أخذ
أ - خ - ذ
KÖK- 273 geçiş
- 244 ayet
- 139 sîga
- 13 sözlük
İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya suların toplanması için açılmış çukurdur. Almak, tutmak anlamlarında fiil olmuştur. İttihaz etmek, edinmek, tutulmak anlamlarındadır. ihz, Fiil olarak bir şey almak demektir. İhaz perçem demektir. Testinin tutma kulpudur.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءخذ · اخذ
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya suların toplanması için açılmış çukurdur. Almak, tutmak anlamlarında fiil olmuştur. İttihaz etmek, edinmek, tutulmak anlamlarındadır. ihz, Fiil olarak bir şey almak demektir. İhaz perçem demektir. Testinin tutma kulpudur.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.226 harfباب الخاء والذال ووايء معهما
خ ذ و، خ ذ أ، أ خ ذ، ذ ي خ مستعملات خذو: خَذِيَ الحِمارُ يَخْذَى خَذا، فهو أخْذَى إذا انكسرت أذنه. وأذن خَذْواءُ وأتان خَذْواءَ، والجميع: خُذْيٌ. وهي الرخوة رانف الأذن.
ذيخ: الذَّيخُ: الذكر من الضباع، ويجمع على ذِيَخَة مثل دِيك ودِيَكَة، قال:
فَولَدَتُ أخذَى ضَرُوطا عُنْبجُا
كأنه الذَّيخُ إذا تَنفجَّا
العُبْجُ:ُ البَطِينُ، الضَّخْمُ.
خذأ: خَذِيءَ الإِنسانُ يَخْذَأ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.299 harfأَخَذْتُ الشيء آخُذُهُ أَخْذاً: تناولته. والإخذُ بالكسر، الاسمُ. والأمْر منه خُذُ، وأصله اُؤْخُذْ إلاَّ أنهم استثقلوا الهمزتين فحذفوهما تخفيفاً وقولهم أخذ عنك، أي خُذْ ما أقول، ودَعّ عنك الشكَّ والمِراءَ. يقال: خُذِ الخِطامَ، وخُذْ بالخِطامِ بمعنىً. ونجومُ الأخذِ: منازلُ القمرِ؛ لأنَّ القمر يأخذ كل ليلة في منزلٍ منها. وآخَذَهُ بذنبه مؤاخذةً. ويقال: ائْتَخَذوا في القتال، بهمزتين، أي أخذ بعضُهم
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR8.287 harfباب الخاء والذال
خذي ، خذأ ، أخذ ، ذوخ ، خاذ ، ذيخ : مستعملة .
خذي : قال الليث : خَذِيَ الحمارُ يَخْذَى
خَذاً . . فهو أَخْذَى الأُذُنِ _ إذا انكسرتْ
أُذُنُهُ .
وأُذُنٌ خَذْوَاءُ ، وَأَتَانٌ خَذْوَاءُ .
والجمع : الخُذْيُ .
وهو الرِّخْوُ رَانِفِ الأُذُنِ .
وكذلك : فَرَسٌ أَخْذَى . . والأُنْثَى خذْوَاءُ .
قلتُ : جَمْعُ الأَخْذَى : خُذْوٌ _ بالواو _
لأنه من بنات الواو .
كما قيل في جمع ) ( الأعشى :
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR3.471 harf(باب الهمزة والخاء وما معهما في الثلاثي)
(أخذ) الهمزة والخاء والذال أصل واحد تتفرّع منه فروعٌ متقاربة في المعنى. [أمّا] أخذ فالأصل حَوْز الشيء وجبْيُه([1]) وجمعه. تقول أخذت الشيء آخُذه أخذاً. قال الخليل: هو خلاف العطاء، وهو التناول. قال: والأُخْذَةُ رُقْيَةٌ تَأْخُذُ العينَ ونحوَها. والمؤَخَّذ: الرجل الذي تؤخِّذه المرأة عن رأْيه وتُؤَخّذُه عن النّساء، كأنه حُبِس عنهن. والإخَاذة - وأبو عبيد يقول
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.129 harf- الأخذ: حوز الشيء وتحصيله، وذلك تارة بالتناول نحو: ﴿معاذ الله أن نأخذ إلا من وجدنا متاعنا عنده﴾ [يوسف/79]، وتارة بالقهر نحو قوله تعالى: ﴿لا تأخذه سنة ولا نوم﴾ [البقرة/255].
ويقال: أخذته الحمى، وقال تعالى: ﴿وأخذ الذين ظلموا الصيحة﴾ [هود/67]، ﴿فأخذه الله نكال الآخرة والأولى﴾ [النازعات/25]، وقال: ﴿وكذلك أخذ ربك إذا أخذ القرى﴾ [هود/102].
ويعبر عن الأسير بالأخيذ والمأخوذ، والاتخاذ افتعال منه، ويعدى
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR332 harfأ خ ذ
ما أنت إلا أخاذ نباذ: لمن يأخذ الشيء حريصاً عليه ثم ينبذه سريعاً وفلان أخيذ في يد العـدو.
وهـو أسيـر فتنـه وأخيذ محنه.
وذهبوا ومن أخذ أخذهم ولو كنت منا لأخذت بأخذنا أي بطريقتنا وشكلنا.
ولفلانة أخذة تؤخذ بها الناس أي رقية وهو مؤخذ عن النساء.
وفي الحديث: " أؤخذ جملي " وهو يصطاد الناس بأخذ والأخذة الرقية.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR9.479 harfالأَخْذ: خلاف العطاء، وهو أَيضاً التناول. أَخذت الشيء آخُذُه أَخذاً: تناولته؛ وأَخَذَه يأْخُذه أَخْذاً، والإِخذُ، بالكسر: الاسم. وإِذا أَمرت قلت: خذْ، وأَصله أُؤْخُذ إِلا أَنهم استثقلوا الهمزتين فحذفوهما تخفيفاً؛ قال ابن سيده: فلما اجتمعت همزتان وكثر استعمال الكلمة حذفت الهمزة الأَصلية فزال الساكن فاستغني عن الهمزة الزائدة، وقد جاء على الأَصل فقيل: أُوخذ؛ وكذلك القول في الأَمر من أَكل وأَمر
الأَخْذ: خلاف العطاء، وهو أَيضاً التناول. أَخذت الشيء آخُذُه أَخذاً: تناولته؛ وأَخَذَه يأْخُذه أَخْذاً، والإِخذُ، بالكسر: الاسم. وإِذا أَمرت قلت: خذْ، وأَصله أُؤْخُذ إِلا أَنهم استثقلوا الهمزتين فحذفوهما تخفيفاً؛ قال ابن سيده: فلما اجتمعت همزتان وكثر استعمال الكلمة حذفت الهمزة الأَصلية فزال الساكن فاستغني عن الهمزة الزائدة، وقد جاء على الأَصل فقيل: أُوخذ؛ وكذلك القول في الأَمر من أَكل وأَمر وأَشباه ذلك؛ ويقال: خُذِ الخِطامَ وخُذْ بالخِطام بمعنى. والتأْخاذُ: تَفْعال من الأَخذ؛ قال الأَعشى: لَيَعُودَنْ لِمَعَدّ عَكْرَةً دَلَجُ الليلِ وتأْخاذُ المِنَحْ قال ابن بري: والذي في شعر الأَعشى: ليُعيدَنْ لمعدٍّ عَكْرَها دَلَجَ الليلِ وتأْخاذَ المنح أَي عَطْفَها. يقال: رجع فلان إِلى عَكْرِه أَي إِلى ما كان عليه، وفسر العكْرَ بقوله: دلجَ الليلِ وتأْخاذَ المنح. والمنَحُ: جمع مِنْحَة، وهي الناقة يعيرها صاحبها لمن يحلبها وينتفع بها ثم يعيدها. وفي النوادر: إِخاذةُ الحَجَفَةِ مَقْبِضُها وهي ثقافها. وفي الحديث: جاءت امرأَة إِلى عائشة، رضي الله عنها، أُقَيّدُ جملي (* قوله «جاءت امرأة إلخ» كذا بالأصل والذي في شرح القاموس فقالت أقيد) . وفي حديث آخر: أُؤْخِّذ جملي. فلم تَفْطُنْ لها حتى فُطِّنَتْ فأَمرتْ بإِخراجها؛ وفي حديث آخر: قالت لها: أُؤْخِّذُ جملي؟ قالت: نعم. التأْخيذُ: حَبْسُ السواحر أَزواجَهنَّ عن غيرهنّ من النساء، وكَنَتْ بالجمل عن زوجها ولم تعلم عائشة، رضي الله عنها، فلذلك أَذِنت لها فيه. والتأْخِيذُ: أَن تحتالَ المرأَةُ بحيَل في منعِ زوجِها من جِماع غيرها، وذلك نوع من السحر. يقال: لفلانة أُخْذَةٌ تُؤْخِّذُ بها الرجال عن النساء، وقد أَخَّذَتْه الساحرة تأَخيذاً؛ ومنه قيل للأَسير: أَخِيذٌ. وقد أُخِذَ فلان إِذا أُسر؛ ومنه قوله تعالى: اقتلوا المشركين حيث وجدتموهم وخذوهم. معناه، والله أَعلم: ائْسِروهم. الفراء: أَكذَبُ من أَخِيذ الجيش، وهو الذي يأْخذُه أَعداؤه فَيَسْتَدِلُّونه على قومه، فهو يَكْذِبُهم بِجُهْدِه. والأَخيذُ: المأْخُوذُ. والأَخيذ: الأَسير. والأَخِيذَةُ: المرأَة لِسَبْي. وفي الحديث: أَنه أَخذ السيفَ وقال مَن يمنعُك مني؟ فقال: كن خير آخِذٍ أَي خيرَ آسر. والأَخيذَةُ: ما اغْتُصِبَ من شيء فأُخِذَ. وآخَذَه بذنبه مُؤاخذة: عاقبه. وفي التنزيل العزيز: فكلاًّ أَخذْنا بذَنْبه. وقوله عز وجل: وكأَيِّنْ من قرية أَمليتُ لها وهي ظالمة ثم أَخذتُها؛ أَي أَخذتها بالعذاب فاستغنى عنه لتقدّم ذكره في قوله: ويستعجلونك بالعذاب. وفي الحديث: من أَصاب من ذلك شيئاً أُخِذَ به. يقال: أُخِذَ فلانٌ بذنبه أَي حُبِسَ وجُوزِيَ عليه وعُوقِب به. وإِن أَخذوا على أَيديهم نَجَوْا. يقال: أَخذتُ على يد فلان إِذا منعته عما يريد أَن يفعله كأَنك أَمْسكت على يده. وقوله عز وجل: وهمَّت كلُّ أُمّة برسولهم ليأْخذوه قال الزجاج: ليتمكنوا منه فيقتلوه. وآخَذَه : كأَخَذَه. وفي التنزيل العزيز: ولو يؤاخذ الله الناس بما كسبوا؛ والعامة تقول واخَذَه. وأَتى العِراقَ وما أَخذَ إِخْذَه، وذهب الحجازَ وما أَخذ إِخذه، ووَلي فلان مكةَ وما أَخذَ إِخذَها أَي ما يليها وما هو في ناحِيتها، واسْتُعْمِلَ فلانٌ على الشام وما أَخَذَ إِخْذَه، بالكسر، أَي لم يأْخذ ما وجب عليه من حسن السيرة ولا تقل أَخْذَه، وقال الفراء: ما والاه وكان في ناحيته. وذهب بنو فلان ومن أَخَذَ إِخْذُهم وأَخْذُهم، يكسرون (* قوله «إخذهم وأخذهم يكسرون إلخ» كذا بالأصل وفي القاموس وذهبوا ومن أخذ اخذهم، بكسر الهمزة وفتحها ورفع الذال ونصبها). الأَلف ويضمون الذال، وإِن شئت فتحت الأَلف وضممت الذال، أَي ومن سار سيرهم؛ ومن قال: ومن أَخَذَ إِخْذُهم أَي ومن أَخَذَه إِخْذُهم وسيرتُهم. والعرب تقول: لو كنت منا لأَخَذْتَ بإِخذنا، بكسر الأَلف، أَي بخلائقنا وزِيِّنا وشكلنا وهدينا؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي: فلو كنتمُ منا أَخَذْنا بأَخْذكم، ولكنها الأَوجاد أَسفل سافل (* قوله «ولكنها الأوجاد إلخ» كذا بالأصل وفي شرح القاموس الأجساد). فسره فقال: أَخذنا بأَخْذِكم أَي أَدركنا إِبلَكم فردَدناها عليكم، لم يقل ذلك غيره. وفي الحديث: قد أَخَذُوا أَخَذاتِهم؛ أَي نزلوا منازِلَهم؛ قال ابن الأَثير: هو بفتح الهمزة والخاء. والأُخْذَة، بالضم: رقية تأْخُذُ العينَ ونحوها كالسحر أَو خرزة يُؤَخِّذُ بها النساءُ الرجال، من التأْخِيذِ. وآخَذَه: رَقاه. وقالت أُخْتُ صُبْحٍ العاديِّ تبكي أَخاها صبحاً، وقد قتله رجل سِيقَ إِليه على سرير، لأَنها قد كانت أَخَذَتْ عنه القائمَ والقاعدَ والساعِيَ والماشِيَ والراكِبَ: أَخَذْتُ عنك الراكِبَ والساعِيَ والماشِيَ والقاعِدَ والقائِمَ، ولم آخُذْ عنك النائمَ؛ وفي صبح هذا يقول لبيد: ولقد رأَى صُبْحٌ سوادَ خليلِه، ما بين قائمِ سَيْفِهِ والمِحْمَلِ عن بخليله كَبِدَه لأَنه يروى أَن الأَسد بَقَر بطنه، وهو حيٌّ، فنظر إِلى سوادِ كَبِده. ورجل مُؤَخَّذٌ عن النساء: محبوس. وائْتَخَذْنا في القتال، بهمزتين: أَخَذَ بعضُنا بعضاً. والاتِّخاذ: افتعال أَيضاً من الأَخذ إِلا أَنه أُدغم بعد تليين الهمزة وإِبدال التاء، ثم لما كثر استعماله على لفظ الافتعال توهموا أَن التاء أَصلية فبنوا منه فَعِلَ يَفْعَلُ. قالوا: تَخِذَ يَتْخَذ، وقرئ: لتَخِذْت عليه أَجراً. وحكى المبرد أَن بعض العرب يقول: اسْتَخَذَ فلان أَرضاً يريد اتَّخَذَ أَرضاً فتُبْدِلُ من إِحدى التاءين سيناً كما أَبدلوا التاءَ مكان السين في قولهم ستُّ؛ ويجوز أَن يكون أَراد استفعل من تَخِذَ يَتْخَذ فحذف إِحدى التاءَين تخفيفاً، كما قالوا: ظَلْتُ من ظَلِلْتُ. قال ابن شميل: اسْتَخَذْتُ عليهم يداً وعندهم سواءٌ أَي اتَّخَذْتُ. والإِخاذةُ: الضَّيْعَة يتخذها الإِنسان لنفسه؛ وكذلك الإِخاذُ وهي أَيضاً أَرض يحوزها الإِنسان لنفسه أَو السلطان. والأَخْذُ: ما حَفَرْتَ كهيئةِ الحوض لنفسك، والجمع الأُخْذانُ، تُمْسِكُ الماءَ أَياماً . والإِخْذُ والإِخْذَةُ: ما حفرته كهيئةِ الحوض، والجمع أُخْذٌ وإِخاذ. والإِخاذُ: الغُدُرُ، وقيل: الإِخاذُ واحد والجمع آخاذ، نادر، وقيل: الإِخاذُ والإِخاذةُ بمعنى، والإِخاذةُ: شيء كالغدير، والجمع إِخاذ، وجمع الإِخاذِ أُخُذٌ مثل كتاب وكُتُبٍ، وقد يخفف؛ قال الشاعر: وغادَرَ الأُخْذَ والأَوجاذَ مُتْرَعَة تَطْفُو، وأَسْجَل أَنْهاءً وغُدْرانا وفي حديث مَسْروقِ بنِ الأَجْدَع قال: ما شَبَّهْتُ بأَصحاب محمد، صلى الله عليه وسلم، إِلا الإِخاذ تكفي الإِخاذةُ الراكب وتكفي الإِخاذَةُ الراكبَين وتكفي الإِخاذَةُ الفِئامَ من الناسِ؛ وقال أَبو عبيد: هو الإِخاذُ بغير هاء؛ وهو مجتَمَع الماءِ شبيهٌ بالغدير؛ قال عدِيّ بنُ زيد يصف مطراً: فاضَ فيه مِثلُ العُهونِ من الرَّوْ ضِ، وما ضنَّ بالإِخاذِ غُدُرْ وجمع الإِخاذِ أُخُذٌ؛ وقال الأَخطل: فظَلَّ مُرْتَثِئاً، والأُخْذُ قد حُمِيَتْ، وظَنَّ أَنَّ سَبِيلَ الأُخْذِ مَيْمُونُ وقاله أَيضاً أَبو عمرو وزاد فيه: وأَما الإِخاذةُ، بالهاء، فإِنها الأَرض يأْخذها الرجل فيحوزها لنفسه ويتخذها ويحييها، وقيل: الإِخاذُ جمع الإِخاذةِ وهو مَصنعٌ للماءِ يجتمع فيه، والأَولى أَن يكون جنساً للإِخاذة لا جمعاً، ووجه التشبيه مذكور في سياق الحديث في قوله تكفي الإِخاذةُ الراكِبَ، وباقي الحديث يعني أَنَّ فيهم الصغيرَ والكبيرَ والعالم والأَعلم؛ ومنه حديث الحجاج في صفة الغيث: وامتلأَت الإِخاذُ؛ أَبو عدنان: إِخاذٌ جَمْع إِخاذة وأُخذٌ جمع إِخاذ؛ وقال أَبو عبيدة: الإِخاذةُ والإِخاذ، بالهاء وغير الهاء، جمع إِخْذٍ، والإِخْذُ صَنَعُ الماء يجتمع فيه. وفي حديث أَبي موسى عن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال: إِنَّ مَثَلَ ما بعَثني الله به من الههُدَى والعِلْمِ كمثلِ غيثٍ أَصاب أَرضاً، فكانت منها طائفةٌ طيبةٌ قَبِلتِ الماء فأَنبتت الكلأَ والعشب الكثير، وكانت فيها إِخاذاتٌ أَمسكتِ الماء فنفع الله بها الناسَ، فشرِبوا منها وسَقَوْا ورَعَوْا، وأَصابَ طائفةً منها أُخرى إِنما هي قيعان لا تُمسِكُ ماءً ولا تُنبِتُ كلأً، وكذلك مَثلُ من فقُه في دين الله ونَفَعه ما بعَثني الله به فعلم وعلَّم، ومَثَلُ من لم يَرْفَعْ بذلك رأْساً ولم يَقْبلْ هُدى الله الذي أُرْسِلْتُ به؛ الإِخاذاتُ: الغُدرانُ التي تأْخذُ ماءَ السماءِ فَتَحْبِسهُ على الشاربة، الواحدةُ إِخاذة. والقيعانُ: جمع قاع، وهي أَرض حَرَّة لا رملَ فيها ولا يَثبتُ عليها الماء لاستوائها، ولا غُدُر فيها تُمسِكُ الماءَ، فهي لا تنبت الكلأَ ولا تمسك الماء. اهـ. وأَخَذَ يَفْعَلُ كذا أَي جعل، وهي عند سيبويه من الأَفعال التي لا يوضع اسمُ الفاعل في موضع الفعلِ الذي هو خبرها. وأَخذ في كذا أَي بدأَ. ونجوم الأَخْذِ: منازلُ القمر لأَن القمر يأْخذ كل ليلة في منزل منها؛ قال: وأَخْوَتْ نجومُ الأَخْذِ إِلا أَنِضَّةً، أَنِضَّةَ مَحْلٍ ليسَ قاطِرُها يُثْري قوله: يُثْرِي يَبُلُّ الأَرضَ، وهي نجومُ الأَنواءِ، وقيل: إِنما قيل لها نجومُ الأَخذِ لأَنها تأْخُذُ كل يوم في نَوْءِ ولأَخْذِ القمر في منازلها كل ليلة في منزل منها، وقيل: نجومُ الأَخْذِ التي يُرمى بها مُسْتَرِقُ السمع، والأَول أَصح. وائْتَخذَ القومُ يأْتخذون ائْتِخاذاً، وذلك إِذا تصارعوا فأَخذ كلٌّ منهم على مُصَارِعِه أُخذَةً يعتقله بها، وجمعها أُخَذٌ؛ ومنه قول الراجز:وأُخَذٌ وشَغرِبيَّاتٌ أُخَر الليث: يقال اتخَذَ فلان مالاً يَتَّخِذه اتِّخاذاً، وتَخِذَ يَتْخَذُ تخَذاً، وتَخِذْتُ مالاً أَي كسَبْتُه، أُلزمَتِ التاءُ الحرفَ كأَنها أَصلية. قال الله عز وجل: لو شئتَ لَتَخِذْتَ عليه أَجراً؛ قال الفراء: قرأَ مجاهد لَتَخِذْتَ؛ قال: وأَنشدني العتابي: تَخِذَها سَرِيَّةً تُقَعِّدُه قال: وأَصلها افتعلت؛ قال أَبو منصور: وصحت هذه القراءة عن ابن عباس وبها قرأَ أَبو عمرو بن العلاء، وقرأَ أَبو زيد: لَتَخَذْتَ عليه أَجراً. قال: وكذلك مكتوب هو في الإِمام وبه يقرأُ القراء؛ ومن قرأَ لاتَّخَذْت، بفتح الخاء وبالأَلف، فإِنه يخالف الكتاب. وقال الليث: من قرأَ لاتَّخَذْت فقد أَدغم التاءَ في الياءَ فاجتمعت همزتان فصيرت إِحداهما باء، وأُدْغِمَت كراهةَ التقائهما. والأَخِذُ من الإِبل: الذي أَخَذَ فيه السِّمنُ، والجمع أَواخِذُ. وأَخِذَ الفصيل، بالكسر، يأْخَذُ أَخَذاً، فهو أَخِذ: أَكثر من اللبن حتى فسَدَ بطنُه وبَشِم واتَّخَم. أَبو زيد: إِنه لأَكْذَب من الأَخِيذِ الصَّيْحانِ، وروي عن الفراء أَنه قال: من الأَخِذِ الصَّيْحانِ بلا ياء؛ قال أَبو زيد: هو الفصيل الذي اتُّخِذَ من اللبن. والأَخَذُ: شبه الجنون، فصيل أَخِذٌ على فَعِل، وأَخِذَ البعيرُ أَخَذاً، وهو أَخِذٌ: أَخَذَه مثلُ الجنون يعتريه وكذلك الشاة، وقياسه أَخِذٌ. والأُخُذُ: الرَّمَد، وقدأَخِذَت عينه أَخَذاً. ورجل أَخِذٌ: بعينه أُخُذ مثل جُنُب أَي رمد، والقياس أَخِذٌ كالأَوّل. ورجل مُسْتأْخِذٌ: كأَخِذ؛ قال أَبو ذؤيب: يرمي الغُيوبَ بِعيْنَيْهِ ومَطْرِفُهُ مُغْضٍ كما كَسَفَ المستأْخِذُ الرمِدُ والمستأْخذُ: الذي به أُخُذٌ من الرمد. والمستأْخِذُ: المُطَأْطِئُ الرأْسِ من رَمَدٍ أَو وجع أَو غيره. أَبو عمرو: يقال أَصبح فلان مؤتخذاً لمرضه ومستأْخذاً إِذا أَصبحَ مُسْتَكِيناً. وقولهم: خُذْ عنك أَي خُذْ ما أَقول ودع عنك الشك والمِراء؛ فقال: خذ الخطام (* قوله «فقال خذ الخطام» كذا بالأصل وفيه كشطب كتب موضعه فقال ولا معنى له.) وقولهم: أَخَذْتُ كذا يُبدلون الذال تاء فيُدْغمونها في التاء، وبعضهم يُظهرُ الذال، وهو قليل.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR843 harf* أ خ ذ * * أَخَذَ * تناول وبابه نصر و * الإخْذُ * بالكسر الاسم والأمر منه * خُذْ * وأصله أوخذ إلا أنهم استثقلوا الهمزتين فحذفوهما تخفيفا وكذا القول في الأمر من أكل وأمر وشبهه ويقال خذ الخطام وخذ بالخطام بمعنى و * آخذَهُ * بذنبه * مؤاخذةً * والعامة تقول واخذه و * الاتّخاذُ * افتعال من الأخذ إلا أنه ادغم بعد تليين الهمزة وابدال التاء ثم لما كثر استعماله على لفظ الافتعال توهموا أن التاء أصلية فبنوا
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR8.861 harfالأخذ: خلاف العطاء، وهو أيضا التناول، كما في الصحاح والمصباح والأساس، وقال بعضهم: الأخذ: حوز الشيء. وقال آخرون: هو في الأصل بمعنى القهر والغلبة، واشتهر في الإهلاك والاستئصال. أخذه يأحذه أخذا: تناوله. والإخذ، بالكسر: الاسم، وإذا أمرت قلت: خذ، وأصله اؤخذ، إلا أنهم استثقلوا الهمزتين فحذفوهما تخفيفا، وقال ابن سيده: فلما اجتمعت همزتان، وكثر استعمال الكلمة، حذفت الهمزة الأصلية، فزال الساكن، فاستغني عن
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok25.499 harfMadde başı: اخذأخَذَ
1 أخَذَ ذ , (S, A, L, &c.,) in the first pers. of which, أَخَذْتُ, [and the like,] the ذ is generally changed into ت, and incorporated into the [augmentative] ت, [but in pronunciation only, for one writes أَخَذتُّ and the like,] aor. اَخُذَ , imperative خُذْ, originally اؤْخُذْ, (S, L,) which latter form sometimes occurs, [but with و in the place of ؤْ when the ا is pronounced with damm,]
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.405 harfMadde başı: ءخذأَخَذَ
أَخَذَ U ( n. ac.
a. 1), Took; seized, laid hold of.
b. [ Bi ], Took by ( the hand ).
c. [ acc. & Bi or 'Ala ], Blamed, reproached, reprehended for; punished for.
d. [ acc. or Bi ], Began, commenced, set about.
e. [ 'An ], Received, learned from; copied from; derived from.
f. [ acc. & Min ], Took, received, accepted from.
g. [ Fi ], Began by; affected, overpowered.
أَخِذَ
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR67.183 harfMadde başı: ءخذءخذ
أَخَذَ - يَأْخُذُ - آخّذَ - يُؤاخِذُ - اتَّخَذَ - يَتَّخِذُ
أَخَذ َ - يَأْخُذُ + كائن أو أمر + كائناً أو شيئاً أو أمراً: يمسكه ويقبض عليه ويحرزه تحت سلطانه وأمره: يضم ويقبض على شيء ويحرزه فيستولي عليه ويجعله خاضعا له تحت تصرفه وملكه وسلطانه، لا يتحرك ولا ينتقل إلا بمشيئته
أخَذ َ - يَأخُذُ + كائن + كائناً : يمسكه ويقبض عليه ويحجز حريته فلا
Sîgalar(139)
- اتَّخَذُواEdindiler(افْتَعَلُوا)×21
- اتَّخَذَEdindi(افْتَعَلَ)×15
- تَتَّخِذُواEdinmeyin+1 anlam(تَفْتَعِلُوا)×13
- أَخَذْنَاAldık+1 anlam(فَعَلْنَا)×12
- أَخَذَAldı(فَعَلَ)×9
- فَأَخَذَتْهُمُHemen onları aldı(فَفَعَلَتْهُمْ)×8
- فَأَخَذَهُمُHemen onları aldı+1 anlam(فَفَعَلَهُمُ)×7
- خُذُواAlın(اُفْعُلُوا)×5
- وَاتَّخَذُواVe edindiler+1 anlam(وَافْتَعَلُوا)×5
- يَتَّخِذَEdinir(يَفْتَعِلَ)×5
Mücavir kökler282 mücavir (640 toplam)
- دون
33 ortak ayet · Dane, inek yavrusuna denir
- وثق
15 ortak ayet · Anlaşma
- هزأ
12 ortak ayet · (he ze e) (Hezy) hezv kılıç yarası, hezeyan, hastanın…
- ولي
29 ortak ayet · Veli arka demektir
- جثم
5 ortak ayet · Ceseye diz çökmek, ceseme çökmüş olarak hareketsizce durmak…
- أله
113 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- صيح
7 ortak ayet · Sayha(sin) düzlüğe akıp yayılan sudur, bağırdığı zaman…
- ولد
15 ortak ayet · “Yavru” demektir
- نسي
10 ortak ayet · Çadırın kurulduğu yer demektir
- قوي
10 ortak ayet · Kuvvet
- عجل
10 ortak ayet · Buzağı demektir
- ظلم
28 ortak ayet · Zalimler
Geçtiği ayetler(244)
… فَقَالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ فَعَفَوْنَا عَنْ …
EdindilerKitab ehli senin kendilerine gökten bir kitab indirmeni isterler. Musa’ dan da bundan daha büyüğünü istemişlerdi. Ve; bize Allah’ı apaçık göster, demişlerdi. Zulümlerinden dolayı onları yıldırım çarpmıştı. Kendilerine bunca açık ayetler ve deliller geldikten sonra da buzağıya taptılar. Nihayet Biz, bunu affettik ve Musa’ya apaçık bir hüccet verdik.
يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُوًا وَلَعِبًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ …
EdindilerEy iman edenler; sizden önce kendilerine kitab verilenlerden dininizi alay ve eğlenceye alanları ve kafirleri dost edinmeyin. Eğer mü’min iseniz; Allah’tan korkun.
وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِبًا وَلَهْوًا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَذَكِّرْ بِهِ …
EdindilerBırak o dinlerini oyun ve eğlence edinenleri; dünya hayatının aldattığı kimseleri. Sen, onunla öğüy ver ki Allah’tan başka dostu ve şefaatçısı olmayan bir kimse; kazandığından ötürü yok olmasın. O, bütün varını fidye olarak verse de kabul olunmaz. İşte onlar, kazandıklarından ötürü yok olanlardır. Küfür edegeldiklerinden dolayı onlara, kaynar sudan içecek ve elim bir azab vardır.
فَرِيقًا هَدَى وَفَرِيقًا حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلَالَةُ إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ
EdindilerBir kısmını hidayete erdirdi, bir kısmına da sapıklık hak oldu. Çünkü onlar; Allah’ı bırakıp şeytanları kendilerine dostlar edindiler. Ve onlar; kendilerinin doğru yolda olduklarını sanıyorlardı.
الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْوًا وَلَعِبًا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا وَمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ
EdindilerOnlar ki; dinlerini alayla eğlenceye aldılar. Dünya hayatı da kendilerini aldattı. İşte onlar; bu günlerine kavuşmayı nasıl unutmuşlar idiyse, ayetiçin katmerlidir. Ne var ki bilmezsiniz. lerimizi nasıl bilerek inkar etmişler idiyse; Biz de bugün onları öylece unuturuz.
إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنَالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَذِلَّةٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ
EdindilerMuhakkak ki buzağıyı tanrı edinenlere; Rabblarından bir gazab ve dünya hayatında bir horluk erişecektir. Biz, işte böylece cezalandırırız iftira edenleri.
اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالْمَسِيحَ ابْنَ …
EdindilerOnlar Allah’tan ayrı hahamlarını, rahiblerini rabblar edindiler. Meryem Oğlu Mesih’i de. Halbuki tek tanrıdan başkasına ibadet etmemekle emrolunmuşlardır. O’ndan başka ilah yoktur. O; bunların şirk koştukları şeylerden münezzehtir.
وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِدًا ضِرَارًا وَكُفْرًا وَتَفْرِيقًا بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَإِرْصَادًا لِمَنْ …
EdindilerZarar vermek, küfretmek, mü’minlerin arasını açmak ve daha evvel Allah’a, peygamberine karşı savaşan kişiyi beklemek ve gözetlemek üzere bir mescid edinenler: Biz iyilikten başka bir şey istemedik, diye yemin ederler. Allah şehadet eder ki; onlar hiç şüphesiz yalancılardır.
هَؤُلَاءِ قَوْمُنَا اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً لَوْلَا يَأْتُونَ عَلَيْهِمْ بِسُلْطَانٍ بَيِّنٍ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا
EdindilerŞu bizim kavmimiz, Allah’ı bırakıp O’ndan başka tanrılar edindiler. Onların gerçek olduğuna apaçık delil getirmeleri gerekmez mi? Allah’a karşı yalan uyduranlardan daha zalim kimdir?
أَمِ اتَّخَذُوا آلِهَةً مِنَ الْأَرْضِ هُمْ يُنْشِرُونَ
EdindilerYoksa onlar; yerden bir takım tanrılar edindiler de onlar mı ölüleri diriltecekler?
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أخذ |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | قبض, حوز, نول, مسك |
| Zıt Kök | عطو |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi elle kavramak, toplayıp kendi alanına katmak, suyu tutan çukur gibi bünyede hapsetmek |
| Çekirdek Özet 2 | Sahiplenme, ilahi kudretle yakalama, cezalandırma, ahit ve sorumluluk yükleme, benimseyerek konumlandırma |
| Çekirdek Özet 3 | Bir varlığı tasarruf altına alma, varoluşsal bağ kurma veya adaletin gereği olarak hesaba çekme ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir nesneyi eline almak seviyesine indirgeyip Kur'an'daki kuşatıcı tasarruf, yargısal yakalama ve varoluşsal ittihaz boyutlarını gözden kaçırma tehlikesi |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أخ | Yanına alma, bağlama, bir araya getirme ve süreklilik kurma; nitekim أخو kökünde kan veya inanç bağıyla yanına alma, أخر kökünde ise peşi sıra bağlayıp sonraya erteleme anlamı belirgindir | ذ | Yayılma ve süreklilik bildiren peltek ses, kavrama eylemine keskin bir nüfuz, tam bir denetim ve nesneyi kendi tasarruf sınırına hapsedip bırakmama niteliği kazandırmıştır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, yönelen ilk irade | Kavramayı başlatan aktif güç, yönelim ve tasarruf iradesi |
| خ | Çit veya duvar imgesinin yoğunlaşmış türevi; sınırlama, engelleme, içine hapsetme | Nesnenin etrafını çevirerek dışarıyla bağını kesme, muhafaza altına alma |
| ذ | Kapı imgesinin peltek varyantı; geçişi kontrol etme, eşikte tutma, kesin bağlılık | Nesneyi kendi hâkimiyet alanına sokup orada sabitleme, ayrılmasına engel olma |
| أخذ | Güçle yönelip çevirme ve kendi sınırları içine katarak sabitleme hareketi | Bir iradenin dışarıdaki bir varlığa yönelerek onu sınırlandırması, kendi tasarruf dairesine alması ve üzerinde tam egemenlik kurması |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyi elle tutup çekmek, toplayıp biriktirmek; yağmur suyunun toplanıp hapsedildiği doğal veya kazılmış su birikintisi, gölet ve çukur (el-ihâz veya el-ihâze), kalkanın tutma kulpu |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şairi Adî b. Zeyd el-İbâdî yağmurun vadide göletler oluşturmasını anlatırken şöyle demiştir: فآضَ فيه مثلُ العُهُون من / الرَّوضِ وما ضَنَّ بالإخَاذِ غُدُرْ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem şairi Ahtal su birikintisinin kurumasını şu mısra ile tasvir etmiştir: فظل مرتبِئاً والأُخْذ قد حَمِيَتْ / وظَنَّ أنَََّ سَبِِيلَ الأُخْذِ مَثْمُودُ |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinde أخذ kökü, düzenli ses denklikleriyle korunan ve eylemsel çekirdeği son derece berrak olan kadim bir gövdedir. İbrânîcede אָחַז (ʾāḥaz) kökü doğrudan doğruya yakalamak, sıkıca tutmak, ele geçirmek, mülk edinmek anlamlarına gelir. Süryânîce ve Ârâmîcede אֲחַד (ʾăḥad) biçiminde görülen kök; kavramak, hapsetmek, kilitlemek ve zapt etmek fonksiyonlarını üstlenir. Akadcada ise aḫāzu(m) fiili bir nesneyi veya esiri ele geçirmek, mülk edinmek, evlenerek himayeye almak ve zihne nakşedip öğrenmek manalarını taşır. Arapçadaki peltek ذ sesi, İbrânîcedeki zayin (ז) ve Ârâmîcedeki dalet (ד) seslerine düzenli fonetik kurallarla tekabül eder. Kökün Afro-Asyatik düzlemdeki arkaik manası, dış dünyadaki bir varlığın iradi ya da fiziki bir güçle sınırlandırılarak öznenin kendi etki alanına dahil edilmesidir. Su birikintisi için kullanılan Arapça إخاذة kelimesi, suyun toprak tarafından hapsedilip tutulması olgusunu göstererek kökün en ilksel fiziksel tabanını açığa vurur.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago (CAD).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | أخذ | Suyun çukurda toplanıp tutulması (ihâz), el ile yakalama, esir etme (ahîz) ve benimseyip sahiplenme (ittihâz) | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbrânîce ʾāḥaz, Süryânîce ʾăḥad, Akadca aḫāzu(m) | Tüm Sami dillerinde düzenli ses denkliğiyle kavramak, zapt etmek, sahiplenmek ve bağlamak | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ortak gövde izleri | Kuzey ve Doğu Afrika kollarında nesneyi içeri alma ve hapsetme kökleriyle muhtemel ortaklıklar | Muhtemel |
Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Brown-Driver-Briggs.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أخذ | Anlamlı | Almak, kavramak, cezalandırmak | Bir varlığı tasarruf altına almak, yakalamak ve zapt etmek | Hedef kök; Kur'an'da 273 kez geçer |
| أذخ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Fonetik dizilimi klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır | Kur'an'da geçmez |
| خأذ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Fonetik dizilimi klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır | Kur'an'da geçmez |
| خذأ | Anlamlı | Boyun eğmek, gevşemek, yumuşamak | Kulağın kırılıp sarkması, bir iradenin baskısı altında ezilip teslim olması | أخذ eyleminin sonucunda maruz kalınan zayıflık ve teslimiyetle zıt-tamamlayıcı ilişkilidir; Kur'an'da geçmez |
| ذأخ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Fonetik dizilimi klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır | Kur'an'da geçmez |
| ذخأ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Fonetik dizilimi klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أخذ | Merkez | Kavramak, mülk edinmek, tasarrufa almak | Nesneyi kendi sınırına katıp üzerinde tam hâkimiyet ve sorumluluk kurma eylemidir | Tasarruf altına alma, helak etme, ahit alma ve ittihaz etme boyutlarını kapsar |
| قبض | Komşu | Avuçlamak, sıkarak tutmak | قبض avuç veya parmak ayasıyla sıkıştırma hareketini öne çıkarırken, أخذ nesnenin hukuki, zihni veya fiziki alanına el koymayı hedefler | Sıkma ve daraltma vurgusu taşır |
| حوز | Komşu | Toplayıp sınır içine çekmek | حوز dağınık olanı bir araya getirip çevrelemeyi ifade eder; أخذ ise bizzat yakalama ve tasarrufa geçirme anıdır | Koruma ve toplama dairesi oluşturur |
| نول | Komşu | Uzanıp almak veya vermek | نول mesafeyi aşıp erişme ve ulaşma hareketidir; أخذ gibi kuşatıcı bir mülkiyet ve zapt etme iradesi içermez | Elden ele geçişteki erişimi bildirir |
| مسك | Komşu | Elde tutmak, bırakmamak | مسك elde edilen şeyin kaçmasını önleme ve devamlılığını sağlama hâlidir; أخذ eylemin ilk kavrama anını temsil eder | Elde tutma ve muhafaza etme sürekliliğidir |
| عطو | Zıt | Vermek, elden çıkarmak | عطو nesneyi kendi tasarrufundan çıkarıp başkasına iletmektir; أخذ ise başkasından veya dışarıdan kendi alanına çekmektir | Kendi mülkiyetinden başkasının tasarrufuna aktarma hareketidir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أخذ | Almak, kavramak, cezalandırmak, edinmek | Nesneyi kendi etki dairesine katma, yakalama, ahit bağı kurma ve benimseme | Kesin |
| Latince | capere, prehendere, sumere | Yakalamak, ele geçirmek, üstlenmek | Capere zapt etmeyi, sumere kendi rızasıyla almayı karşılar; ilahi azapla yakalama tonu capere fiilinde mevcuttur | Güçlü |
| İngilizce | to take, to seize, to adopt | Almak, el koymak, benimsemek | To take genel alma eylemidir; to seize ani ve zorla yakalamayı, to adopt ise ittihaz (edinme) boyutunu verir | Kesin |
| Almanca | nehmen, ergreifen, annehmen | Almak, yakalamak, benimsemek | Ergreifen şiddetle tutmayı ve kavramayı, annehmen kabullenip edinmeyi karşılar | Güçlü |
| Fransızca | prendre, saisir, adopter | Almak, yakalamak, sahiplenmek | Saisir zapt etme ve el koyma yönünü, adopter ise kendi dairesine katıp edinme yönünü verir | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Fiziksel alma ve teslim alma | Maddi bir eşyayı eline almak, suçluyu tutmak | Kardeşin yerine alıkonulma talebi bağlamında (Yûsuf 12:78-79) |
| Şiddetle yakalama ve helak etme | Zulümde ısrar eden toplumları cezalandırma, ansızın gelen azap | Zalim kavimlerin ilahi kudretle helak edilmesi bağlamında (Hûd 11:67, 11:102; Nâziât 79:25) |
| Sözleşme, antlaşma ve misak alma | Varlıklar üzerine kesin ahit ve yükümlülük koyma | İsrâiloğulları ve peygamberlerden bağlayıcı söz alınması bağlamında (Bakara 2:63; Âl-i İmrân 3:81) |
| İttihaz: Edinme, konumlandırma ve ilke edinme | Bir varlığı zihnen veya fiilen sahip, ilah ya da dost kılma | Sahte tanrılar veya dostlar edinme yasağı bağlamında (Mâide 5:51; Mâide 5:116; Furkân 25:43) |
| Muâheze: Sorumlu tutma ve hesap sorma | İşlenen günah veya kusur sebebiyle cezalandırma | İlahi adaletin insanları amelleriyle yargılaması bağlamında (Bakara 2:286; Nahl 16:61) |
| Kudret ve tasarruf altına alma | Varlığın bütünüyle ilahi egemenliğe boyun eğmesi | Uyku ve gafletin Allah'ı kuşatamayacağı bağlamında (Bakara 2:255) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sıfâtullah ve adalet teorisi | Allah'ın kulları zulümleri sebebiyle muâheze etmesi, ecelin gelmesi ve kulun fiillerinden ötürü hesaba çekilmesi | Hükümranlığın mutlaklığı, cezanın adaleti ve ilahi iradenin hiçbir sınırla zapt edilemeyeceği |
| Fıkıh | Akitler, mülkiyet ve zilyetlik | Bir malı teslim alma (kabz/ahz), gasbedilen malın tazmini (el-ahz bi'l-yed) ve diyet hükümleri | Mülkiyetin intikali, hukuki sorumluluğun başlaması ve fiili hâkimiyetin tesisi |
| Tefsir | Kıssa anlatımları ve ahit ayetleri | Geçmiş kavimlerin yakalanışı (ahzü'l-kurâ) ile misakın dağ kaldırılarak alınmasındaki mecaz ve hakikat ayrımı | Zulmün ilahi yakalamayı kaçınılmaz kılması ve ahdin ontolojik bağlayıcılığı |
| Hadis | Rivayet usulü ve ahlaki sorumluluk | Hadis alma ve nakletme (ahzü'l-ilm), emaneti üstlenme ve haksız kazançtan kaçınma | Bilginin yetkin kaynaktan benimsenmesi ve zulümle bir şey almanın vebali |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kul ile Yaratıcı arasındaki misak | Ahit ve teslimiyet bağı | Varlığı ilahi kanuna bağlama | İnsanın emaneti ve şeriatı üstlenmesi, Yaratanın ise bu ahit üzerinden hesaba çekmesidir | Kesin |
| İlmi | Bilginin elde edilmesi ve zihne nakli | Tahsil ve idrak | Veriyi kavrayıp hafızada tutma | Suyun ihâzede tutulması gibi bilginin zihne hapsedilerek amele dönüştürülmesidir | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk düzeni ve meşru otorite | Yargısal infaz ve cezalandırma | Kamu düzenini koruma | Suçlunun yakalanarak tecrit edilmesi ve devlete karşı işlenen suçların muâheze edilmesidir | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyetin kazanılması ve mübadele | Kabz ve zilyetlik | Mülkiyet hakkını doğurma | Malın fiilen veya hukuken elde tutulması, bedelin tahsili ve haksız kazancın engellenmesidir | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kümeler teorisindeki kapsama işlemi ve çekim alanına hapsolma | Bir elemanın bir alt kümeye dahil edilmesi veya bir kütlenin yerçekimi potansiyel kuyusuna yakalanıp hapsedilmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukukta zilyetlik tesisi ve sosyolojide içselleştirme (internalization) | Dışsal bir nesne veya normun bireyin etki ve irade dairesine girerek onun ayrılmaz bir parçası haline gelmesi | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir nesnenin el ile alınması veya basit bir kabul etme işlemine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün mülk edinme, varoluşsal ahit yüklenme, sahte ilahları hayatın merkezine koyma (ittihaz) ve ilahi adaletin kaçınılmaz yakalayışı olan kozmik/tarihsel helakleri kapsayan derinliği |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerde geçen ilahi yakalamaların (ahz) ani, kaçınılmaz ve adil doğasını kavrayamamak; ittihaz kavramının geçtiği yerlerde şirkin zihinsel ve pratik boyutunu hafif bir tercih sanmak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ontolojik teklif yapısını (misak), tarih felsefesini (zalimlerin helaki) ve tevhid mücadelesini (yalnızca Allah'ı vekil ittihaz etme) birbirine bağlayan merkez köklerden biridir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Geçmiş kavimlerin cezalandırılmasını bildiren kıssa ayetlerinde, emanet ve misakın hatırlatıldığı hitaplarda ve sahte otoriteleri veli/ilah edinmeyi yasaklayan tevhidi uyarılarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Allah'ın azabının rastgele değil, zulme karşı kaçınılmaz bir hukuki yakalama olduğunu gösterir; şirkin sadece soyut bir inanç değil, sahte güçleri hayatın düzenleyicisi olarak benimseme (ittihaz) olduğunu ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir nesneyi elle sımsıkı tutmak, kaçışına izin vermeyecek şekilde kendi sınırları içine hapsetmek ve suyun gölet çukurunda toplanması gibi bir varlığı bünyede muhafaza etmek.
- Soyut anlamBir varlığı veya yükümlülüğü kendi etki, tasarruf ve sorumluluk dairesine katmak; zihinsel ya da inançsal olarak bir ilkeyi merkez edinmek (ittihaz); adaletin gereği olarak hesaba çekip cezalandırmak.
- Sistematik karşılıkBir otoritenin veya öznenin, serbest bir unsuru kendi tasarruf alanına alıp sınırlandırması ve o unsur üzerinde mutlak bir sorumluluk ve hüküm ilişkisi kurması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde öznenin veya sistemin mevcut tasarruf alanını, dış dünyadaki serbest veya sorumlu nesneyi temsil eder. yakalama, ahit alma veya ittihaz etme fonksiyonudur. Bu dönüşüm sonucunda nesnesi sınırları içerisine dahil edilir (); ifadesi ise nesnenin artık serbest hareket alanının sıfırlandığını, tamamen tasarruf, hesap ve mülkiyet çerçevesine hapsedildiğini sembolize eder.