زيد
ز - ي - د
جذر- الورود: ٦٢
- الآيات: ٦٠
- الصيغ: ٤٦
- المعاجم: ١١
Zade : Azık demektir. Vav ye’ye dönüşmüş, artmak anlamını kazanmıştır.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١١)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Zade : Azık demektir. Vav ye’ye dönüşmüş, artmak anlamını kazanmıştır.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٩٩١باب الزاي والدال ووايء معهما
ز د و، ز و د، ز ي د، ز أ د، أ ز د مستعملات
زدو:
الزَّدْوُ: لغةٌ في السَّدْو، وهو منلعب الصّبيان بالجَوْز، والغالب عليه الزّاي.
زود:
الزّود: تأسيسُ الزّاد، وهو الطَّعام الذّي يُتَّخَذُ للسَّفَر والحَضَر.
والمِزْوَد: وعاء الزّاد، وكلّ مُنْتَقلٍ بخيرٍ أو عَمَل فهو مُتَزَوِّد.
وزُوَيدة: اسم امرأةٍ من المهالبة.
زيد:
زِدته زيداً وزيادة. وزاد الشّيءُ نفسُه زيادة. وإبل
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٦٤٠الزِيادة: النموُّ. وكذلك الزُوادَةُ. تقول: زادَ الشيءُ يَزيدُ زَيْداً وزِيادَةً، أي ازداد. وزاده الله خيراً، وزاد فيما عنده. والمَزيدُ: الزيادة. ويقال: أفعلُ ذلك زيادةً. واستزادَه، أي استَقْصَرَهُ. وتَزَيَّدَ السِعْرُ: غَلاَ. والتَزَيُّدُ في السير: فوق العَنَقِ. والتزيُّدُ في الحديث: الكذب. وزائِدةُ الكَبِد: هُنَيَّةٌ منها صغيرة إلى جنبها مُتَنَحِيَّةٌ عنها؛ وجمعها زَوائد. والأَسدُ ذو زَوائدَ،
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٢٬٧٠٠ز د ( و ا ي ء )
زود ، زدو ، زيد ، زأد ، أزد : مستعملات .
زود : قال الليث : الزَّوْدُ : تأسيسُ الزّاد ، وهو الطعام الّذي يُتّخذ للسّفر والحَضَر جميعاً .
والمِزْوَدُ : وعاءٌ يُجعَل فيه الزّاد ، وكلُّ من انتقل مَعَه بخيرٍ أو شَرَ مِن عمَلٍ أو كسبٍ فقد تَزَوَّد .
وزُوَيْدة : اسمُ امرأةٍ من المَهالِبة ، قال : والْمَزادَة بمنزلةِ رِاويَةٍ لا عَزْلاَءَ لها .
قلتُ : المَزادُ بغير ها هي الفَرْدة الّتي
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٣٬٩٣٢(باب الزاي والياء وما يثلثهما)
(زيب) الزاي والياء والباء أصلٌ يدلُّ على خفّةٍ ونشاط وما يشبه ذلك. والأصلُ الخِفّة. يقولون: الأَزْيَبُ النشاط. ويقولون: مَرّ فلانٌ وله أزْيَبٌ إذا مَرَّ مَرّاً سريعاً. ومن ذلك قولهم للأمر المنكَر: أَزْيَبٌ. وهو القياس، وذلك أنّه يُستخفّ لمن رآه أو سمعه قال:
تُكلّفُ الجارةَ ذَنْبَ الغُيّبِ *** وهي تُبيتُ زوجَها في أزيَبِ([1])ومن الباب قولهم للرجل الذّليل والدّعِيِّ
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٩٥٢ز ي د
زاد المـاء والمـال وازداد وازددت مالاً.
وازداد الأمر صعوبة.
وازدد من الخير ازدياداً وزاده الله مالاً وزاد في ماله وزاد على ما أراد وزاد على الشيء ضعفه.
وأخذته بدرهم فزائداً.
واستزاد: طلب الزيادة.
ولا مستزاد على ما فعلت ولا مزيـد عليـه.
وتزايـد السعـر وتزيـد.
وتزايدوا في ثمن السلعة حتى بلغ منتهاه.
وزايد أحد المبتاعين الآخر مزايدة.
وهو يتزيد في حديثه.
وتزيدت
ز ي د زاد المـاء والمـال وازداد وازددت مالاً. وازداد الأمر صعوبة. وازدد من الخير ازدياداً وزاده الله مالاً وزاد في ماله وزاد على ما أراد وزاد على الشيء ضعفه. وأخذته بدرهم فزائداً. واستزاد: طلب الزيادة. ولا مستزاد على ما فعلت ولا مزيـد عليـه. وتزايـد السعـر وتزيـد. وتزايدوا في ثمن السلعة حتى بلغ منتهاه. وزايد أحد المبتاعين الآخر مزايدة. وهو يتزيد في حديثه. وتزيدت الناقة: مدت بالعنق وسارت فوق العنق كأنها تعوم براكبها. قال: وأتلع نهاض إذا ما تزيدت بـه مد أثناء الجديل المضفر وهـذه مـزادة وفـراء زمزايـد وفـر وهي الراوية تفأم بجلد ثالث يزاد بين الجلدين. وتقول: الولد كبد ذي الولد وولد الولد زيادة الكبد وهـي قطعـة معلقـة بهـا وجمعهـا زبايـد. ويقـال: إن زكّيـت مالك زيد أي زاد كثيراً. ومن المجاز: فلان يستزيد فلاناً: يستقصره ويشكوه وهو مستزيد. وكتب إليه كتاب استزادة. وهم زيد على مائة وزيادة. قال ذو الإصبع العدوانيّ: وأنتـم معشـر زيـد على مائة فأجمعوا أمركم طراً فكيدونـي أي زائدون.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٥٬٠٦٠الزِّيادة النُّموّ وكذلك الزُّوادَةُ الزيادة خلاف النقصان زَاد الشيءُ يزيدُ زَيْداً زِيداً زيادة زياداً مَزيداً مَزاداً أَي ازدَاد الزَّيْدُ الزِّيدُ الزيادة وهم زِيدٌ على مائة زَيْدٌ قال ذو الأُصبع العدواني وأَنْتُمُ مَعْشَرٌ زَيْدٌ على مائة فأَجْمِعُوا أَمرَكم طُرًّا فكيدونِي يروى بالكسر والفتح زدته أَنا أَزيده زيادة جعلت فيه الزيادة واستزدته طلبت منه الزيادة واستزاده أَي استَقْصَرَه واستزاد
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٤٠٨* ز ي د * * الزِّيَادَةُ * النمو وبابه باع و * زِيادَةً * أيضا و * زادَهُ * الله خيرا قلت يقال * زَادَ * الشيء وزاده غيره فهو لازم ومتعدٍ إلى مفعولين وقولك زاد المال درهما والبُرُّ مُدّا فدرهما ومُدَّا تمييز اه كلامي و * المَزِيدُ * بكسر الزاي الزيادة و * اسْتَزَادَهُ * استقصره و * تَزَيَّدَ * السعر أي غلا و * التَّزَيُّدُ * في الحديث الكذب و * المَزَادَةُ * بالفتح الرواية والجمع * مَزَادٌ * و *
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١٣٬٢٣٣الزيد بالفتح والكسر والتحريك قال شيخنا: ولو قال الزيد، ويكسر ويحرك، كان أخصر، وأوفق بقواعده، والزيادة، بالكسر والمزيد، والمزاد، والزيدان، بفتح فسكون، كل ذلك بمعنى، أي بمعنى النمو والزكاء. الأخير شاذ كالشنآن، ولذلك قالوا: الشنآن والليان، لا ثالث لهما، وعلى ما للمصنف يزاد: زيدأن. ويقال هم زيد على المائة وزيد، بالكسر والفتح، وبهما، روي قول ذي الإصبع العدواني:
وأنتم معشر زيد علـى مـائة
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٦٬٠٥٩زَادَ
1 زَادَ ذ , (S, A, Mgh, Msb, K,) aor. يَزِيدُ, (S, Mgh, Msb,) inf. n. زِيَادَةٌ (S, A, * Msb, K *) and زَيْدٌ, (S, Mgh, Msb, K, *) with which are syn. زِيدٌ (S, K) and زَيَدٌ (K) and مَزِيدٌ (S, K) and زَيْدَانٌ, which last is anomalous, like شَنْآنٌ (K) and لَيَّانٌ, said to be the only instances of the kind, (TA,) all as inf. ns., (TK,) and so is مَزَادٌ, (TA,) and J adds that زُوَادَةٌ
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٤٠٩زَادَ
زَادَ ( y ) I ( n. ac. زَيْد 1 , زَيَد 4 , مَزِيْد [ 18 ] , زِيَاْدَة 23t ),
a. Grew; increased; throve, flourished, prospered.
b. [ 'Ala ], Surpassed, exceeded.
c. Prospered, blessed; increased, multiplied.
زَيَّدَ
زَيَّدَ II ,
a. see I (c) .
b. Added to, augmented; raised ( price ).
زَاْيَدَ
زَاْيَدَ III ,
a. Outbid.
تَزَيَّدَ
تَزَيَّدَ V ,
a. Became dear, high, rose (
الصيغ(٤٦)
- يَزِيدُArtırır(يَفْعِلُ)×٤
- زَادَهُمْOnları artırdı(فَعَلَهُمْ)×٣
- وَيَزِيدُهُمْVe onları artırır(وَيَفْعِلُهُمْ)×٣
- ازْدَادُواArttılar(افْتَعَلُوا)×٢
- تَزِدِArtırma(تَفْعِلْ)×٢
- زِدْنَاهُمْOnları artırdık(فَعَلْنَاهُمْ)×٢
- فَزَادَتْهُمْOnları artırdı(فَفَعَلَتْهُمْ)×٢
- لِيَزْدَادُواArtmaları için(لِيَفْتَعِلُوا)×٢
- نَزِدْArtırırız(نَفْعِلْ)×٢
- وَلَيَزِيدَنَّKesinlikle artıracak(وَلَيَفْعِلَنَّ)×٢
الجذور المجاورةالمجاورة: ٩٤ (الإجمالي: ٢٩٧)
- حطط
الآيات المشتركة: ٢ · Hatit (Tı) cüce demektir
- نفر
الآيات المشتركة: ٣ · Avcılıkta veya savunmada oluşturulmuş çatışma grubu, sonra…
- قرأ
الآيات المشتركة: ٥ · “Karye”, kaynar veya kuyu suyunun bulunduğu, halkın…
- بسط
الآيات المشتركة: ٣ · Bisat kilim demektir
- مرض
الآيات المشتركة: ٣ · “Bürde” gocuk demektir
- مأه
الآيات المشتركة: ٢ · Yüz
- كفر
الآيات المشتركة: ١٢ · Hufre, çukur demektir
- خسر
الآيات المشتركة: ٤ · Husrin : “Hasre" harap olmuş yer demektir
- رهق
الآيات المشتركة: ٢ · Bira gibi hafif sarımtırak içkidir
- ربب
الآيات المشتركة: ١٧ · Ribve, tümsek demektir
- غفر
الآيات المشتركة: ٧ · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
- أمن
الآيات المشتركة: ١٥ · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
الآيات التي ورد فيها(٦٠)
وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلَا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَسَارًا
Artırır
… جَاعِلِ الْمَلَائِكَةِ رُسُلًا أُولِي أَجْنِحَةٍ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ يَزِيدُ فِي الْخَلْقِ مَا يَشَاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ …
Artırır
… خَلَائِفَ فِي الْأَرْضِ فَمَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَلَا يَزِيدُ الْكَافِرِينَ كُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلَّا مَقْتًا وَلَا يَزِيدُ …
Artırır
… يَزِيدُ الْكَافِرِينَ كُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلَّا مَقْتًا وَلَا يَزِيدُ الْكَافِرِينَ كُفْرُهُمْ إِلَّا خَسَارًا
Artırır
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | زيد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (ecvef-i yâî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | نمى, ربو, كثر |
| Zıt Kök | نقص |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin mevcut hacim, miktar, sayı veya sınırının üzerine eklenerek çoğalması, taşması ve fazlalaşması |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın yönelimine göre imanın, hidayetin ve mükâfatın yahut küfrün, nifakın ve azabın katlanarak büyümesi |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık ve amel süreçlerinin durağan kalmayıp girdilere bağlı olarak müspet veya menfi yönde kümülatif genişlemesi |
| Kritik Hata Riski | Artışı yalnızca niceliksel ve maddi bir büyüme sayıp Kur’an’daki ahlaki ve ontolojik nitelik katlanmasını gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| زي | Bir sınırdan dışa doğru açılma, yayılma, belirginleşme ve yön değiştirme hareketidir; bu hareket زيت kökünde sıvının sızıp yayılmasında, زيغ kökünde doğruluk ekseninden sapmada ve زين kökünde güzelliğin dışa vurup görünürleşmesinde izlenir. | د | Kapı ve ileri itilme imgesini taşıyan د harfi, açılma hareketini mevcut sınırın ötesine doğru iterek hacimce, sayıca veya dereceğe eklemlenme ve taşma (artma, fazlalaşma) boyutuna ulaştırmıştır. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ز | Kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Mevcut sınırın kesilip aşılması, durağan yapının bölünerek dışına çıkılması. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Dışa doğru uzanma, etkin müdahale ve ekleme eylemi. |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir merhaleden diğerine geçiş, eşiğin aşılması ve yeni bir alana katılım. |
| زيد | Sınırı kesip aşarak ileriye doğru uzanmak ve yeni bir eşikten geçerek büyümek | Sabit olan haddin veya miktarın el/müdahale ile aşılarak bir kapıdan geçercesine mevcut olanın üzerine eklenmesi ve büyümesi hareketi. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir sıvının, suyun veya kabın içindekinin taşacak derecede çoğalması; devenin yürüyüşünde boynunu öne uzatarak adımlarını mutat sınırın üzerine çıkarması; ciğerin kenarındaki fazlalık et parçası (ziyâdetü’l-kebid). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Zü’l-İsba‘ el-Advânî bir beytinde kavmine meydan okurken topluluğun yüzden fazla olduğunu belirtmek üzere kökü şu şekilde kullanmıştır: وَأَنْتُمُ مَعْشَرٌ زَيْدٌ عَلَى مِائَةٍ / فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ كَيْداً فَكِيدُونِي |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem Arap şiirinde ve nesrinde devenin yürüyüş temposunu zorlaması veya konuşanın lafı gereğinden fazla uzatıp mübalağa yapması bağlamında Adî b. Zeyd’in şu beytinde yer almıştır: إِذَا أَنْتَ فَاكَهْتَ الرِّجَالَ فَلَا تَلَعْ / وَقُلْ مِثْلَ مَا قَالُوا وَلَا تَتَزَيَّدِ |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça زيد kökü, Kuzeybatı Sami dillerinde ve genel Sami dil ailesinde kök morfolojisi ve ünlü dönüşümleri bakımından zengin bir yayılıma sahiptir. Kökün İbranice ve Aramicedeki birincil eşdeğeri, kaynama, taşma, taşkınlık yapma, haddi aşma veya kibrinden ötürü ileri gitme anlamlarını taşıyan zyd (İbranice zud / zid, Aramice ve Süryanice zyad) köküdür. İbranicede bu kökten türeyen isimler suyun kaynayıp taşmasını ve insanın haddini aşarak kibirlenmesini (kasti ve taşkınca günah işlemeyi) ifade eder. Arapçada ise kök hem nötr hem de bağlama göre müspet veya menfi olarak bir nesnenin, miktarın yahut hâlin kendi sınırını aşarak fazlalaşması ve üzerine eklenmesi anlamına odaklanmıştır. Fonetik ve semantik süreklilik, içsel kabarma ve sınırını aşarak büyüme çekirdeğinin Sami zeminindeki ortak kökene dayandığını göstermektedir.
درجة الثقة Kesin
المصدر Gesenius’ Hebrew and Chaldee Lexicon, Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | زيد ve زود ilişkisi | Kök, yol azığı anlamına gelen زود ile akraba olup bünyeye veya yola sonradan eklenen, taşınan ve fazladan güç katan ek unsuru imler; ecvef yâî yapıda fazlalaşma fiili haline gelmiştir. | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice zud/zid, Süryanice zyad | İbranice ve Aramicede kabarma, taşma, haddini aşma ve cüret etme anlamı Arapçadaki miktar ve derece artışıyla semantik ortaklık taşır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dilleri ötesinde Afro-Asyatik katmanda doğrudan kanıtlanmış fonetik denkliği olan bir türev tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |
المصدر Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| زيد | Anlamlı | Artmak, çoğalmak, eklenmek | Mevcut miktarın veya hâlin üzerine ilave olma, büyüme. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| زدي | Anlamlı | Uzanmak, adım atmak, çözgü germek | Devenin adımlarını uzatarak yürümesi veya dokumada ipliklerin boyuna gerilmesi. | Hedef kökle doğrusal genişleme ve ileri uzanma paydasında birleşir; Kur'an'da geçmez. |
| يزد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| يدز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| دزي | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| ديز | Anlamlı | Eksik vermek, haksızlık etmek | ضيز kökünün fonetik varyantı olarak hakkı kısmak, adaletsiz paylaştırmak. | Hedef kökün artırma anlamına zıt bir eksiltme hareketi barındırır; Kur'an'da geçmez. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| زيد | Merkez | Miktar ve derecede artış | Mevcut olan bir yapının, sınırın veya niteliğin üzerine doğrudan eklemlenerek büyümesi. | Hem niceliksel hem niteliksel, hem müspet hem menfi bağlamda kümülatif artışı karşılar. |
| نمى | Komşu | Organik büyüme ve gelişme | Canlı organizmanın iç dinamikleriyle, tabii bir süreçle boy atıp serpilmesi. | زيد dışarıdan eklenmeyle de olurken نمى içsel ve organik beslenmeyle gerçekleşir. |
| ربو | Komşu | Şişme, kabarma ve yükselme | Bir şeyin hacminin köpürerek, kabararak veya fazlalık talep ederek yukarı doğru çıkması. | ربو kabarma ve dikey yükselme veya haksız nema vurgusu taşır; زيد ise yalın ilavedir. |
| كثر | Komşu | Çokluk ve sayıca fazlalık | Bireylerin veya parçaların sayısal olarak yoğunlaşması ve azlığın zıddı olması. | كثر mevcut durumun çokluğunu belirtirken زيد bir önceki duruma göre artış sürecini vurgular. |
| نقص | Zıt | Eksilme ve azalma | Mevcut olan hacim, sayı veya kaliteden bir kısmının eksilip eksik kalması. | زيد fazlalaşmayı ve üzerine eklenmeyi sağlarken نقص bütünden kopmayı ve eksilmeyi kurar. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | زيد | Artmak, çoğalmak, fazlalaşmak | Bir şeyin mevcudunun üzerine eklenmesi; kümülatif büyüme. | Kesin |
| Latince | Augere, incrementum | Artırmak, büyütmek; büyüme | Mevcut olanı büyüterek yüceltme veya ekleme yapma boyutunu karşılar; ahlaki menfi kutbu zayıftır. | Güçlü |
| İngilizce | Increase, augment, accrue | Artmak, eklenmek, çoğalmak | Increase genel artışı, augment dışarıdan eklemeyi, accrue ise süreç içinde birikerek artmayı karşılar. | Kesin |
| Almanca | Zunehmen, vermehren, steigern | Artmak, çoğalmak, yükselmek | Zunehmen durumun/hacmin büyümesini, steigern ise derece ve yoğunluğun artırılmasını çok iyi yansıtır. | Kesin |
| Fransızca | Augmenter, accroître | Artmak, çoğaltmak | Boyut, miktar ve derece bakımından var olanın üzerine eklenme eylemini taşır. | Kesin |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Collins French Dictionary.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| İman ve hidayetin artması | Kalbi ve ahlaki kesinliğin, teslimiyetin güçlenmesi | Müminlerin ayetleri dinlediklerinde veya zorlukla karşılaştıklarında sebatlarının pekişmesi (Âl-i İmrân 3:173, Tevbe 9:124, Ahzâb 33:22). |
| Küfür, nifak ve sapkınlığın artması | Kalpteki manevi hastalığın ve azgınlığın katlanması | İnkârcıların ve münafıkların uyarılara inatla direnerek batılda derinleşmesi (Bakara 2:10, Mâide 5:64, Tevbe 9:125). |
| Mükâfat, ihsan ve lütfun artırılması | Hak edilen karşılığın kat kat fazlasının bahşedilmesi | Salih amel işleyenlere ilahi fazl u keremden fazlasının verilmesi (Nisâ 4:173, Fâtır 35:30, Şûrâ 42:26). |
| Azap ve cezanın artırılması | Cezanın şiddetinin ve katmanlarının çoğaltılması | Haddi aşanlara ve sapanlara azabın katmerli hale getirilmesi (Nahl 16:88, İsrâ 17:97, Nebe 78:30). |
| Yaratılışta veya bedende fiziki fazlalık | Cüsse, güç veya organ zenginliği | Talut'un ilim ve beden üstünlüğü yahut meleklerin kanat sayısındaki çokluk (Bakara 2:247, Fâtır 35:1). |
| Ahiretteki sınırsız lütuf (Mezîd) | Cennet ehline tasavvurun ötesinde sunulan nihai tecelli | Hesapsız nimetlerin ötesinde Allah'ın cemali ve rızasıyla buluşma (Kāf 50:35). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İmanın mahiyeti | İmanın artıp eksilmesi (ziyâdetü’l-îmân ve noksânuhâ) meselesinde amelin imana dahil olup olmadığı tartışması. | İmanın yakîn, amel ve nur bakımından derecelenmesi. |
| Fıkıh | Akitler ve ceza hukuku | Satışta artırma (müzâyede), faiz fazlalığı (ribâ ziyâdesi) ve akit konusu mala yapılan sonradan eklemeler. | Hak edilmemiş karşılıksız fazlalık veya meşru bedel artışı. |
| Tefsir | İlahi adalet ve fazl dengesi | İyiliklere karşı ziyadenin Allah'ın lütfu (fazl), kötülüklere karşı ziyadenin ise amelin kendi cinsinden cezası olması. | Fazl u keremin hak ediş sınırını aşan sınırsızlığı. |
| Hadis | Şefaat ve rü'yetullah | Amellerin karşılığında on misli ve daha fazlası (ve ezîd) müjdesi ile Yunus 10:26'daki ziyadenin cemalullah olarak tefsiri. | Kesintisiz ilahi ihsan ve müşahede. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kul-Yaratıcı ilişkisi | Fazl ve istidraç | Yönelimin karşılığını büyütme | Kişi hayra yönelirse hidayet ve ecir, şerre yönelirse batıl ve dalalet katlanarak geri döner. | Kesin |
| İlmi | Bilgi birikimi ve epistemoloji | Kümülatif idrak | Bilginin amelle derinleşmesi | Doğru bilgiye göre yaşamak feraseti ve yeni idrak kapılarını açarak ilmi artırır (Tâhâ 20:114). | Kesin |
| Siyasi | Otorite ve toplumsal güç | Liyakat ve kapasite | İktidar meşruiyetini tahkim etme | Yöneticiye verilen ilim ve beden üstünlüğü siyasal kabiliyeti artırır (Bakara 2:247). | Güçlü |
| İktisadi | Servet ve sermaye akışı | Nema, artık değer ve infak | Sermaye dolaşımında bereket | Meşru infak ve şükür reel bereketi artırırken (İbrâhîm 14:7), faizdeki suni artış yok oluşa mahkûmdur. | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Pozitif geri besleme (positive feedback) ve kümülatif büyüme | Sisteme giren çıktının bir sonraki adımda girdi olarak işlev görüp büyüklüğü üssel veya doğrusal artırması mantığı. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Pekiştirme (reinforcement) ve sermaye birikimi | Bireyin tutumlarının ödül veya sonuçlarla kemikleşerek çoğalması; sosyolojide avantajın avantajı doğurması etkisi. | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece niceliksel, parasal veya mekanik bir rakam büyümesine indirgeyerek kalbi, ahlaki ve ontolojik nitelik artışını göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | زيد, sadece dışsal bir fazlalık değil; imanın yakinleşmesi, kalpteki hastalığın kokuşması, ilahi cezanın veya mükâfatın varoluşsal olarak katmerlenmesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İmanın artmasını imkânsız sayan donuk bir inanç anlayışına sapmak veya kötülüğün kendi kendini büyüterek sahibini yutacağını fark edememek. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın dinamik ahlak ve varlık yasasını açıklar: İnsan hiçbir zaman sabit kalmaz; her tercih ya hayrı ya da şerri büyüten bir sürecin tohumudur. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Müminlerin psikolojik olgunlaşmasını anlatan ayetlerde, münafıkların içsel çürüme süreçlerinde ve ahiret nimetlerinin sınırsızlığını bildiren tablolarda. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dinî hayatın statik bir kabulden ibaret olduğu vehmini yıkar; amelin inanca, nankörlüğün ise hüsrana doğrudan çarpan etkisi yaptığını gösterir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir sıvının taşması veya bir nesnenin mevcut sınırının üzerine dışarıdan bir parçanın ilave edilmesiyle hacmin büyümesi.
- Soyut anlamBilinçli bir tercihin doğurduğu sonuçların kümülatif birikimle varoluşsal bir nitelik ve derece sıçramasına dönüşmesi.
- Sistematik karşılıkSisteme yapılan her ahlaki veya ontolojik girdinin, kendi mahiyetine uygun biçimde katlanarak artmasını sağlayan dinamik geri besleme mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModel, sistemin bir sonraki andaki durumunu (), mevcut durumu () ile dışsal girdi veya iradi tercihin () mevcut durumla etkileşiminden doğan pozitif artış fonksiyonunun () toplamı olarak gösterir; bu fonksiyon sıfırdan büyük olduğu müddetçe sistemde kesintisiz bir büyüme ve fazlalaşma gerçekleşir.