بدل
ب - د - ل
جذر- الورود: ٤٤
- الآيات: ٤٠
- الصيغ: ٣٢
- المعاجم: ١٣
Bedr dolunay demektir. Güneşin yerini aldığı için bedel anlamında kullanılmıştır. Tebdil etmek yerine başka bir şey koymak demektir. “Bedal” malların takas edildiği pazar yeri demektir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Bedr dolunay demektir. Güneşin yerini aldığı için bedel anlamında kullanılmıştır. Tebdil etmek yerine başka bir şey koymak demektir. “Bedal” malların takas edildiği pazar yeri demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٣٬٢٢١باب الدال واللام والباء معهما
د ل ب، ب ل د، ل ب د، د ب ل، ب د ل مستعملات
دلب:
الدُّلبُ شَجَرةُ العَيْثام، ويقال: شجر الصِّنار، وهو بالصِّنار أَشبَهُ، والواحدة دُلْبةٌ.
بلد:
البَلَدُ: كلُّ موضعٍ مُسْتَخيزٍ من الأرض، عامرٍ أو غيرِ عامرٍ، خالٍ أو مَسكون، والطائفة منه بَلْدةٌ، والجميع البِلاد.
والبَلَدُ اسمٌ يقعن على الكُوَر.
والبَلَدُ المقبرة، ويقال: هو نَفسُ القَبْر، ورُبَّما عُنِيَ بالبَلَد
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٤٥٨البَديلُ: البَدَلُ. وبَدَلُ الشيءِ: غيره. يقال بَدَلٌ وبِدْلٌ لغتان. والبَدَلُ: وجعٌ في اليدين والرجلين. وقد بدلَ بالكسر يَبْدَلُ بَدَلاً. وأَبْدَلْتُ الشيء بغيره. وبَدَّلَهُ الله من الخوف أمناً. وتَبْديلُ الشيء أيضاً: تغييره وإن لم يأتي بِبَدَلٍ. واسْتَبْدَلَ الشيءَ بغيره وتَبَدَّلَهُ به، إذا أخذه مكانَه. والمُبادَلَةُ: التَبادُلُ. والأَبْدالُ: قومٌ من الصالحين لا تخلُو الدنيا منهم، إذا مات
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٩٬٨٣١د ل ب
دلب ، دبل ، بدل ، بلد ، لبد : مستعملة .
دلب : قال الليث : الدُّلْبُ شجرة العيثَام ، ويقال : شجر الصِّنارِ وهو بالصِّنار أشبه ، والواحدة دُلْبَةٌ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الدُّلْبَةُ السّوادُ ، والدُّلْبُ جنْسٌ من سُودان السِّند ، وهو مقلوب عن الدَّيْبُل .
وقال الشاعر :
كأن الذراع المشكُولَ منها
سَلِيبٌ مِن رجال الدّيْبُلانِ
قال : شَبَّهَ سوادَ الزِّقِّ بالأسود المشلَّح من رجال السند .
دبل :
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٩٬١٠١(باب الباء والدال وما بعدهما في الثلاثي)
(بدر) الباء والدار والراء، أصلان: أحدهما كمال الشيء وامتلاؤه، والآخر الإسراع إلى الشيء.
[أمّا] الأوّل فهو قولهم لكلّ شيء تَمَّ بَدْرٌ، وسمِّي البدرُ بدراً لتمامه وامتلائه. وقيل لعشرة آلاف درهمٍ بَدْرةٌ، لأنَّها تمام العدد ومنتهاه. وعينٌ بَدْرَةٌ أي ممتلئةٌ*. قال شاعر:
وعين لها حَدْرةٌ بدرةٌ *** إلى حاجبٍ غُلَّ فيه الشُّفُر([1])ويقال لمَسْكِ السَّخْلة
(باب الباء والدال وما بعدهما في الثلاثي) (بدر) الباء والدار والراء، أصلان: أحدهما كمال الشيء وامتلاؤه، والآخر الإسراع إلى الشيء. [أمّا] الأوّل فهو قولهم لكلّ شيء تَمَّ بَدْرٌ، وسمِّي البدرُ بدراً لتمامه وامتلائه. وقيل لعشرة آلاف درهمٍ بَدْرةٌ، لأنَّها تمام العدد ومنتهاه. وعينٌ بَدْرَةٌ أي ممتلئةٌ*. قال شاعر: وعين لها حَدْرةٌ بدرةٌ *** إلى حاجبٍ غُلَّ فيه الشُّفُر([1])ويقال لمَسْكِ السَّخْلة بَدْرَة. وهذا محمولٌ على العَدَدِ، كأنّه سُمِّي بذلك لأنّه يسع هذا العدد. ويقولون غُلامٌ بدرٌ، إذا امتلأَ شباباً. فأمّا "بدرٌ" المكانُ فهو ماءٌ معروف، نُسِب إلى رجلٍ اسمه بدر([2]). وأمّا البوادر من الإنسان وغيره فجمع بادرة، وهي اللّحمة التي بَيْنَ المنكب والعُنُق([3])، وهي من الباب لأنها ممتلئة. قال شاعر: * وجاءت الخيل محمَرّاً بوادرُها([4]) * والأصل الآخر: قولُهم بَدَرت إلى الشيء وبادَرْت. وإنما سمِّي الخطاءُ بادرةً لأنّها تبدُر من الإنسان عند حِدّةٍ وغضب. يُقالُ كانت منه بَوَادِرُ، أي سَقَطاتٌ. ويقال بَدَرَتْ دَمْعتُه وبادرَتْ، إذا سبقَت، فهي بادرة، والجمعُ بوادر. قال كثيِّر: إذا قِيلَ هَذِي دارُ عَزَّةَ قادني *** إليها الهوى واستعجلتْنِي البوادِرُ (بدع) الباء والدال والعين أصلان: أحدهما ابتداء الشيء وصنعُه لا عَنْ مِثال، والآخر الانقطاع والكَلال. فالأول قولهم: أبْدعْتُ الشيءَ قولاً أو فِعلاً، إذا ابتدأتَه لا عن سابق مثال. والله بديعُ السّمواتِ والأرض. والعرب تقول: ابتدَعَ فلان الرَّكِيَّ إذا استنبَطَه. وفلانٌ بِدعٌ في هذا الأمر. قال الله تعالى: ﴿قُلْ مَا كُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ﴾ [الأحقاف 9]، أي ما كنتُ أوّل. والأصل الآخر قولهم: أُبْدِعَتِ الراحلةُ، إذا كَلّت وعَطِبت، وأُبدِع بالرَّجُل، إذا كَلَّتْ رِكابُه أو عَطِبت وبقي مُنْقَطَعاً به. وفي الحديث: "أنّ رجلاً أتاه فقال يا رسول الله، إني أُبْدِعَ بي فاحمِلْني ([5])". ويقال الإبداع لا يكون إلا بظَلْعٍ. ومن بعض ذلك اشتُقّت البِدْعة([6]). (بدغ) الباء والدال والغين، ليست فيه كلمةٌ أصلية، لأن الدال في أحد أصولها مبدَلة من طاءٍ، وهو قولهم بَدِغَ الرَّجُل إذا تلطّخ بالشَّرّ، وهو بَدِغٌ من الرِّجال. وهذا إنما هو في الأصل طاء، وقد ذكر في بابه (بطغ). وبقيت كلمتان مشكوكٌ فيهما: إحداهما قولهم البَدَغ التزحُّف على الأرض. والأخرى قولهم: إنّ بني فُلانٍ لبَدِغُونَ، إذا كانوا سِماناً حسنةً أحوالُهم. والله أعلمُ بصحّة ذلك. (بدل) الباء والدال واللام أصلٌ واحد، وهو قيام الشيءِ مَقامَ الشيءِ الذاهب. يقال هذا بدَلُ الشيءِ وبَدِيلُه. ويقولون بدّلْتُ الشيءَ إذا غيّرتَه وإنْ لم تأتِ له ببَدَلٍ([7]). قال الله تعالى: ﴿قُلْ مَا يَكوُنُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي﴾ [يونس 15]. وأبْدَلْتُه إذا أتيتَ له ببدلٍ. قال الشاعر([8]): * عَزْلَ الأمِيرِ للأميرِ المُبْدَلِ * (بدن) الباء والدال والنون أصلٌ واحد، وهو شخص الشيء دون شَوَاه، وشَواهُ أطرافُه. يقال هذا بَدَنُ الإنسان، والجمع الأبدان. وسمي الوَعِل المُسِنُّ بَدَناً مِن هذا. قال الشاعر: قد ضَمّها والبَدَنَ الحِقَابُ ([9]) جِدِّي لِكُلِّ عاملٍ ثَوابُ الرأسُ والأكْرُعُ والإهابُ
وإنما سمّي بذلك لأنهم إذا بالَغُوا في نَعْت الشيء([10]) سمَّوهُ باسمِ الجِنْس، كما يقولون للرّجُل المبالَغِ في نعته: هو رجُل، فكذلك الوَعِل الشَّخيص([11])، سُمّي بَدَنا. وكذلك البَدَنَة التي تُهدى للبيت، قالوا: سمّيت بذلك لأنّهم كانوا يستسمنونها. ورجلٌ بَدَنٌ أي مُسِنٌّ. قال الشاعر([12]): هل لِشبابٍ فَاتَ مِنْ مَطْلَب *** أمْ ما بُكاءُ البَدَنِ الأشْيَبِ ورجل بادِنٌ وبَدِينٌ، أي عظيم الشَّخصِ والجِسم، يقال منه بَدُن. وفي الحديث: "إني قد بَدُنْتُ([13])". والنّاس قد يروُونه: "بَدَّنتُ". ويقولون: بَدَّنَ إذا أسَنَّ. قال الشاعر([14]): وكنتُ خِلتُ الشَّيبَ والتَّبدِينا *** والهَمَّ مما يُذْهِلُ القَرِينا وتسمَّى الدِّرعُ البَدَنَ لأنها تَضُمّ البَدَن. (بده) الباء والدال والهاء أصلٌ واحد* يدلُّ على أوّل الشيءِ والذي يفاجِئُ منه. يقال بادَهْتُ فُلاناً بالأمر، إذا فاجأتَه. وفلانٌ ذو بَديهة إذا فجِئَهُ الأمْرُ لم يتحيَّر. والبُدَاهة أوّل جَرْي الفرس، قال الأعشى: إلاّ بُداهَةَ أو عُلا *** لَةَ سابحٍ نَهْدِ الجُزَارَهْ([15])(بدو) الباء والدال والواو أصلٌ واحد، وهو ظُهور الشيء. يقال بدا الشيءُ يَبدُو، إذا ظَهَر، فهو بادٍ. وسُمِّي خلافُ الحَضَر بَدْواً من هذا، لأنّهم في بَرَازٍ من الأرض، وليسوا في قُرىً تستُرُهم أبنِيتُها. والبادية خِلاف الحاضرة. قال الشاعر([16]): فمن تكن الحَِضارةُ أعجبَتْهُ *** فأيَّ رِجالِ بادِيةٍ تَرَانا وتقول: بدا لي في هذا الأَمر بَدَاءٌ([17])، أي تغيَّر رأْيي عما كان عليه. (بدأ) الباء والدال والهمزة من افتتاح الشيء، يقال بدأت بالأمر وابتدأت، من الابتداء. والله تعالى المبْدِئُ والبادئُ. قال الله عزّ وجلّ: ﴿إنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ ويُعِيدُ﴾ [البروج 13]، وقال تعالى: ﴿كَيْفَ بَدَأَ الخَلْقَ﴾ [العنكبوت 20]. ويقال للأمر العَجَبِ بَدِيٌّ، كأنَّه من عَجَبِه يُبْدَأُ به. قال عَبيد: * فلا بديٌّ ولا عجيبُ([18]) * ويقال للسَّيّد البَدْءُ، لأَنّه يُبدَأُ بذكره. قال: تَرَى ثِنانا إذا ما جاء بَدْأَهُمُ *** وبدؤُهم إنْ أتانا كان ثُنيانا([19])وتقول: أبدأْت من أرضٍ إلى أُخرى أُبدِئُ إبداءً، إذا خرجتَ منها إلى غيرها. والبُدْأَة النَّصيب، وهو من هذا أيضاً، لأنَّ كلَّ ذي نصيبٍ فهو يُبْدأ بذِكْره دونَ غيره، وهو أهمُّها إليه. قال الشاعر([20]): فمَنحْتُ بُدْأَتَها رَقِيباً جانحِاً *** والنارُ تَلفحُ وَجْهَهُ بأُوارِها([21])والبُدُوءُ مفاصل الأصابع،واحدها بَدْءٌ، مثل بَدْع. وأظنّه مما هُمِز وليس أصله الهمز. وإنّما سمّيت بُدُوءاً لبُروزها وظُهورِها، فهي إذاً من الباب الأوّل. وممّا شذَّ عن هذا الأصل ولا أدري ممّ اشتقاقُه قولهم بُدِئَ فهو مبدوءٌ، إذا جُدِرَ أو حُصِبَ. قال الشاعر([22]): وكأَنّما بُدِئَتْ ظَواهِرُ جِلدِه *** ممّا يُصافِحُ من لهيبِ سِهامِها (بدح) الباء والدال والحاء أصلٌ واحدٌ تُرَدُّ إليه فُروعٌ متشابهة، وما بعد ذلك فكلُّه محمولٌ على غيره أو مُبْدَلٌ منه. فأمّا الأصل فاللِّين والرَّخاوَة والسُّهولة. قال الهُذَليّ([23]): كأنَّ أتِيَّ السَّيْلِ مَدَّ عليهمُ *** إذا دفَعَتْهُ في البَدَاحِ الجَراشِعُ([24])ثم اشتُقّ من هذا قولُهم للمرأة البَادِن الضَّخْمة بَيْدَح([25]). قال الطرمّاح: أغَارُ على نَفْسِي لسَلْمةَ خالِياً *** ولو عرَضَتْ لي كلُّ بَيضاءَ بَيْدَحِ([26])قال أبو سعيد: البَدْحاء من النِّساء الواسعة الرُّفْغ. قال: * بَدْحَاء لا يَسْتُرُهُ فَخْذَاها * يقال بَدَحَتِ المرأةُ [و] تبدَّحَتْ، إذا حسُنَتْ مِشْيتها. قال الشاعر: يَبْدَحْنَ في أَسْوُقٍ خُرْسٍ خَلاخِلها *** مَشْيَ المِهارِ بماءٍ تَتَّقي الوَحَلا([27])وقال آخر: يَتْبَعْنَ سَدْوَ رَسْلَةٍ تَبدَّحُ([28]) *** يقودُها هادٍ وعينٌ تَلْمَحُ تَبَدّح: تَبَسَّط. ومن هذا الباب قول الخليل: [البَدْح] ضربُك بشيءٍ فيه رَخاوة، كما تأخذ بِطِّيخة فَتَبْدَح بها إنساناً. وتقول: رأيتهم يَتبادَحُون بالكُرِينَ والرُّمانِ ونحوِ ذلك عبثاً. فهذا الأصل الذي هو عمدة الباب. وأمّا الكلماتُ الأُخَر فقولهم: بدحَه الأمرُ، وإنما هي حاءٌ مبدلة من هاء، والأصل بدَهَهُ. وكذلك قولهم ابتدحت الشيءَ، إذا ابتدأتَ به من تِلقاءِ نفسك، إنما هو في الأصل ابتدَعْت واختلقْت. قال الشاعر: يا أيُّها السّائلُ بالجَحْجاحِ *** لَفِي مُرَادٍ غَيْرَ ذِي ابتداحِ وكذلك البَدْح، وهو العَجْز عن الحَمَالة إذا احتمَلها الإنسان، وكذلك عَجْزُ البعير عن حَمْل حِمْله. قال الشاعر: وكاين بالمَعن مِن أغَرَّ سَمَيْدَعٍ *** إذا حُمِّل الأثْقالَ ليسَ ببادِح([29])فهذا من العين، وهو الإبداع الذي مضَى ذكره، إذا كلَّ وأعيا. فأمّا قول القائل([30]): بالهَجر من شعثاءَ والـ *** ـحَبْلِ الذي قَطَعَتْهُ بَدْحَا فهو من الهاء، كأنها فاجأَتْ به من البديهة، وقد مضى ذكره. وأما الذي حكاه أبو عُبيدٍ مِن قولهم بَدَحْتُه بالعصا، أي ضربتُه بها، فمحمول* على قولهم: بدحْتُه بالرُّمّان وشبهِها، والأصل ذاك. --------------------- ([1]) في الأصل "الشفرة". وقد استشهد في المجمل بصدره. وانظر ما سيأتي في (4: 376). ([2]) انظر معجم البلدان (بدر) حيث الخلاف في نسبته. ([3]) في الأصل: "من المنكب والعنق"، صوابه من المجمل واللسان (5: 113). ([4]) لخراشة بن عمرو العبسي، كما في اللسان (بدر). وعجزه: * زورا وزلت يد الرامي عن الفوق * ([5]) في الأصل: "فاحملني به". ([6]) في المجمل: "لأن قائلها ابتدعها من غير مقال إمام". ([7]) في الأصل: "وإن لما تأت"، صوابه في المجمل. ([8]) هو أبو النجم العجلي الراجز، كما في اللسان (13: 50). ([9]) يصف كلبة اسمها "العقاب" طلبت وعلا مسنا في جبل يدعى "الحقاب". انظر اللسان (حقب، بدن) ومعجم البلدان (الحقاب). وقال ابن بري: "الصواب: وضمها". وقبله: * قد قلت لما جدت العقاب * وفي المجمل: أقول لما خاتت العقاب *** وضمها والبدن الحقاب ([10])في الأصل: "الشمس". ([11]) الشخيص: العظيم الشخص. وفي الأصل: "الواعل الشخص سمي الشخت بدنا"، وهي عبارة محرفة. ([12]) هو الأسود بن يعفر، كما في اللسان (بدن). ([13]) انظر الحدث بتمامه في اللسان (16: 192). ([14]) هو حميد الأرقط،كما في اللسان (بدن). ([15]) ديوان الأعشى 114، واللسان (بده، علل، جزر). ([16]) هو القطامي. انظر ديوانه 58 واللسان (5: 272) وحماسة أبي تمام (1: 129). ([17]) بداء، كسماء. وفي الأصل: "بدء"، تحريف. ([18])صدره كما في ديوان عبيد بن الأبرص 6 والمعلقات 305: * إن يك حول منها أهلها * ويروى: * إن تك حالت وحول أهلها * ([19]) البيت لأوس بن مغراء السعدي، كما في اللسان (بدأ، ثني). ويروى : * ثنياننا إن أتاهم كان بدأهم * وانظر حواشي الحيوان (6: 487). ([20]) هو النمر بن تولب، كما في المجمل واللسان (1: 21). ([21])ضبطت "بدأتها" في الأصل بضم الباء. ويؤيده تعقيب اللسان على البيت. وانظر أيضاً اللسان (4: 47). ويقال أيضاً "بدأتها" بفتح الباء. ([22]) هو الكميت كما في المجمل واللسان (1: 21). ([23]) هو أسامة بن الحارث الهذلي من قصيدة في ديوان الهذليين نسخة الشنقيطي ص85. ([24]) في الأصل: "الخراشع" تحريف. والجراشع، كما في اللسان (9: 397): أودية عظام.وأنشد البيت. ([25]) لم يذكرها في اللسان،وجاءت في المجمل والقاموس. وفي القاموس واللسان (بذخ): "امرأة بيذخ أي بادن". ([26]) البيت لم يرو في ديوان الطرماح. ([27]) صدر هذا البيت في اللسان (3: 231). ([28]) هذه الكلمة ساقطة من الأصل، وإثباتها من اللسان (3: 231). ([29]) كذا وردت كلمة "بالمعن". ([30]) هو أبو دواد الإيادي، كما في اللسان (بدح) برواية: "بالصرم". وقبله: فزجرت أولها وقد *** أبقيت حين خرجن جنحا ـ
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ١٬٧٠٠- الإبدال والتبديل والتبدل والاستبدال: جعل شيء مكان آخر، وهو أعلم من العوض، فإن العوض هو أن يصير لك الثاني بإعطاء الأول، والتبديل قد يقال للتغيير مطلقا وإن لم يأت ببدله، قال تعالى: ﴿فبدل الذين ظلموا قولا غير الذي قيل لهم﴾ [البقرة/59]، ﴿وليبدلنهم من بعد خوفهم أمنا﴾ [النور/55] وقال تعالى: ﴿فأولئك يبدل الله سيئاتهم حسنات﴾ [الفرقان/70] قيل: أن يعملوا أعمالا صالحة تبطل ما قدموه من الإساءة، وقيل: هو أن
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٣٨٨ب د ل
أبدله بخوفه أمناً وبدله مثله.
وبدل الشيء: غيّره.
وتبدلت الدار بإنسها وحشاً.
واستبدلته وبادلته بالسلعة إذا أعطيته شروى ما أخذته منه.
وتبادلا ثوبيهما.
وهذا بدل منه وبديل منه وهم أبدال منهم وبدلاء.
وهذا بديل ما له عديل ورب بدل شر من بدل وهو وجع العظام.
أنشد أبو عمرو لابن نعيم: وتمدرت نفسي لذاك ولم أزل بدلاً نهاري كلـه حتـى الأصـل وهو من الأبدال أي الزهاد.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٥٬٧٩٤الفراء: بَدَلٌ وبِدْلٌ لغتان، ومَثَل ومِثْل، وشَبَه وشِبْه، ونَكَل ونِكْل. قال أَبو عبيد: ولم يُسْمَع في فَعَل وفِعْل غير هذه الأَربعة الأَحرف. والبَدِيل: البَدَل. وبَدَلُ الشيء: غَيْرُه. ابن سيده: بِدْل الشيء وبَدَله وبَدِيله الخَلَف منه، والجمع أَبدال. قال سيبوبه: إِنَّ بَدَلك زَيد أَي إِنَّ بَديلك زَيْد، قال: ويقول الرجل للرجل اذهب معك بفلان، فيقول: معي رجل بَدَلُه أَي رجل يُغْني غَناءه ويكون
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٤٣٥* ب د ل * * البَدِيلُ * البدل و * بَدَلُ * الشيء غيره يقال بدل و * بِدْلٌ * كشبه وشبه ومثل ومثل و * أبْدَل * الشيء بغيره و * بَدَّلَهُ * الله تعالى من الخوف أمنا و * تبديلُ * الشيء أيضا تغييره وإن لم يأت * ببدَلِهِ * و * استبدَلَ * الشيء بغيره و * تبدَّلَهُ * به إذا أخذه مكانه و * المُبَادَلَةُ التَبادُل * و * الأَبْدَالُ * قوم من الصالحين لا تخلو الدنيا منهم إذا مات واحد منهم أبدل الله تعالى
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٨٬٢٠٠بدل الشيء، محركة، وبالكسر لغتان، مثل شبه وشبه، ومثل ومثل، ونكل ونكل، قال أبو عبيدة: ولم نسمع في فعل وفعل غير هذه الأحرف. بديل كأمير: الخلف منه وهو غيره. ج: أبدال أما المحرك والمكسور فظاهر كجبل وأجبال، ومثل وأمثال، وأما جمع بديل، فهو قليل، إذ ليس في كلامهم فعيل وأفعال من السالم، إلا أحرف، وهي شريف وأشراف، ويتيم وأيتام، وفنيق وأفناق، وبديل وأبدال، قاله ابن دريد. قلت: وكذلك شهيد وأشهاد. وتبدله، وبه،
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٢٬١٠٩بَدَلَ
1 بَدَلَ بدل بدلة دل , inf. n. بَدَالٌ: see 2, in three places.
تَبْدِيلٌ
2 تَبْدِيلٌ تبديل properly signifies [The changing, or altering, a thing; or] the changing, or altering, the form, or fashion, or semblance, or the quality, or condition, [of a thing,] to another form, &c., while the substance remains the same; (Th, T, TA;) or the changing a thing from its state, or condition;
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٠٥٢بَدَلَ
بَدَلَ U ( n. ac. بَدَاْل 22 ),
a. Changed, altered.
b. [ Min or Bi ], Exchanged.
بَدَّلَ
بَدَّلَ II ,
a. Changed, altered.
b. [ Bi or Min ], Exchanged.
c. Substituted.
d. Clad with.
بَاْدَلَ
بَاْدَلَ III ,
a. Exchanged with.
أَبْدَلَ
أَبْدَلَ IV ,
a. see II (a) , ( b ), ( c ).
تَبَدَّلَ
تَبَدَّلَ V ,
a. Received in exchange for.
b. Was altered, changed, exchanged.
c.
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٣٣٬٢٢٥بدل
بَدَلَ - يَبْدُلُ - بَدَل - بَدَلاً - أَبْدَلَ - يُبْدِلُ - بَدَّلَ - يُبَدِّلُ - تَبْديْل - تَبَدَّلَ - يَتَبَدَّلُ - اسْتَبْدَلَ - يَسْتَبْدِلُ - اسْتِبْدال
بَدَلَ - يَبْدُلُ + كائن أو شيء أو أمر+ كائناَ أو شيئاً أو أمراً: حل محله وقام مقامه: حل وقام مقامه في فعله و منزلته بعد غيابه أو زواله أو هلاكه: يتم تحديد شيء أو موضوع أول ثم
الصيغ(٣٢)
- تَبْدِيلًاDeğiştirmek(تَفْعِيلًا)×٥
- بَدَّلْنَاDeğiştirdik(فَعَّلْنَا)×٣
- مُبَدِّلَDeğiştiren(مُفَعِّلَ)×٣
- بَدَّلُواDeğiştirdiler(فَعَّلُوا)×٢
- تَبْدِيلَDeğiştirmek(تَفْعِيلَ)×٢
- فَبَدَّلَDeğiştirdi(فَفَعَّلَ)×٢
- نُبَدِّلَDeğiştiririz(نُفَعِّلَ)×٢
- أَتَسْتَبْدِلُونَDeğiştirmek mi istiyorsunuz?(أَتَسْتَفْعِلُونَ)×١
- أُبَدِّلَهُOnu değiştiririm(أُفَعِّلَهُ)×١
- اسْتِبْدَالَDeğiştirmek istemek(اسْتِفْعَالَ)×١
الجذور المجاورةالمجاورة: ٨٠ (الإجمالي: ٢٤٠)
- غير
الآيات المشتركة: ٨ · Ğayr, Ğayr dışında demektir
- كلم
الآيات المشتركة: ٥ · Kelime
- سنن
الآيات المشتركة: ٣ · “Sin” dişler demektir
- مكن
الآيات المشتركة: ٤ · Kevn tepe demektir
- رجز
الآيات المشتركة: ٢ · Pislik demektir
- وجد
الآيات المشتركة: ٤ · Su birikintisidir
- فسق
الآيات المشتركة: ٣ · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
- خير
الآيات المشتركة: ٥ · Hayr : At sürüsü demektir
- طلق
الآيات المشتركة: ٢ · “Dalk” sansar demektir
- رود
الآيات المشتركة: ٤ · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
- أله
الآيات المشتركة: ٢٠ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- قبل
الآيات المشتركة: ٦ · Önce
الآيات التي ورد فيها(٤٠)
مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلًا
Değiştirmek
سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا
Değiştirmek
… يَنْظُرُونَ إِلَّا سُنَّةَ الْأَوَّلِينَ فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَحْوِيلًا
Değiştirmek
سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا
Değiştirmek
نَحْنُ خَلَقْنَاهُمْ وَشَدَدْنَا أَسْرَهُمْ وَإِذَا شِئْنَا بَدَّلْنَا أَمْثَالَهُمْ تَبْدِيلًا
Değiştirmek
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بدل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | غير, عوض, خلف |
| Zıt Kök | ثبت |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin giden veya kaldırılan başka bir şeyin makamına kaim olması, yerini alması |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi yasaların, yaratılış fıtratının ve hakikatin keyfi olarak yerinden edilip yerine bâtılın konulması yahut ilahi iradeyle bir durumun zıddına dönüştürülmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Konum ve nitelik değişimi; varlığın veya hükmün ikame ve istibdal mekanizması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir başkalaşım veya biçimsel değişim sanıp bir şeyin tamamen kaldırılıp yerine yenisinin ikame edilmesi anlamındaki kurucu takas ve halefiyet boyutunu gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بد | Bir şeyin ilk defa ortaya çıkması, ayrışması, belirginleşmesi ve gövde kazanması; nitekim bu çekirdeği paylaşan بدأ ilk defa var etmeyi, بدر aniden ve dolunay gibi belirginleşerek öne çıkmayı, بدع örneksiz ortaya koymayı, بدن ise şahsın gövdesini ve kütlesini ifade eder. | ل | Temas, bağlama, yöneltme ve intikal fonksiyonu taşıyan lâm harfinin eklenmesiyle ilk ortaya çıkış hareketi, bir nesnenin veya durumun kalkıp yerine diğerinin raptedilmesi, makamına yerleştirilmesi ve ikame edilmesi anlamına özelleşmiştir. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Bir mekan, mahalli tutma, sınırlandırılmış yer veya kap |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir şeyin çıkışı ve yerine başka bir şeyin girişi, hareketli eşik |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Bir nesneyi bir konuma sevk etme, hedefe yöneltme, raptetme |
| بدل | Mekanın kapısından birini çıkarıp diğerini sevk ederek onun yerine yerleştirme hareketi | Mevcut olanın çekilmesiyle boşalan mahalle, sevk edilen yeni unsurun girip yerleşmesi ve orayı ikame etmesi |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesnenin diğerinin yerine fiziki olarak konulması, göç ve pazar hayatında bir malın diğerinin yerine takas edilmesi; koltuk altı ile göğüs arasındaki et parçası (bâdile). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi el-Muhabbel es-Sa'dî (veya İbn Nuaym) şiirinde gün boyu bedensel bitkinlik ve kemik ağrısı için badal kelimesini kullanmıştır; ayrıca bir emirin veya görevlinin azledilip yerine başkasının ikame edilmesini ifade eden azlü'l-emîri li'l-emîri'l-mübdeli kullanımı erken şiir dilinde yaygındır: عَزْلَ الأمِيرِ للأميرِ المُبْدَلِ |
| Erken Arapça kullanım | Klasik sözlük geleneğinde aktarıldığı üzere, bir kimsenin yolculukta veya işte bir başkasının yerini tutması için yerine ikame edilen kimseye bedel denmesi; ticarî takasta metaın yerine denginin konulması; nahiv ilminde bir kelimenin yerine onun irabını ve yerini alan bedel ıstılahı. |
المصدر Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dil ailesinde بدل kökü, özellikle Orta ve Güney Sami kollarında değiş tokuş, bir şeyin yerine geçme, karşılık ve bedel ekseninde süreklilik gösterir. İbranicede בדל (b-d-l / badal) kökü ayırmak, bölmek, fark koymak (hifil formunda hibdīl: tefrik etmek) anlamına gelirken; Arapçada bu ayrışma hareketi, bir şeyi çıkarıp yerine diğerini koyarak ikame etme semantiğine yoğunlaşmıştır. Süryanicede ve Klasik Aramicede benzer fonetik yapıdaki kökler ayrılma ve takas bağlamlarını muhafaza eder. Arapça, kökün ilksel somut ayrışma ve aralama anlamını, bir nesnenin yerini terk etmesi ve boşalan o makama başka bir nesnenin geçirilmesi şeklinde semantik bir dönüşüme uğratarak sosyal, hukuki ve ontolojik ikame düzeyine taşımıştır.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir nesnenin giden başka bir nesnenin makamına kaim olması; tebdîl ve ibdâl | Eski durumun veya varlığın zevaliyle açılan mahalle yenisinin bağlanması, sıfat veya zat değişimi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice badal (ayırmak, tefrik etmek); Aramice ayrışma ve karşılık bildiren kökler | Ayrışma ve bir unsuru diğerinden ayırıp onun mevkisine geçirme hattında anlam kayması | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Güney Arapçası ve Afro-Asyatik ticari takas tabakası | Karşılıklı mal mübadelesi ve bedel verme pratikleri | Muhtemel |
المصدر HALOT, Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بدل | Anlamlı | Yerine koymak, değiştirmek | Gidenin yerine yenisini getirmek | Hedef kök |
| بلد | Anlamlı | Mekan tutmak, yerleşmek, belde | İnsanın barındığı, sabitlendiği toprak parçası | Mekan unsuru ortak çekirdektir |
| دبل | Anlamlı | Toplamak, kümelemek, lokma yapmak | Parçaları bir araya getirip yuvarlamak | Toplanma ve sınır |
| دلب | Anlamlı | Çınar ağacı (düleb) | Su çarkı veya ulu ağaç türü | Kur'an'da geçmez |
| لبد | Anlamlı | Yapışmak, birbirine kenetlenmek | Katman katman birikip yere serilmek veya yığılmak | Kur'an'da geçer; zıt hareket (ayrılmama, yapışma) |
| لدب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بدل | Merkez | İkame ve tebdil | Bir şeyin bizzat yerini kaldırıp makamına yenisini koymak | Hem zatın hem sıfatın yerine başkasını getirme |
| غير | Komşu | Başkalaşım | Bir şeyin özü aynı kalırken nitelik ve halinin değişmesi | بدل doğrudan ikame iken, غير başkalaşmadır |
| عوض | Komşu | Karşılık verme | Kaybedilen veya elden çıkan bir nesnenin telafisi olarak verilen denk | Zararın veya eksikliğin telafisi yönü esastır |
| خلف | Komşu | Halef olma | Birinin ardından gelip onun yerine geçmek, arkasında durmak | Zaman ve sıra boyutuyla ardıllık öne çıkar |
| ثبت | Zıt | Sabit kılma | Bir yerde çakılı durmak, yerini korumak, değişmemek | بدل mevkiden çekilmeyi, ثبت ise mevkide kalmayı anlatır |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بدل | İkame etmek, değiştirmek | Bir şeyin kalkıp yerine diğerinin kaim olması | Kesin |
| Latince | Substituere, commutare | Yerine koymak, takas etmek | Substituere tam olarak bir mevkide birinin yerine geçmeyi karşılar; mutare ise genel değişimi içerir | Güçlü |
| İngilizce | Substitute, replace, exchange | Yerine geçirmek, takas etmek | Replace ve substitute gidenin yerine gelmeyi tam verir; alter kelimesi ise zattan ziyade sıfat değişimini karşılar | Kesin |
| Almanca | Ersetzen, austauschen | Yerine koymak, mübadele etmek | Ersetzen boşalan yeri doldurmayı, austauschen ise iki yönlü takası karşılar | Kesin |
| Fransızca | Remplacer, substituer | İkame etmek, yerine geçmek | Bir nesnenin diğerinin fonksiyonunu devralması boyutunu kapsar | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَبَدَّلَ / بَدَّلُوا | Hakikati tahrif etmek, sözü ve nimeti bâtılla değiştirmek | İsrailoğullarının kendilerine emredilen sözü değiştirmesi veya nimete karşı nankörlük edilmesi bağlamı (Bakara 2:59, İbrâhîm 14:28) |
| يُبَدَّلُ / تَبْدِيلَ | İlahi sünnetin ve sözün asla değişmezliği | Allah'ın yaratışında, kelimelerinde ve sünnetinde başkalaşma olamayacağı bağlamı (Rûm 30:30, Fetih 48:23, Yûnus 10:64) |
| يُبَدِّلُ / نُبَدِّلَ | Kötülüğün iyiliğe, korkunun emniyete dönüştürülmesi (İlahi lütuf) | Tövbe edenlerin günahlarının sevaba tebdili ve müminlerin korkularının güvene çevrilmesi (Furkân 25:70, Nûr 24:55) |
| أَتَسْتَبْدِلُونَ / اسْتَبْدَلْتُمْ | Değersizi değerliye tercih ederek takas etmek | Aşağı olanı üstün olana yeğleme kınaması (Bakara 2:61, Nisâ 4:20) |
| يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا | Bir toplumu helak edip yerine yenisini ikame etmek | Tarihsel ve sosyolojik ikame yasası (Muhammed 47:38, Tevbe 9:39) |
| بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا | Cezanın veya yaratılışın fiziksel olarak yenilenmesi | Ahirette azabın sürekliliği için derilerin yenilenmesi yahut yerin başka bir yere tebdili (Nisâ 4:56, İbrâhîm 14:48) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kelamullah ve sünnetullahın değişmezliği | İlahi sözlerin tebdil edilemeyeceği kuralı; küfür ve imanın tebeddülü; ahirette tebdil-i arz meselesi | Hüküm ve ontik yapıda ilahi irade dışı değişimin imkansızlığı |
| Fıkıh | Hukuki takas, bedel ve tazminat | Akitlerde ivaz (bedel), haksız fiilde zararın bedelle tazmini, vasiyetin tebdili yasağı | Bir hakkın veya malın hukuki karşılığı olarak ikame edilen nesne |
| Tefsir | Nesh ve ayetlerin tebdili tartışması | Bir ayetin yerine diğerinin getirilmesi (Nahl 16:101); fıtratın tebdil edilemezliği | Metin, hüküm veya tarihsel aşamalarda ilahi tasarrufun yönü |
| Hadis | Ebdâl kavramı ve amellerin dönüşümü | Rivayetlerde geçen veliler zümresi (ebdâl) ve tövbe ile seyyiatın hasenata tebdili | Bir zümrenin vefatıyla yerlerine başkalarının ikame edilmesi |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Fıtrat ve vahyî ilke | Değişmez hakikat | Ölçü ve sınır koruma | Dinde bidat ve tahrif, ilahi emrin yerine beşeri hevanın tebdil edilmesidir | Kesin |
| İlmi | Yasa ve aksiyomlar | Dönüşüm kuralları | Durumlar arası geçiş | Enerjinin ve maddenin bir formdan diğerine girmesi, yerini alması mekanizması | Güçlü |
| Siyasi | İktidar ve tebaa | Toplumsal istibdal | Tasfiye ve yeni ikame | Görevini yapmayan yönetici veya toplumun tarih sahnesinden silinip yenisiyle değişmesi | Kesin |
| İktisadi | Ticaret ve pazar | Mübadele ve bedel | Denge ve telafi | Mal ve hizmetlerin pazar yerinde denk kıymetlerle takas edilmesi, bedel ödenmesi | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fonksiyonel ikame ve değişken dönüşümü (Permütasyon / İkame cebri) | Bir denklemde bir değişkenin yerine ona denk veya onu sıfırlayan başka bir değişkenin konularak sistemin yeniden kurulması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal ikame kuramı ve rol değişimi | Toplumsal yapıda çöken bir kurumun, tabakanın veya elitin yerini yeni bir aktörün alması; kurumsal halefiyet | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece sıradan bir fikir değişikliği, tadilat veya yüzeysel bir reform olarak anlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir varlığı, hükmü veya toplumu kökten kaldırıp yerine yenisini koyma (istibdal); ontolojik ve ahlaki yer değiştirme |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İlahi sünnetin değişmezliği ile tarihteki toplumların tasfiyesi (istibdal) arasındaki yapısal dengeyi kavrayamamak; tebdili sadece metin bozulması sanıp fıtratın ve hayat tarzının bozulmasını göz ardı etmek |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem değişmezlik yasasını (kelimatullah ve sünnetullahın tebdilsizliği) hem de tarihsel değişim yasasını (halkların istibdali) aynı kök üzerinden kurması bakımından merkezi bir anahtardır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahi sünnetlerin sürekliliğini bildiren ayetlerde; İsrailoğullarının tebdil ve tahriflerini anlatan kıssalarda; tövbenin niteliğini açıklayan ahkam ve müjde ayetlerinde. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikatin zamanla eskiyip kendiliğinden değişebileceği yanılgısını düzeltir; değişimin ancak ilahi ölçüye uyulmadığında bir tasfiye ve ikame mekanizması olarak işlediğini gösterir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir nesnenin bulunduğu yerden alınıp boşalan yerine başka bir nesnenin getirilip oturtulması, takas edilmesi.
- Soyut anlamBir ilkenin, niteliğin, hükmün veya insan topluluğunun makamından çekilerek yerini zıddına veya halefine bırakması; yapısal ikame.
- Sistematik karşılıkSabit bir yasa çerçevesinde işletilen ikame ve dönüşüm mekanizması; liyakatsiz olanın elenip yerine layık olanın getirilmesi süreci.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde sistemi veya mekanı, mevcut unsuru, ise ikame edilen yeni unsuru temsil eder. dönüşüm ve tebdil operatörüdür. Dönüşüm sonucunda çekilmiş, onun işgal ettiği konum aynı kalmak şartıyla yerine yerleşmiştir. Böylece sistemin makamı korunurken taşıyıcı unsur tamamen yenilenmiştir.