعمت عليكم﴾ [البقرة/ 40]، ﴿وأتممت عليكم نعمتي﴾ [المائدة/3]، ﴿فانقلبوا بنعمة من الله﴾ [آل عمران/174] إلى غير ذلك من الآيات. والإنعام:
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.393 harfن ع م
جلّت نعمة الله ونعماؤه وأنعم الله عليهم.
ونعم عيشه ينعم وينعم نعمةً وعيش ناعم وفلان ينعم ويتنعّم وهو ف يالنعمة والنعيم ونعّم الله عيشه وناعمه.
وجارية منعّمةٌ ومناعمة.
ونبت وشعر ناعم ومتناعم.
قال ذو الرمة يصف امرأة بيضاء: هجان نفت المسك في متناعم سخام القرون غير صهب ولا زعر ودقة دقاً نعماً وأنعم دقّه.
وإذا عملت عملاً فأنعمه: فأجده.
وأحسن فلان وأنعم: وأجاد وزاد على
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR30.083 harfالنَّعِيمُ والنُّعْمى والنَّعْماء والنِّعْمة، كله: الخَفْض والدَّعةُ والمالُ، وهو ضد البَأْساء والبُؤْسى. وقوله عز وجل: ومَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ الله من بَعْدِ ما جاءته؛ يعني في هذا الموضع حُجَجَ الله الدالَّةَ على أَمر النبي، صلى الله عليه وسلم. وقوله تعالى: ثم لَتُسْأَلُنَّ يومئذ عن النعيم؛ أي تُسْأَلون يوم القيامة عن كل ما استمتعتم به في الدنيا، وجمعُ النِّعْمةِ نِعَمٌ وأَنْعُمٌ كشِدَّةٍ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR2.200 harf* ن ع م * * النِّعْمَةُ * اليد والصنيعة والمِنة وما أُنعم به عليك وكذا * النُّعْمَى * فإن فتحت النون مددت فقلت * النَّعْمَاءُ * و * النَّعِيمُ * مثله وفلان واسع * النِّعْمَةِ * أي واسع المال وقولهم إن فعلت ذلك فيها و * نِعْمَتِ * أي ونَعِمت الخُصلة و * نِعْمَ * وبئس فِعلان ماضيان لا يتصرفان لأنهما استعمُلا للحال بمعنى الماضي فنِعم مدح وبئس ذم وفيها أربع لُغات الأصل نَعِم بفتح أوله وكسر ثانيه ثم
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR46.793 harf| | ( النَّعِيمُ ، والنُّعمَى ، بِالضَّمِّ ) مَقْصُورًا | ( الخَفْضُ والدِّعَةُ والمَالُ ، كَالنِّعْمَةِ ، | بِالكَسْرِ ) يُقالُ : فُلانُ وَاسِعُ النِّعْمَةِ اَيْ : | وَاسِعُ المَالِ ، كَمَا في الصِّحاحِ . قَالَ | الرَّازِيُّ : النِّعْمَةُ المَنْفَعَةُ المَفْعُولَةُ على جِهَةِ | الإحْسَانِ إلى الغَيْر ، قال : فخَرَجَ بِالمَنْفَعَةِ | المَضَرَّةُ المَخْفِيَّةُ والمَنْفَعَةُ المَفْعُولَةُ إلا | على
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR5.994 harfنَعِمَ عَيْشُهَُ
1 نَعِمَ عَيْشُهَُ ذ His life was, or became, plentiful and easy: (Msb:) was, or became, good, or pleasant. (Mgh.) See عَوْفٌ. ― -b2- نَعِمَ, aor. نَعُمَ , is like فَضِلَ, aor. نَعُمَ , and حَضِرَ, aor نَعُمَ . See the latter. ― -b3- اِنْعِمْ ضَبَاحًا, and عِمْ صَباحًا: see تَرِبَ and صَبَاحٌ. ― -b4- نَعُمَ, inf. n. نُعُومَةٌ; (S, Msb;) and نَعِمَ; (S;) It was, or became, soft,
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR3.903 harfنَعَمَ
نَعَمَ I , U ( n. ac. نَعْمَة 1t , مَنْعَم 17 ),
a. Lived in ease, affluence.
b. Was pleasant ( life ).
c. Suited, agreed with.
d. see IV (g) .
نَعِمَ
نَعِمَ A ( n. ac. نَعَم 4 ),
a. Was green & tender ( branch ).
b. see supra (a) , ( b ), ( c ).
e. [ Bi ], Affirmed.
نَعُمَ
نَعُمَ U ( n. ac. نُعُوْمَة 27t ),
a. Was soft, tender.
نَعَّمَ
نَعَّمَ II ,
a. Procured a
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR113.452 harfنعم
Bab 4
نَعِمَ - يَنْعَمُ - نِعْمَ - نِعِمَّا - ناعِم - نَاعِمَة - نَعِيْم - نَعْمَاء - نِعْمَة - أَنْعُم أَنـْعَمَ - يُنْعِمُ نَعَّمَ - يُنَعِّمُ
نَعِمَ - يَنْعَمُ - نِعْمَ - نِعِمَّا - ناعِم - نَاعِمَة - نَعِيْم - نَعْمَاء - نِعْمَة - أَنْعُم
أَنـْعَمَ - يُنْعِمُ
نَعَّمَ - يُنَعِّمُ
نَعِمَ - يَنْعَمُ + الكائن: يشعر في نفسه بالقبول والرضى
Sîgalar(57)
- نِعْمَةَNimet(فِعْلَةَ)×15
- الْأَنْعَامِYararlı hayvanlar(الْأَفْعَالِ)×11
- النَّعِيمِNimet(الْفَعِيلِ)×10
- أَنْعَمَNimet verdi(أَفْعَلَ)×5
- فَنِعْمَNe iyi+1 anlam(فَفِعْلَ)×5
- نِعْمَNe iyi(فِعْلَ)×5
- أَنْعَمْتَNimet verdin(أَفْعَلْتَ)×4
- بِنِعْمَةِNimet ile+1 anlam(بِفِعْلَةِ)×4
- نَعَمْEvet(فَعَلْ)×4
- نَعِيمٍNimet(فَعِيلٍ)×4
Mücavir kökler161 mücavir (483 toplam)
- جنن
21 ortak ayet · Bahçe demektir
- بهم
3 ortak ayet · Dört ayak üzerine yürüyen hayvanlar demektir
- تمم
6 ortak ayet · Çiçeklenmiş ağaç demektir
- أنس
21 ortak ayet · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
- سري
8 ortak ayet · Akan deredir
- أكل
11 ortak ayet · Ekel pas demektir
- ذكر
18 ortak ayet · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
- رفق
3 ortak ayet · Rifak hayvanı ayağından bağlamak için kullanılan ip demektir
- جبي
4 ortak ayet · Onu seçti
- ذرأ
3 ortak ayet · Zere’ (zal, hemze) : “Zerre”(zal) toz demektir
- بنو
11 ortak ayet · Oğullar
- حرم
8 ortak ayet · Hiram keçe demektir
Geçtiği ayetler(132)
سَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَمْ آتَيْنَاهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ
NimetSor İsrailoğulları’na, onlara nice açık ayetler verdik. Kim, kendisine gelen Allah’ın nimetini değiştirirse, şüphesiz Allah’ın cezası pek şiddetlidir.
… ظَلَمَ نَفْسَهُ وَلَا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمَا أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ …
NimetVe kadınları boşadığınız zaman; iddetlerini bitirince artık onları ya iyilikle tutun veya iyilikle salıverin. Sırf zulmedebilmeniz için zararlarına onları tutuvermeyin. Kim, böyle yaparsa; muhakkak kendi nefsine zulmetmiş olur. Allah’ın ayetlerini oyuncak yerine koymayın. Allah’ın üzerinizdeki nimetini ve size öğüt vermek için indirdiği kitabı ve hikmeti hatırlayın. Allah’tan korkun. Ve bilin ki Allah, şüphesiz her şeyi bilendir.
وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ …
NimetTopluca Allah’ın ipine sarılın, ayrılmayın. Ve Allah’ın üzerindeki nimetini hatırlayın. Hani, siz; düşman idiniz de O, kalblerinizin arasını uzlaştırdı da, O’nun nimeti sayesinde kardeş oldunuz. Siz; bir ateş uçurumunun tam kenarında iken, sizi oradan doğru yola eresiniz diye kurtardı. Alah ayetlerini size işte böylece açıklar.
وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثَاقَهُ الَّذِي وَاثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ
NimetVe Allah’ın üzerinizdeki nimetini; işittik, itaat ettik, dediğinizde sizi onunla bağlamış olduğu misakını anın. Allah’tan sakının. Muhakkak ki Allah; kalblerdekini bilir.
يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ …
NimetEy iman edenler; Allah’ın üzerinize olan nimetini hatırlayın. Hani bir kavim, size el uzatmağa kalkmıştı da, onların ellerini üzerinizden geri çekmişti. Allah’tan sakının. Ve mü’minler, Allah’a tevekkül etsinler.
وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَاقَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِيَاءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا وَآتَاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ
NimetHani, Musa kavmine demişti ki: Ey kavmim; Allah’ın size olan nimetini hatırlayın. Hani sizden peygamberler yetiştirmiş ve size saltanatlar ihsan etmişti. Dünyalarda kimseye vermediğini size vermişti.
وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ أَنْجَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ …
NimetHani Musa kavmine demişti ki: Allah’ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın. Çünkü o, sizi azabın kötüsüne uğratan, kadınlarınızı sağ bırakıp oğullarınızı boğazlayan Firavun hanedanından kurtarmıştı. Bunda Rabbınızdan büyük bir imtihan vardır.
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَةَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ
NimetAllah’ın verdiği nimeti küfre çevirip değiştirenleri ve milletlerini helak olacakları yere götürenleri görmüyor musun?
وَآتَاكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا إِنَّ الْإِنْسَانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ
NimetO, size istediğiniz şeylerin hepsinden verdi. Allah’ın nimetini sayacak olsanız; bitiremezsiniz. Doğrusu insan, pek zalim ve nankördür.
وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ
NimetAllah’ın nimetini sayacak olursanız; bitiremezsiniz. Muhakkak ki Allah; Gafur’dur, Rahim’dir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نعم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | فضل, رحم, رزق, منن |
| Zıt Kök | بأس |
| Çekirdek Özet 1 | Sertliğin, pürüzün ve darlığın zıddı olarak dokuda yumuşaklık, akıcılık, rahatlık ve pürüzsüz refah hali |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın varlığını, bedenini ve hayatını zahmetsizce sürdürmesini sağlayan ilahi bağış, rızık ve lütuflar bütünü |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın ontolojik sürmesini ve iyiliğini güvenceye alan, şükür ve sorumluluk doğuran temel imkânlar sistemi |
| Kritik Hata Riski | Nimeti yalnızca tesadüfi dünyalık servet veya konfor olarak daraltıp ayetlerdeki ontolojik, ahlaki ve ebedi sorumluluk boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نع | Canlılık, yumuşak eğilme, gevşeme, ses ve uysal kıvrılma hali; نعس kökünde uykunun getirdiği gevşeme ve yumuşama, نعج kökünde uysal dişi koyun ve beyazlık, نعق kökünde uysal sevk sesi, نعل kökünde yerin yumuşaklığını sağlayan koruyucu tabaka öne çıkar. | م | Kökün sonuna gelen mim harfi suya, toplanmaya, dolgunluğa ve kuşatıcı sürekliliğe işaret eder; böylece uysal gevşeklik ve yumuşaklık genel bir hayat refahına, maddeten ve manen pürüzsüzleşen nimete ve bolluğa dönüşmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Yaşamın filizlenmesini, sürekli akışını ve canlılığın dışa vurumunu temsil eder. |
| ع | göz; görme, bilme, kaynak | Algıyı, idraki, dışa bakan kaynağı ve apaçık görünür olmayı simgeler. |
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Akıcılığı, bereketi, kuşatıcılığı ve kesintisiz besleyen kaynağı ifade eder. |
| نعم | Canlılığın kaynaktan beslenerek su gibi pürüzsüz, bol ve kuşatıcı bir refaha erişmesi | Hayatın filizlenip (ن) görünür bir kaynak ve bilinçle (ع) kesintisiz bir akış ve bolluk içinde (م) yumuşak, sertlikten uzak bir sükûnet ve refaha kavuşması hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesnenin veya kumaşın dokusundaki pürüzsüzlük, yumuşaklık ve incelik; çöl şartlarında insanın hayatını kolaylaştıran, eti, sütü, yünü ve binitiyle zahmeti hafifleten uysal deve ve küçükbaş hayvanlar (en'âm); yaşantının sertlik ve meşakkatten arınarak yumuşaması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Nâbiğa ez-Zübyânî, el-Münzir veya Nu'mân b. el-Münzir'in ihsanlarını anarken bu kökü iyilik, lütuf ve bağış anlamında kullanmıştır: فلن أَذْكُرَ النُّعْمان إلا بصالحٍ / فإنَّ له عندي يُدِيّاً وأَنْعُما |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem bedevi dilinde güneyden esen ılık ve yumuşak rüzgâra en-nuâmâ (النُّعَامَى) denmiş; bir işi titizlikle, pürüzsüz ve güzelce yapmaya en'ame'l-amele (أَنْعَمَ العملَ), onaylama ve hoşnutluk bildirmeye ise ne'am (نَعَمْ) denilerek sözlük çekirdeği korunmuştur. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Proto-Sami dilde *n-ʿ-m kökü doğrudan "hoş, tatlı, pürüzsüz, güzel ve lütufkâr olmak" semantik çekirdeğine dayanır. Kök, Kuzeybatı Sami dillerinde de zengin bir kullanım alanına sahiptir. İbranicede נָעֵם (na'em) fiili hoş, sevimli, tatlı ve latif olmak anlamına gelirken; נוֹעַם (no'am) ismi lütuf, güzellik, sevecenlik ve letafet karşılığında kullanılır. Ugarit tabletlerinde nʿm biçimi hem tanrısal veya insani güzellik ve lütuf hem de bereket ve tatlılık bağlamında sıkça geçer. Süryanicede ܢܥܶܡ (nʿem) kökü benzer şekilde tatlı, uysal ve hoşnut olma anlamlarını muhafaza eder. Arapçada bu ilksel anlam kökü korunmuş; somut fiziksel yumuşaklık ve letafetten, hayatın meşakkatsizce akması anlamına gelen refah, konfor ve ihsana (nimet, naîm), insanın hayatını kolaylaştıran uysal çiftlik hayvanlarına (en'âm) ve nihayet bir önermeyi tasdik edip onaylamaya (ne'am) doğru düzenli bir semantik genişleme göstermiştir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, HALOT ve David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Pürüzsüzlükten ihsana ve tasdike geçiş | Somut olarak dokudaki yumuşaklık ve pürüzsüzlük (nu'ûme), hayatın konforuna (naîm), zahmeti gideren hayvana (en'âm), verilen iyiliğe (nimet) ve rıza bildiren edata (ne'am) türemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice na'em / no'am, Ugaritçe nʿm, Süryanice nʿem | Ortak Sami mirasında kök değişmeksizin hoşluk, tatlılık, letafet ve iyilik alanını karşılar; Arapça bu kökü kurumsal ve hukuki boyutlara da taşımıştır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Güney Arapça ve Afro-Asyatik izler | Eski Güney Arapça (Sabaî) yazıtlarda nʿm "iyilik, esenlik, refah ve mal" anlamında doğrudan belgelenmiştir; ailenin diğer kollarında benzer kök izleri uysallık ve tatlılık kökleriyle paraleldir. | Güçlü |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT ve Tâcü’l-Arûs.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نعم | Anlamlı | Yumuşaklık, nimet, refah, ihsan | Dokuda yumuşaklık, geçimde kolaylık, lütuf ve ehil hayvanlar. | Hedef kök; Kur'an'da çokça geçer. |
| نمع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| عنم | Anlamlı | Yumuşak dallı kırmızı meyveli ağaç, narin parmaklar | Çöl ortamında narinliği ve rengiyle dikkat çeken ağaç türü veya parmak ucu benzetmesi. | Kur'an'da geçmez; yumuşaklık ve zarafet bağı muhtemeldir. |
| عمن | Anlamlı | İkamet etmek, yerleşmek, yönelmek | Bir yerde uzun süre kalmak, yurt edinmek (Ammân ismiyle ilişkili kök). | Kur'an'da geçmez; istikrar ve yerleşiklik taşır. |
| منع | Anlamlı | Engel olmak, esirgemek, korumak | Bir şeyin geçişine veya verilmesine set çekmek, mahrum etmek; himaye altına almak. | Kur'an'da geçer; zıtlık ilişkisi (ihsanın zıddı mahrumiyet). |
| معن | Anlamlı | Suyun bol ve kolay akması, az veya çok nesne | Kolayca akan su, faydalanılan ufak kap kacak (mâûn kelimesiyle ilişkilendirilir). | Kur'an'da geçer (معن veya عون); akışkanlık bağı vardır. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نعم | Merkez | İyilik, kolaylık, pürüzsüz refah | Varlığa pürüzsüzlük, lezzet ve tatlı bir kolaylık katan, hayatı güzelleştiren ilahi bağış. | Maddi ve manevi tüm konfor, uyum ve iyilik hâlidir. |
| فضل | Komşu | Artıklık, fazlalık, üstün bağış | Zorunlu ihtiyacın ötesinde verilen fazlalık ve hiyerarşik üstünlük lütfudur. | نعم doğrudan yaşamsal tatlılığı ve refahı, فضل ise hak edilenin üstündeki fazlalığı vurgular. |
| رحم | Komşu | Şefkat, acıma, koruyucu kuşatma | Muhtaçlık ve acziyet karşısında gösterilen derin bağışlayıcı sevgi ve himayedir. | رحم korunma ve merhamet zeminidir; نعم ise o zemin üzerinde varlığın ulaştığı fiili kolaylık ve zevktir. |
| رزق | Komşu | Pay, tahsisat, periyodik geçimlik | Varlığın hayatını sürdürmesi için düzenli olarak tayin edilen maddi veya manevi paydır. | رزق varlığın asgari devamı için verilen payı anlatırken, نعم onda hissedilen tat, bolluk ve zevktir. |
| منن | Komşu | Karşılıksız büyük ihsan, minnet | Verenin büyüklüğünü hissettiren, eksiltmeyen, karşılıksız ve ağır lütuftur. | منن verenin failiyetine ve bağışın büyüklüğüne, نعم alanın hissettiği kolaylık ve zevke odaklanır. |
| بأس | Zıt | Şiddet, sertlik, meşakkat, darlık | Hayatın düğümlenmesi, çetin savaş, sıkıntı ve yıkıcı acı hali. | نعم hayatın yumuşaması ve tatlanması iken, بأس sertleşmesi, çatışmalı ve yakıcı hale gelmesidir. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نعم | Yumuşaklık, nimet, refah, lütuf | Somuttan soyuta doku yumuşaklığı, lezzet, esenlik, bağış ve ehil hayvan anlamlarını bir arada taşır. | Kesin |
| Latince | gratia, commodum, beneficium | Lütuf, konfor, fayda sağlayan iyilik | Gratia ilahi lütuf boyutunu, commodum yaşamsal kolaylık ve elverişliliği karşılar; en'âm (hayvan) anlamını içermez. | Güçlü |
| İngilizce | grace, blessing, bounty, comfort | Lütuf, bereket, ihsan, konfor | Grace ve blessing manevi ve ilahi boyutu, bounty ve comfort ise bolluk ve fiziksel rahatlığı verir; kökün tekil bütünlüğünü tek kelime karşılamaz. | Güçlü |
| Almanca | Gnade, Wohlhat, Segen, Bequemlichkeit | Lütuf, iyilik, bereket, rahatlık | Gnade tanrısal bağışı, Wohltat fiili iyiliği, Segen bereketi, Bequemlichkeit ise yumuşaklık ve konforu yansıtır. | Güçlü |
| Fransızca | grâce, bienfait, félicité | Lütuf, iyilik, saadet | Bienfait yapılan iyiliği, grâce karşılıksız lütfu, félicité ise cennetimsi naîm halini aktarır. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary ve Lane’s Arabic-English Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| نِعْمَة (Nimet) | İlahi bağış, din ve hidayet | Allah'ın kullarına sunduğu hidayet, İslam, risalet ve kurtuluş imkânı (Bakara 2:211, Mâide 5:3, İbrâhîm 14:28). |
| نَعِيم (Naîm) | Cennet konforu ve kesintisiz refah | Uhrevi hayatta müminlere tahsis edilen saf saadet, acısız ve zahmetsiz esenlik yurdu (Mâide 5:65, Şuarâ 26:85, Vâkıa 56:12). |
| أَنْعَام (En'âm) | Ehil çiftlik hayvanları | İnsanın beslenme, giyim ve ulaşım zahmetini sırtlanan deve, sığır, koyun ve keçi gibi çift parmaklı uysal hayvanlar (Nisâ 4:119, Nahl 16:66, Mü'minûn 23:21). |
| نِعْمَ (Ni'me) | Övgü ve mükemmellik fiili | Bir durumun, karşılığın veya failin kusursuzluğunu, ne güzel ve ne elverişli olduğunu bildiren övgü kalıbı (A'râf 7:44, Kehf 18:31, Ankebût 29:58). |
| نَعَمْ (Ne'am) | Onay, tasdik ve rıza edatı | Sorulan bir hakikatin doğruluğunu, gerçekleştiğini veya kabul edildiğini teyit etme ifadesi (A'râf 7:44, Şuarâ 26:42). |
| نَعْمَة (Na'me) | Dünyevi şımarıklık ve gafil refah | İnsanı nankörlüğe ve azgınlığa sürükleyen geçici, hesapsız dünyevi lüks ve refah düşkünlüğü (Duhân 44:27, Müzzemmil 73:11). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nimetin vücubu ve şükür mükellefiyeti | Aklın nakilden önce nimeti verene (Mün'im) şükretmekle yükümlü olup olmadığı (vücûbu'ş-şükür ale'l-mün'im); kâfirin dünyada ulaştığı rızkın hakiki nimet sayılıp sayılmayacağı tartışması. | İyiliğin kaynağı olarak Allah'ın mutlak failiyeti ve insanın varoluşsal minnet borcu. |
| Fıkıh | Zekât ve kurban ahkâmı (En'âm bahsi) | Hangi hayvanların zekâta ve kurbana konu olacağı; en'âm kavramının deve, sığır, koyun ve keçi dışındaki hayvanları kapsayıp kapsamadığı; nimetin zevaline yol açan tasarrufların hükmü. | Hukuki ve iktisadi değeri olan, zekât matrahını oluşturan evcil sürü hayvanları. |
| Tefsir | Nimetin sürekliliği ve imtihan boyutu | Ayetlerdeki nimet ifadelerinin hem maddi rızkı hem de vahiy, akıl ve peygamberlik gibi manevi kemalatı kapsadığı; nimetin elden çıkmasının nankörlükle (küfrân-ı nimet) ilişkisi. | Varlığın tekâmülü için sunulan her türlü imkânın şükür veya inkâr ekseninde sınav aracı olması. |
| Hadis | Nimetlerin sorgulanması ve tevazu | İnsanın iki büyük nimet konusunda aldandığı (sağlık ve boş vakit); kıyamet günü her bir nimetten hesaba çekileceği ve peygamberin sade yaşam tercihi. | Zahiri nimetlerin geçiciliği, emanet bilinci ve nankörlükten sakınma ahlakı. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık-Yaratıcı ilişkisi | Karşılıksız lütuf ve hidayet | İnsanı minnettarlığa ve kulluğa sevk etme | Din sisteminde varoluş, iman ve vahiy en büyük nimettir; insanın görevi bu bağışı şükürle korumaktır. | Kesin |
| İlmi | İdrak ve araştırma | Akıl, kâinat düzeni ve ilham | Hakikatin keşfini ve bilginin inşasını sağlama | Zihnin kavrama yetisi ve tabiatın çözülebilir bir intizamda olması ilmi faaliyetin temel nimetidir. | Güçlü |
| Siyasi | Kamu düzeni ve iktidar | Güvenlik, adalet ve toplumsal barış | Toplumun korkudan ve kargaşadan kurtulup refaha ermesi | Bir yönetimin meşruiyeti ve tebaasına sağladığı en büyük nimet can, mal ve nesil emniyetidir. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve tüketim ağı | Canlı kaynaklar (en'âm) ve refah araçları | Temel ihtiyaçları zahmetsizce giderme ve zenginlik üretme | Tarım ve hayvancılık sermayesi toplumun maddi tabanını kurar; adil paylaşım nimeti kalıcı kılar. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sürtünmesiz akış, minimum potansiyel enerji durumu | Fizikte bir sistemin pürüzlerden, sürtünmeden ve iç dirençten arınarak en kararlı, en zahmetsiz denge seviyesine (laminar akış, taban enerji hali) ulaşması ile kökün sertlikten arınmış yumuşak refah hali tam bir yapısal eşleşme gösterir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Yaşam kalitesi ve sosyal refah optimizasyonu | İktisat ve sosyolojide bireylerin meşakkat, güvencesizlik ve çatışma ortamından çıkarak temel ihtiyaçlarının zahmetsizce karşılandığı, pürüzsüz kamusal hizmetlere ve refaha eriştiği sosyal barış seviyesine karşılık gelir. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Nimeti yalnızca tüketim toplumunun sunduğu lüks eşyaya, maddi servete, hazza veya sınıfsal konfora indirgemek; manevi, akli ve ahlaki lütufları bu tanımın dışına itmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; insanın yaratılışını, aklını, fıtratını, gönderilen vahyi, uysal kılınan canlıları (en'âm), toplumsal barışı ve nihayet cennetteki saf varoluş halini (naîm) kuşatan bütüncül bir ilahi tasarruftur. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Nimeti yalnızca zenginlik sanmak, fakirlik veya meşakkat anında Allah'ın nimetinin kesildiğini zannetme yanılgısına yol açar (Fecr 89:15-16); ayrıca nimetin bir sınav olduğu unutularak nankörlük meşrulaştırılır. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık ve ahlak tasavvuru, insanın Allah'a borçlu olduğu esası üzerine kuruludur; نعم kökü bu borcun adıdır. İnsanın aldığı her nefes, ulaştığı her imkân ve tabi olduğu vahiy bir nimettir. Bu kök anlaşılmadan ibadetin, şükrün ve ilahi adaletin mantığı kavranamaz. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsana bahşedilen kozmik ve biyolojik düzenin sayıldığı ayetlerde (Nahl suresi), İsrailoğullarına geçmişte verilen lütufların hatırlatıldığı hitaplarda (Bakara), cennet tasvirlerinde (Vâkıa, Rahmân) ve dinin ikmal edildiğini bildiren temel hüküm ayetlerinde (Mâide 5:3) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın kendi çabasıyla mutlak mülk edindiği kibrini (Karun sendromu) yıkar; elde edilen her başarının bir lütuf ve emanet olduğunu göstererek insanı mülkiyet iddiasından emanetçi şuuruna taşır. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamDokuda sertlik ve pürüzün bulunmaması, ipeksi yumuşaklık, hayatı kolaylaştıran uysal sürü hayvanları ve bedeni rahatlatan zahmetsiz yaşantı.
- Soyut anlamVarlığın meşakkatten kurtularak ilahi bir lütufla kemale ermesi, hidayet, esenlik, tatmin ve ebedi cennet saadeti.
- Sistematik karşılıkMün'im olan Allah'tan gelen lütuf girdilerinin kulda bilinç, adalet ve şükre dönüşmesi; aksi halde sistemin nankörlük (küfrân) sebebiyle iflas etmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde kulun kuşatıldığı toplam ilahi nimeti temsil eder. bireye verilen ontolojik, maddi ve manevi bağış girdileridir. bu girdilerin insan fıtratı ve hayatıyla uyum katsayısıdır (pürüzsüzlük fonksiyonu). Elde edilen bu nimetler karşısında oluşması gereken ahlaki şükür ve sorumluluk düzeyi (), sahip olunan nimetin büyüklüğü ile doğru, insanın gösterdiği içsel direnç veya nankörlük () ile ters orantılıdır. Direnç sıfıra yaklaştıkça nimet tam bir iç huzura ve naîm boyutuna dönüşür.