بعض
ب - ع - ض
KÖK- 158 geçiş
- 87 ayet
- 20 sîga
- 13 sözlük
Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan gelir. Parça anlamında kullanılmaktadır. Türkçedeki biri veya kimi karşılığında baad kullanılır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan gelir. Parça anlamında kullanılmaktadır. Türkçedeki biri veya kimi karşılığında baad kullanılır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.030 harfباب العين والضاد والباء معهما
ع ض ب، ب ع ض، ض ب ع، ب ض ع مستعملات ع ب ض، ض ع ب مهملان عضب: العَضْبُ: السيف القاطع. عَضَبَهُ يَعْضِبُهُ عَضْباً، أي قطعه.
وشاة عضباء: مكسورة القرن. وقد عَضِبَتْ عَضَباً، وأعضبتها إعضاباً، وعَضَبْتُ قَرْنَها فانعضب، أي: انكسر. ويقال العَضَبُ يكون في أحد القرنين. وناقة عضباء أي: مشقوقة الأذن، ويقال: هي التي في أحد أُذُنَيْها شق وسمّيت ناقة رسول الله صلّى الله عليه
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR86 harfبَعْضُ الشيءِ: واحدُ أبْعاضِهِ. وقد بَعَّضْتُهُ تَبْعِيضاً، أي جزَّأتُهُ، فَتَبَعَّضَ.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR9.916 harfباب العين والضاد مع الباء
عضب ، ضبع ، بضع ، بعض : مستعملة
عضب : قال الشافعي في المناسك : ( وإذا كان الرجل معضوباً لا يستمسك على الراحلة فحجَّ عنه رجلٌ في تلك الحالة فإنّه يَجْزِيه ) . والمعضوب في كلام العرب : المخبول الزَّمِن الذي لا حَراكَ به . يقال عضبَتْهُ الزَّمانةُ تَعضِبه عَضباً ، إذا أقعدته عن الحركة وأزمنَتْه .
وقال أبو الهيثم : العَضَب : الشَّلَل ، والعَرَج والخبَل .
وقال شمر : يقال عضبت
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR9.923 harf(باب الباء والعين وما يثلثهما)
(بعق) الباء والعين والقاف أصلٌ واحد، وهو شقُّ الشّيء وفَتْحُه. ثمّ يُتَّسَع فيه فيُحمَل عليه ما يقاربُه. قال الخليل: البُعَاقُ شدّة الصوت. والمطر البُعاق، بَعَق الوابلُ إذا انفتح فَجْأَةً. قال أبو زياد: البُعاق من الأمطار أشَدُّها، وقال أرضٌ مبعوقةٌ. قال: والانبعاقُ أن ينبَعِقَ عليك الشّيءُ فجأةً. وأنشد:
بينَمَا المرء آمِنٌ راعَه رَا *** ئِعُ حَتْفٍ لم يَخْشَ منه
(باب الباء والعين وما يثلثهما) (بعق) الباء والعين والقاف أصلٌ واحد، وهو شقُّ الشّيء وفَتْحُه. ثمّ يُتَّسَع فيه فيُحمَل عليه ما يقاربُه. قال الخليل: البُعَاقُ شدّة الصوت. والمطر البُعاق، بَعَق الوابلُ إذا انفتح فَجْأَةً. قال أبو زياد: البُعاق من الأمطار أشَدُّها، وقال أرضٌ مبعوقةٌ. قال: والانبعاقُ أن ينبَعِقَ عليك الشّيءُ فجأةً. وأنشد: بينَمَا المرء آمِنٌ راعَه رَا *** ئِعُ حَتْفٍ لم يَخْشَ منه انبعاقَهْ([1])ويقال: بعَقْتُ الإبلَ، أي نَحَرْتُها. وفي الحديث: "مَنْ هؤلاء الّذِين يَبْعَقُون لِقاحَنا" أي ينحرونها([2]). أصله من سَيلان الدّم. قال أبو عليّ: البَعْق الشَّقُّ الذي يكون في أَلْيَة الحافر([3]). حكى بعضُ الأعراب: بَعَقْتُ فُلاناً عن الأمر بَعْقاً، أي مَزَّقْته وكَشَفْته.ومُنْبَعَق المَفَازةِ مُتَّسَعُها. وقال جَنْدَلُ الطُّهَويّ: للرِّيحِ في مَبْعَقِها المَجْهُولِ *** مَسَاحِبٌ مَيَّاسَةُ الذُّيُولِ قال الضّبيّ في كَلامٍ: "كانت قِبَلَنَا ذِئْبةٌ مُجْرِيَةٌ، فأقْبَلَتْ هي وعِرْسُها([4]) ليلاً، فبَعَقا غَنَمَنا"، أي شقّقا بطونَها. (بعك) الباء والعين والكاف أصلٌ واحد، يجمع التجمُّعَ والازدحامَ والاختِلاط. قال الدُّرَيديّ: البَعَك الغِلَظ في الجِسْم والكَزَازَة، ومنه اشتقاق بَعْكَكٍ، وهو رجلٌ من قُرَيش. قال غيره: تركتُهُ في بَعْكُوكةِ القوم، أي مجتمع منازلهم، ونرى أنّه فتح الباء فقال فَعلولة، لأنّه أخرجه مُخْرَجَ المصادر، مثل سار سَيرورةً، وحادَ حَيدُودَةً، وقال قَيْلُولة. وأنشد: يخرُجْنَ من بَعْكوكة الخِلاطِ *** وهُنَّ أَمْثَالُ السُِّرى الأَمْرَاطِ([5])وأمَّا البَصريُّون فإنّهم يأبَوْنَ هذا البناءَ في المصادِر إلاّ للمعتَلاَّت. قال بعضُ العلماء: بُعْكوكة الشيء وَسَطه. قال عُبَيْدُ بنُ أيّوب: ويا ربِّ إلاّ تَعْفُ عَنِّيَ تُلْقِني *** مِنَ النَّار في بُعْكوكها المُتَدَاني ويقال وقع في بَعْكوكاءَ أي شرّ وجَلَبَة. قال الفَرَّاء: البَعْكُوكة ازدِحام الإبل في اجتماعِها، وقيل هي الجماعةُ منها، والجمع بَعَاكيك. قال أبو زيد: الباعِكُ مِن الرّجال الهالِكُ حُمْقاً، وهو من ذلك الأصل لأنّهُ مُخْتَلِط. (بعل) الباء والعين واللام أصولٌ ثلاثةٌ: فالأوّل الصاحب، *يقال للزَّوج بَعْل، وكانُوا يُسَمُّون بعضَ الأصنام بَعْلاً. ومن ذلك البِعالُ، وهو مُلاعَبَة الرّجلِ أهْلَه. وفي الحديث في أيام التشريق: "إنّها أيّامُ التّشْريق، إنّها أيّامُ أَكْلٍ وشُرْبٍ وبِعال". قال الحطيئة: وكم مِن حَصَانٍ ذاتِ بَعْلٍ تَرَكْتَهَا *** إذا اللّيْلُ أَدْجَى لَمْ تَجِدْ مَنْ تُبَاعلُهْ([6])والأصل الثاني جِنْسٌ من الحَيْرة والدَّهَش، يقال بَعِلَ الرجُلَ إذا دَهِشَ. ولعلّ من هذا قولَهم امرأةٌ بَعِلةٌ، إذا كانت لا تُحسِنُ لُبْسَ الثِّياب. والأصل الثالث البَعْل من الأرض، المرتَفِعة التي لا يُصِيبُها المطر في السنّةِ إلا مرّة واحدةً. قال الشَّاعر: إذا ما عَلَوْنا ظَهْرَ بَعْلٍ عَريضةٍ *** تَخَالُ عَلَينا قَيْضَ بَيضٍ مُفَلّق([7])ومما يُحمَل على هذا الباب الثّالث البَعْل، وهو ما شَرِب بعُرُوقه من الأرض من غير سَقْي سَماءٍ، وهو في قوله صلى الله عليه وآله وسلم في صدقة النَّخْل: "ما شَرِبَ مِنْهُ بَعْلاً ففيه العُشْر". وقال ابنُ رَوَاحة: هنالِكَ لا أبالي نَخْل سَقْيٍ *** ولا بَعْلٍ وإنْ عَظُمَ الإناءُ([8]) (بعو/ي) الباء والعين والواو والياء أصلان: الجناية وأخْذُ الشيء عارِيَّةً أو قَمْراً. فالأصل الأوّل قولهم بَعَوْتُ أبْعُو وأَبْعَى، إذا اجْترَمْتَ. قال عوفُ ابنُ الأحوص: وإبسالي بَنِيَّ بغَيْرِ جُرْمٍ *** بَعَونَاهُ ولا بِدَمٍ مُرَاقِ([9])قالوا: ومِنه بَعَوْتُه بعَيني أي أَصبتُه. والأصل الثّاني البَعْو. قال الخليل: هو العاريّة، يقال استَبْعَيْتُ منه، أي استعرت. وقال أيضاً البَعْوُ القَمْر، يقال بَعوْتُه بَعْواً أي أصبتُ مِنْه وقَمَرتُه. قال: صَحَا القَلْبُ بعد الإلْفِ وارتَدَّ شَأْوُهُ *** وَرَدَّتْ عَلَيْهِ ما بَعَتْهُ تُمَاضِرُ([10])قال الأصمعيّ: يقال أَبْعَيْتُ فلاناً فَرَساً، في معنى أخْبَلْتُه([11])، وذلك إذا أَعَرْتَه إيّاه ليغْزُوَ عليه. والاستبعاءُ أن يَستعِير الرَّجلُ فَرَساً من آخَرَ يسابِق عليه. يقال استبعَيتُه فأبْعَاني؛ وهو البَعْو. قال الكميت: ليستَبْعِيا كَلْباً بَهِيماً مُخَزَّماً *** وَمَنْ يَكُ أَفْيالاً أُبُوَّتُهُ يَفِلْ (بعث) الباء والعين والثاء أصلٌ واحد، وهو الإثارة. ويقال بعثْتُ النّاقةَ إذا أثَرْتَها. وقال ابنُ أحمر([12]): فبعثْتُها تَقِصُ المقَاصِرُ بَعْدَما *** كَرَبَتْ حَياةُ النَّارِ للمُتَنَوِّرِ([13])(بعج) الباء والعين والجيم أصل واحدٌ، وهو الشَّقّ والفَتْح. هذا والبابُ الذي ذكرناهُ في الباء والعين والقاف من وادٍ واحد، لا يكادانِ يَتَزَيَّلان. قال الخليل: بَعَجَ بطنَه بالسّكّين، أي شجّه وشقّه وخَضْخَضَهُ. قال: وقد تَبَعَّجَ السَّحابُ تبعُّجاً، وهو انفراجُه عن الوَدْق. قال: * حيثُ استهلَّ المُزْنُ أو تبعَّجَا([14]) * وبَعّجَ المطرُ الأرضَ تبعيجاً([15]) وذلك من شدّة فَحْصِه الحجارةَ. ورجُلٌ بَعِجٌ كأنَّه منفَرِج البَطْن من ضعف مَشيْه. قال: ليلةَ أَمْشِي على مُخاطَرَةٍ *** مَشْياً رُوَيداً كَمِشْيَةِ البَعِجِ([16]) وحكى أبو عَمرو: بَعَجْتُ إليه بَطني، أي أخرجْتُ إليه سِرّي([17]) ويقال: بَعَجَهُ حُزْنٌ. وبطنٌ بَعِيجٌ في معنى مبعُوج. قال أبو ذؤيب: وذَلِكِ أعلى مِنْكِ فَقْداً لأنَّهُ *** كريمٌ وبَطْنِي بالكرامِ بَعيجُ([18]) قال اللِّحيانيّ: رجلٌ بعيجٌ وامرأةٌ بعيج، ونِسْوةٌ بَعْجى. وكذلك الرّجال. ويقال هو تَخَرُّقُ الصِّفاقِ وانديالُ ما فيه. والانديال: الزَّوال([19]). قال الخليل: باعِجَةَ الوادي حيثُ ينبعِج ويتَّسع. قال: * ونَصِيُّ باعِجةٍ ومَحْضٌ مُنْقَعُ([20]) * قال أبو زياد: [و] أبو فقعس: الباعجة الرُّحَيْبَة الصغيرة بَعَجَتِ الوادِي من أحَدِ جانبَيْه؛ وهي مِن مَنابت النّصيّ. ويقال الباعِجة آخرُ الرَّمل، مكانٌ بين السّهل والحَزْن، رُبما كان مرتفِعاً وربما كان مُنْحَدِراً. قال النَّضر: الباعجة مكان مطمئنٌّ من الرِّمال كهيئة الغائط، أرض مَدْكوكة لا أسناد لها، تُنبت الرِّمْث والحَمْضَ* وأطايب العُشْب. وكلُّ ما تَرَكْنَاهُ من هذا الجِنْس كنَحو ما ذَكرناه([21]). وباعِجة القِرْدان مَوضِعٌ في قول أوس: * فباعِجةِ القِرْدان فالمُتَثَلِّمِ([22]) * (بعد) الباء والعين والدال أصلان: خِلاَفُ القُرْبِ، ومُقابِلُ قَبْل. قالوا: البُعْد خلاف القُرْب، والبُعْد والبَعَد الهلاك. وقالوا في قوله تعالى: {كما بَعِدَتْ ثَمُودُ} [هود 95]، أي هَلَكَت. وقياسُ ذلك واحدٌ. والأباعد خلاف الأقارب. قال: إذا أنْتَ لم تَعْرُكْ بِجَنْبِكَ بَعْضَ ما *** يُريب مِن الأدْنَى رَمَاكَ الأباعدُ وتقول: تَنَحَّ غير باعِدٍ، أي غيرَ صاغر. وتَنَحَّ غير بَعيدٍ، أي كُن قريباً. وأمّا الآخرُ فقولك جاء مِنْ بَعْدُ، كما تقولُ في خلافِهِ: مِن قَبْلُ. (بعر) الباء والعين والراء أصلان: الجمال، والبَعَْر. يقال بعير وأبعِرةٌ وأباعِرُ وبُعْرَانُ. قال بعضُ اللصوص([23]): وإنّي لأسْتَحْيي مِنَ الله أَنْ أُرَى *** أُجَرِّرُ حَبْلاً ليس فيه بَعِيرُ وأَن أسأَلَ المرءَ اللّئيمَ بَعِيرَهُ *** وَبُعْرَانُ رَبِّي في البلادِ كثيرُ([24])والبَعَْر معروف. (بعص) الباء والعين والصاد أصلٌ واحد، وهو الاضطراب. قال أبو مَهْدِيّ: تبَعْصَصَ الشيءُ ارتَكَضَ في اليَدِ واضطرَبَ، وكذلك تَبَعْصَصَ في النَّار، إذا أُلقِيَ فيها فأَخَذَ يعدو ولا عَدْوَ به. والأرْنَب تتبعصَص في يَدِ الإنسان. ويقال للحيّة إذا ضُرِبَتْ ولَوَتْ بذَنبها قد تَبَعْصَصَتْ. (بعض) الباء والعين والضاد أصلٌ واحدٌ، وهو تجزئة للشيءِ. وكلُّ طائفةٍ منه بعضٌ. قال الخليل: بعضُ كلِّ شيءٍ طائفةٌ منه. تقول: جاريةٌ يُشْبِهُ بعضُها بعْضاً. وبَعْضٌ مذكَّر. تقول هذه الدّارُ متَّصِلٌ بعضُها ببعْض. وبعّضْتُ الشيءَ تبعيضاً إذا فَرّقْتَه أجزاءً. ويقال: إنّ العَرَبَ تَصِلُ ببعض كما تصل بما، كقوله تعالى فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللهِ} [آل عمران 159]، ومِمّا خَطِيئاتِهْم} [نوح 25]. قال: وكذلك بعضُ في قولـه تعالى: ﴿وإِنْ يَكُ صَادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ الّذي يَعِدُكُمْ﴾ ([25])[غافر28]. وقال أعرابيّ: "رأيتُ غِرْباناً يَتَبَعْضَضْنَ" كأنّه أراد يتناوَلُ بعضُها بعضاً. وممّا شذّ عن هذا الأصل البَعُوضة، وهي معروفة، والجمع بَعُوض. قال: * وَصِرْتُ عَبْداً للْبَعُوضِ أَخْضَعَا * وهذه ليلة بَعِضَة، أي كثيرة البَعُوض، ومَبْعُوضةٌ أيضاً، كقولهم: مكان سَبِع ومَسْبُوع، وذَئِب ومذْؤوب. وفي المثل: "كلَّفتَني مُخَّ البَعوض"، لما لا يكُون. قال ابنُ أَحمَر: ما كنت من قومي بِدالهةٍ *** لو أنَّ مَعْصِيّاً لَهُ أَمْرُ([26])كلَّفتَني مخ البعوض فقد *** أقْصَرْتُ لا نُجْحٌ ولا عُذْرُ([27])وأصحابُ البَعُوضةِ قومٌ قَتَلَهُمْ خالدُ بنُ الوليد في الرِّدَّة، وفيهم يقول الشاعر([28]): * على مِثْلِ أصحاب البَعُوضَةِ فاخمِشي([29]) * (بعط) الباء والعين والطاء ليس بأصل، وذلك أنّ الطاءَ في أبْعَطَ مُبْدَلةٌ من دال. يقال أبْعَطَ في السَّوْمِ، مثل أبعَدَ. --------------ـــــ ([1]) البيت في اللسان (بعق 304). ([2]) في الأصل: "يحجرونها". وانظر اللسان (11: 304). ([3]) كذا في الأصل. ([4]) عرسها، أي ذكرها. يقال للذكر والأنثى عرسان. وفي الأصل: "غرسها". ([5]) البيت الأول في اللسان (بعك) والثاني فيه (مرط، سرا). ([6]) البيت من قصيدة لـه في ديوانه 36-39 يمدح بها الوليد بن عقبة بن أبي معيط. وأنشده في اللسان (13: 62). ([7]) البيت لسلامة بن جندل السعدي من قصيدة لـه في ديوانه 15-19 وهي من الأصمعيات. ورواية الديوان: "إذا ما علونا ظهر نشزٍ كأنما"،والأصمعيات: "إذا ما علونا ظهر بعل كأنما". والقيض: قشرة البيضة العليا، وفي الأصل: "فيض" تحريف. وأنشده في اللسان برواية: "عليها" وقال: "أنثها -يعني البعل- على معنى الأرض". ([8]) البيت لعبد الله بن رواحة. وقد سبق الكلام عليه في حواشي ص52. ([9]) سبق الكلام على البيت في حواشي مادة (بسل). ([10]) أنشده في اللسان (بعا). ([11]) الإخبال: أن يعطي الرجل الرجل البعير أو الناقة لينتفع بها ثم يردها إليه. قال زهير: هنالك إن يستخبلوا المال يخبلوا *** وإن يسألوا يعطوا وإن ييسروا يغلوا ([12]) نسب البيت التالي في اللسان (6: 409/ 7: 375) إلى ابن مقبل يصف ناقة. ([13]) انظر اللسان (18: 233). ([14]) البيت للعجاج في ديوانه 9 واللسان (3: 36). وقبله: * رعى بها مرج ربيع ممرجا * ([15]) الأصل: "تبعجاً" تحريف. وفي اللسان: "وبعج المطر تبعيجاً في الأرض، فحص الحجارة لشدة وقعه". ([16]) البيت في اللسان (3: 36). ([17]) شاهده قول الشماخ: بعجت إليه البطن حتى انتصحته *** وما كل من يفشي إليه بناصح ([18]) البيت في القسم الأول من ديوان الهذليين ص61 طبع دار الكتب. وإنشاده في الديوان واللسان (بعج): "فذلك". ([19])في اللسان: "واندال ما في بطنه من معي أو صفاق طعن فخرج ذلك منه". ([20]) هو في صفة فرس. والنصي: نبت سبط أبيض ناعم من أفضل المرعى. وفي الأصل: "نضى" تحريف. وصدر البيت كما في اللسان (3: 36): * فأنى له بالصيف ظل بارد * ([21]) في الأصل: "ما ذكرناه وهو". ([22]) صدره كما في ديوان أوس بن حجر 26 واللسان (3: 36): * وبعد ليالينا بنعف سويقة * ([23]) هو الأحيمر السعدي، كما في ترجمته من الشعراء لابن قتيبة. ([24]) وكذا ورد إنشاده في المجمل. وفي الشعراء: "وأن أسأل العبد". ([25]) الآية 28 من سورة غافر. وفي الأصل: "يعدكم به" تحريف. ([26]) الدالهة: الضعيف النفس، كما في اللسان (دله). وفي الحيوان (3: 318): "بمهتضم" وفي بعض نسخه "بذاهلة". ([27]) البيت في الحيوان وثمار القلوب 399. ([28]) هو متمم بن نويرة كما في اللسان (8: 389)، ومعجم البلدان (البعوضة). ([29]) من أبيات على روي الألف، رواها ياقوت في معجمه. وعجز البيت: * لك الويل حر الوجه أو يبك من بكى *
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.861 harf- بعض الشيء: جزء منه، ويقال ذلك بمراعاة كل، ولذلك يقابل به كل، فيقال: بعضه وكله، وجمعه أبعاض. قال عز وجل: ﴿بعضكم لبعض عدو﴾ [البقرة/36]، ﴿وكذلك نولي بعض الظالمين بعضا﴾ [الأنعام/129]، ﴿ويلعن بعضكم بعضا﴾ [العنكبوت/25]، وقد بعضت كذا: جعلته أبعاضا نحو جزأته. قال أبو عبيدة: ﴿ولأبين لكم بعض الذي تختلفون فيه﴾ [الزخرف/63]، أي: الذي (راجع: مجاز القرآن 2/205)، كقول الشاعر:
*أو يرتبط بعض النفوس حمامها *
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR418 harfب ع ض
بعض الشر أهون من بعض.
ويقال للرجل من القوم: من فعل كذا فيقول: أحدنا أو بعضنا يريد نفسه.
ومنه قول لبيد: يريد نفيه.
وهذه جارية حسانة يشبه بعضها بعضاً.
وأخذوا ماله فبعضوه تبعيضاً إذا فرقوه.
وبعض الشاة وبعضها.
وأبعض القوم فهم مبعضون: كثر في أرضهم البعوض.
وليلة مبعوضة وبعضة.
وسمع بعض هذيل يقول: باتت علينا ليلة بعضة كادت تأكلنا.
ومن المجاز: كلفتني مخ البعوض
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR4.641 harfبَعْضُ الشيء: طائفة منه، والجمع أَبعاض؛ قال ابن سيده: حكاه ابن جني فلا أَدري أَهو تسمُّح أَم هو شيء رواه، واستعمل الزجاجي بعضاً بالأَلف واللام فقال: وإِنما قلنا البَعْض والكل مجازاً، وعلى استعمال الجماعة لهُ مُسامحة، وهو في الحقيقة غير جائر يعني أَن هذا الاسم لا ينفصل من الإضافة. قال أَبو حاتم: قلت للأصمعي رأَيت في كتاب ابن المقفع: العِلْمُ كثيرٌ ولكن أَخْذُ البعضِ خيرٌ مِنْ تَرْكِ الكل، فأَنكره
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR136 harf* ب ع ض * * بَعْضُ * الشيء واحد * أَبْعاضِهِ * وقد * بَعَّضَهُ تَبعِيضاً * أي جزأه * فتبعَّضَ * و * البَعُوضُ * البق الواحدة * بَعُوضَةٌ
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR4.760 harfبعض كل شيء: طائفة منه ، سواء قلت أو كثرت، يقال: بعض الشر أهون من بعض. ج أبعاض ، قال ابن سيده: حكاه ابن جني، فلا أدري، أهو تسمح أم هو شيء رواه. ولا تدخله اللام ، أي لام التعريف لأنها في الأصل مضافة، فهي معرفة بالإضافة لفظا أو تقديرا، فلا تقبل تعريفا آخر خلافا لابن درستويه والزجاجي فإنهما قالا: البعض والكل. قال ابن سيده: وفيه مسامحة، وهو في الحقيقة غير جائز، يعني أن هذا الاسم لا ينفصل عن
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR6.483 harfبَعَضَهُ البَعُوضُ
1 بَعَضَهُ البَعُوضُ بعضه البعوض , [aor. بَعَضَ ,] inf. n. بَعْضٌ, The بَعُوض [or gnats, or musquitoes,] bit him; and annoyed, or molested, him. (TA.) And بُعِضُوا They were bitten by the بَعُوض: (A:) or were annoyed, or molested, thereby. (K.) بَعَضَهُ is not used in relation to anything but بَعُوض. (TA.) A poet says, praising a man who passed the night within a كِلَّة [or
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR419 harfبَعَضَ
بَعَضَ A ( n. ac. بَعْض 1 ),
a. Stung ( mosquito ).
بَعَّضَ
بَعَّضَ II ,
a. Divided, parted; dissected, dismembered; portioned out.
تَبَعَّضَ
تَبَعَّضَ V ,
a. Pass. of II.
بَعْض
بَعْض 1 , ( pl. أَبْعَاْض 38 ),
a. Part, portion, lot.
b. Some, a few; one, some one.
بَعُوْضَة
بَعُوْضَة 26t , ( pl. بَعُوْض 26 ),
a. Gnat, mosquito.
بَعْضَهُم بَعْضًا
بَعْضَهُم بَعْضًا
a. Amongst
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok30.585 harfبعض
بَعَضَ - يَبْعَضُ - بَعْض - بَعُوْض
بَعَضَ - يَبْعَضُ + كائن + كائنات أو أشياء: يفرقها طوائف ومجموعات وفئات متفرقة مختلفة المقدار
بَعْض: على وزن " فـَعـْل" اسم فعل بمعنى مفعول من " بَعَضَ - يَبْعَضُ ": إحدى الطوائف والمجموعات من مجموع ما كان يؤلف مجموعة واحدة: وهو ايضاً لفظ اختصار يدل على أن جزءاً أو قسماً من "عددٍ " من الكائنات هو
Sîgalar(20)
- بَعْضٍBazısı(فَعْلٍ)×37
- بَعْضُهُمْOnların bazısı(فَعْلُهُمْ)×23
- بَعْضَBazısı(فَعْلَ)×14
- بَعْضُكُمْBazınız(فَعْلُكُمْ)×12
- بِبَعْضٍBazısıyla+1 anlam(بِفَعْلٍ)×11
- بَعْضَهُمْOnların bazısı(فَعْلَهُمْ)×10
- بَعْضًاBazısı(فَعْلًا)×9
- لِبَعْضٍBazısı+2 anlam(لِفَعْلٍ)×8
- بَعْضَكُمْBazınız(فَعْلَكُمْ)×6
- بَعْضُBazısı(فَعْلُ)×6
Mücavir kökler172 mücavir (409 toplam)
- أله
50 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- بين
19 ortak ayet · Beyn topraktaki yarık demektir
- فوق
6 ortak ayet · Üst
- ولي
12 ortak ayet · Veli arka demektir
- هجر
5 ortak ayet · Hecire (he), Terkedilmiş harabe yer demektir
- فضل
8 ortak ayet · Fadl Deriden yapılan gömlektir
- داود
4 ortak ayet · Davut
- هبط
3 ortak ayet · İnin
- درج
4 ortak ayet · Derc : “Derc” tomar demektir
- قول
35 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- فتن
6 ortak ayet · Fitne, Madeni curuftan temizlemek için eritmek demektir
- عرف
6 ortak ayet · Tanınan ile
Geçtiği ayetler(87)
… الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَا بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ قَالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ …
BazısıMü’minlerle karşılaştıkları zaman, inandık derlerdi, birbirleriyle baş başa kaldıklarında, Rabbınızın katında, aleyhinde delil göstersinler diye mi Allah’ın size açıkladığını onlara anlatıyorsunuz, buna aklınız ermiyormu? diye birbirlerini uyarırlardı.
… وَمَا أَنْتَ بِتَابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَمَا بَعْضُهُمْ بِتَابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ …
BazısıAndolsun ki; sen, kendilerine kitab verilmiş olanlara her ayeti getirsen, onlar yine senin kıblene uymazlar. Sen de onların kıblesine uyacak değilsin. Onların kimi de, kiminin kıblesine uyacak değildirler. Andolsun ki; sana gelen bunca ilimden sonra şayet sen onların heveslerine uyacak olursan, o takdirde şüphesiz zalimlerden olursun.
تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ وَآتَيْنَا …
BazısıŞu peygamberler onlardan kimini kiminden üstün kıldık. Allah, onlardan kimiyle söyleşmiş, kimini de derecelerle yükseltmiştir. Meryem oğlu İsa’ya da açık deliller verdik. Ve onu Ruh’ul-Kudüs ile destekledik. Eğer Allah dilesydi; onların arkasındakiler; kendilerine apaçık deliller geldikten sonra birbirlerini öldürmezlerdi. Fakat ihtilafa düştüler, sonra onlardan kimi inandı, kimi de inkar etti. Allah dileseydi; birbirlerini öldürmezlerdi. Ancak Allah, istediğini yapar.
ذُرِّيَّةً بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ
BazısıOnlar, birbirlerinden türemiş bir soydur. Allah, Semi’dir, Alim’dir.
… عَامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي …
BazısıNihayet Rabbları, onlara icabet etti: Birbirinizden meydana gelen sizlerden; gerek erkek olsun gerek dişi olsun, çalışanın işini boşa çıkarmam. Hicret edenlerin, yurtlarından çıkarılanların, benim yolumda işkenceye, hakarete, ziyana uğrayanların, muharebe edenlerin ve öldürülenlerin suçlarını elbette örteceğim, Allah katından mükafat olmak üzere; onları altlarından ırmaklar akan cennetlere koyacağım. Sevabın en güzeli, Allah katındadır.
وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا
BazısıOnu nasıl alırsınız ki; birbirinize karışıp katıldınız. Ve onlar, sizden kuvvetli te’minat aldılar.
… مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِكُمْ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ …
BazısıSizden; hür, inanmış kadınlarla evlenmeye güç yetiremeyen kimse, inanmış genç kızlarınızdan sağ ellerinizin sahib olduklarından (alsın) . Allah sizin imanınızı daha iyi bilir. Birbirinizdensiniz. Onlarla zinadan kaçınmaları, iffetli yaşamış ve gizli dost tutmamış olmaları halinde, velilerinin izniyle evlenin. Ve ma’ruf şekilde mehirlerini verin. Evlendiklerinde zina edecek olurlarsa; onlara hür kadınlara verilen cezanın yarısı verilir. Bu; içinizden, günaha girme korkusu olanlaradır. Sabretmeniz ise sizin için daha hayırlıdır. Allah, Gafur’dur, Rahim’dir.
وَلَا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ …
BazısıAllah’ın sizi birbirinizden üstün kıldığı şeyleri özlemeyin. Erkeklere kazandıklarından bir pay vardır. Kadınlara da kazandıklarından bir pay vardır. Allah’ın lütfundan isteyin. Muhakkak ki Allah; herşeyi bilici olandır.
… قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ حَافِظَاتٌ لِلْغَيْبِ …
BazısıAllah’ın kimini kimine üstün kılmış olması ve onların mallarından infak etmeleri sebebiyle erkekler, kadınlar üzerine hakimdirler. İyi kadınlar; itaatli olan ve Allah’ın kendilerini korumasına karşılık, kendileri de gizliyi koruyanlardır. Serkeşlik etmelerinden endişelendiğiniz kadınlara öğüt verin, kendilerini yataklarında yalnız bırakın, (yine uslanmazlarsa) dövün, sizi itaat ederlerse aleyhlerinde bir yol aramayın. Muhakkak ki Allah; Aliyy ve Kebir olandır.
… آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا …
BazısıEy iman edenler, yahudi ve hristiyanları dost edinmeyin. Onlar birbirlerinin dostudurlar. Sizden her kim ki, onları dost edinirse; o da, onlardandır. Şüphesiz ki Allah, zalimler güruhunu hidayete erdirmez.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بعض |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | جزء, قسم, قسط, شطر, فلق |
| Zıt Kök | كلل |
| Çekirdek Özet 1 | Bütünün bölünmesi, ayrıştırılması ve bütünden kopan parça veya pay |
| Çekirdek Özet 2 | Bir bütünün üyeleri arasındaki karşılıklı bağımlılık, parça-bütün ilişkisi ve göreli pay |
| Çekirdek Özet 3 | Mutlak teklik karşısında çokluğun iç dinamizmi; varlıkların birbirine muhtaç ve birbirini dengeleyen parçalı yapısı |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin yalnızca belirsizlik bildiren sıradan bir zamir veya edat sayılarak ayetlerde kurduğu ontolojik ve toplumsal parça-bütün örüntüsünün gözden kaçırılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بع | Harekete geçirme, yayma, dışa fırlatma veya bütünden ayırma; بعث kökünde uykudan veya ölümden diriltip yayma, بعثر kökünde altüst edip saçma, بعد kökünde mesafeyi açıp uzaklaştırma, بعر kökünde dışarı atılan atık, بعل kökünde ise kendi başına yeten veya üstün çıkan gövde anlamlarında bu dışa salma ve ayrılma dinamiği görülür | ض | ض harfinin getirdiği sıkışma, basma ve sınırlandırma etkisiyle dışa doğru yayılma eylemi somut bir sınırla tutulur; böylece dağılıp yok olmak yerine bir bütüne ait sınırlı bir parça, kesit ve pay anlamı kesinleşir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Bir sınırla çevrili alanı, kabı veya bütünü temsil eder; parçalanacak olan gövdenin içsel birliğini kurar |
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Algılanan nesneyi, yüzeyi, odağı ve dışa açılan kaynağı simgeler; bütünün yüzeyine ve ayrışma noktasına odaklanmayı sağlar |
| ض | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma (ikiz harf ص türetmesi) | Baskı uygulama, kıstırma ve bir kesiti diğerinden ayırıp sınır koyma hareketini ifade eder |
| بعض | Bütünsel bir gövdenin içinden odaklanarak bir kesiti sıkıştırıp ayırma | Kuşatıcı bir hacmin içinden belirli bir sınır ve baskıyla bir kısmın koparılması, bütüne nispet edilen sınırlı bir parçanın meydana gelmesi hareketidir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir cismi, eti veya nesneyi keserek kısımlara ayırma; bütünden koparılan pay veya parça; bedeni sokup ısıran ve kanından pay koparan küçük asalak sinek |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd b. Rebîa meşhur muallakasında nefsinin veya canının ölümle yakalanışını anlatırken kelimeyi bütünden bir pay veya doğrudan kişinin kendi benliği anlamında kullanmıştır: تَرَّاكُ أَمْكِنَةٍ إِذَا لَمْ أَرْضَهَا / أَوْ يَرْتَبِطْ بَعْضَ النُّفُوسِ حِمَامُهَا |
| Erken Arapça kullanım | İbnü'l-Mukaffa gibi erken dönem nesir yazarlarının ve kabile anlatımlarının metinlerinde «العِلْمُ كَثِيرٌ وَأَخْذُ البَعْضِ خَيْرٌ مِنْ تَرْكِ الكُلّ» ifadesinde geçtiği üzere parçanın bütüne nispetle ihmal edilmemesi gereken payı için kullanılmıştır |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīwānu Lebîd.
Sami etimolojik katman
Arapça بعض kökü, Sami dillerinde parçalama, ısırma, koparma ve pay etme eylemlerini ifade eden fonetik ve semantik bir havuzla irtibatlıdır. Kökün İbranice karşılığı olan ב-ע-ץ veya ısırma, sokma ve ezme çağrışımı taşıyan biçimleri ile Aramice ve Süryanicedeki parçalama ve bölme bildiren yapıları arasında belirgin bir semantik kesişim bulunur. Kökün en ilksel somut tezahürlerinden biri olan «بعوضة» kelimesi, eti sokup parçalayan ve canlıdan pay alan küçük asalağı tanımlarken, kökün fiil ve isim kalıpları bir nesnenin kısımlara bölünmesini (teb‘îd) ve her bir kısmın bütüne ait bir pay oluşunu temsil eder. Arapçada bu kök hem fiziksel bir ayrılmayı hem de mantıksal ve ilişkisel bir parça-bütün bağıntısını koruyarak varlığını sürdürmüştür.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane's Lexicon, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir nesneyi kısımlara ayırma (تبعِيض) ve bütünden ayrılan pay | Bütünü bölen eylemden hareketle her bir parçaya isim olmuş, ayrıca bedeni ısırıp koparan küçük sinek için türetilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanicede ısırma, bölme ve küçük parça anlam alanları | Canlıdan veya bütünden bir cüz koparma eyleminin ortak Sami dilleri zemininde parçalanma kavramıyla örtüşmesi | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında güvenilir ve doğrudan genetik bir soydaşlık formu tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, HALOT.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بعض | Anlamlı | Bütünden bir pay veya parça | Bütünü kısımlara ayırmak, parçalardan her biri; sivrisinek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| بضع | Anlamlı | Kesmek, yarmak, pay etmek | Eti kemikten ayırmak, ticaret sermayesinden bir pay vermek (bidaa); üç ile dokuz arasındaki sayısal parça | Kur'an'da geçer; ortak kesme ve ayırma çekirdeği |
| عبض | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır; Kur'an'da geçmez |
| عضب | Anlamlı | Keskin kılıç, kesmek | Keskin kılıç ile bir şeyi tek vuruşta kesip ayırmak; boynuzu kırık veya kulağı kesik hayvan | Kur'an'da geçmez; fiziksel kesme ve koparma anlamı |
| ضبع | Anlamlı | Pazı, kol uzatma; sırtlan | Hızlı yürüyüşte kolları öne uzatmak; leş parçalayan yırtıcı hayvan (sırtlan) | Kur'an'da geçmez; gövdenin uzvu ve parçalayıcı hayvan |
| ضعب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Fonetik yapı nedeniyle Arapçada terkip edilmemiştir; mühmel |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بعض | Merkez | Parça, pay, cüz | Bütünle bağı kopmamış, bütüne nispet edilen ve ilişkisellik barındıran cüz | Hem niceliksel hem niteliksel olarak bütünden bir kısmı ifade eder |
| جزء | Komşu | Cüz, bölüntü | Bir bütünün ayrılmış, bağımsızlaşmış somut parçası | Parçanın kendi başına bağımsız bir birim haline gelmesine odaklanır |
| قسم | Komşu | Pay, hisse, nasip | Dağıtım ve adalet sonucu birine düşen belirlenmiş hisse | Ölçülü bir bölüştürme ve hak ediş süreci içerir |
| قسط | Komşu | Adil pay, denge | Dağıtımda adaleti sağlayan denkleştirilmiş pay | Parçanın adil ve dengeli bir ölçüye dayanmasını öne çıkarır |
| شطر | Komşu | Yarı, yön, taraf | Bütünün ikiye bölünmüş yarısı veya yönelinen yarım parça | İkiye ayrılma ve bir yöne yönelme vurgusu taşır |
| فلق | Komşu | Yarılma, parça | Bir şeyin ortadan ikiye çatlayıp yarılmasıyla ortaya çıkan parça | Hızlı ve köklü bir yarılma hareketini bildirir |
| كلل | Zıt | Bütün, hep, kuşatıcı | Parçaların tamamını içeren, eksiksiz ve kuşatıcı yekun | Parçalanmamışlığı ve bütünselliği ifade eder |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بعض | Bütünden bir parça veya pay | Bütüne bağıntılı olan cüz, karşılıklılık ve göreli pay | Kesin |
| Latince | Pars, portio | Parça, hisse, kısım | Bir bütünün bölündüğü somut parça ve dağıtılan payı karşılar; ancak Arapçadaki karşılıklı ilişki kurma zamirleşmesini tam vermez | Güçlü |
| İngilizce | Part, portion, some | Parça, pay, bazısı | Hem bütüne ait parçayı hem de belirsiz bir grubu (some) karşılar; ilişkisellik bağlamında «each other» ifadesiyle tamamlanır | Güçlü |
| Almanca | Teil, Anteil, manche | Parça, hisse, birtakım | Bir bütünden ayrılan payı ve belirsiz miktarı karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Partie, portion, certains | Parça, porsiyon, bazıları | Bütünün unsurunu ve belirsiz kişi veya nesneleri karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lewis and Short, Grimm Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ / بَعْضُهُمْ بَعْضًا | Toplumsal ilişkisellik, karşılıklılık ve diyalektik bağ | İnsanların, inananların veya inkarcıların birbirine karşı düşmanlığı, dostluğu veya velayeti bağlamı (Bakara 2:36, Âl-i İmrân 3:195, Mâide 5:51, Tevbe 9:71) |
| بَعْضَ الَّذِي / بِبَعْضِ | Bütünden bir pay veya bir kısım | Tehdit edilen azabın bir kısmı veya ilahi kitabın bazı hükümleri bağlamı (Bakara 2:85, Nisâ 4:150, Mü'min 40:28, Zuhruf 43:63) |
| وَفَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ | Derecelendirme, hiyerarşi ve işbölümü | Peygamberlerin veya insanların kabiliyet ve rızık bakımından farklılaştırılması bağlamı (Bakara 2:253, İsrâ 17:21, Zuhruf 43:32) |
| بَعُوضَةً | Somut biyolojik varlık (sivrisinek) | Allah'ın hakikati açıklamak için küçük bir yaratığı misal getirmesi bağlamı (Bakara 2:26) |
| بَعْضَ يَوْمٍ | Zamanın sınırlı bir kesiti | Ölümden veya uykudan sonra geçen sürenin azlığını ifade bağlamı (Bakara 2:259, Kehf 18:19) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Cüz-küll meselesi, teb‘îz ve tenzih | Allah'ın zatının cüzlerden ve parçalardan (eb'âd) münezzeh oluşu; Kur'an'ın bir kısmına inanıp bir kısmını inkar etmenin küfür sayılması | Bölünemezlik ve mutlak birlik karşısında parçalılığın yaratılmışlık alameti sayılması |
| Fıkıh | Mülkiyetin taksimi, muba‘ad köle, abdestte başın bir kısmının meshi | Ortak mülkün parçalara ayrılması (kısmetü't-teb‘îd); kölenin bir kısmının azat edilmiş olması durumu; başın ne kadarlık kısmının meshedileceği tartışması | Hukuki hakların ve mükellefiyetlerin bütünden düşen hisse oranında paylaştırılması |
| Tefsir | İstisna, tahsis ve mücmel lafızların beyanı | «Bazı» kelimesinin geçtiği ayetlerde bu payın neye tekabül ettiği ve mütekellimin kendi nefsini kinaye yoluyla ifade edip etmediği meselesi | Bütünün içinden belirli bir grubun veya hükmün ayrıştırılması |
| Hadis | Toplumsal dayanışma ve ümmet bilinci | Müminlerin birbirini destekleyen bir bina veya organları birbirine bağlı bir beden gibi oluşunu anlatan rivayetler | Bütünün parçalarının birbirini tamamlaması ve kenetlenmesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve şeriatın bütünlüğü | Hakikatin parçalanamazlığı | Bölünmeyi ve seçmeci imanı engelleme | Dinin bir kısmını kabul edip bir kısmını reddetmek bütünü inkar sayılır (Bakara 2:85) | Kesin |
| İlmi | Varlık ve bilgi hiyerarşisi | Parça-bütün metodolojisi | Bütünü parçaları üzerinden çözümleme ve sentezleme | Bilginin ve varlığın göreli kısımlarını kendi bağlamında inceleyerek bütüne ulaşma | Güçlü |
| Siyasi | Toplum düzeni ve otorite | Sınıfların ve zümrelerin karşılıklı denetimi | Kuvvetler dengesi ve tefâdü'n-nâs (defetme) | İnsanların bir kısmı ile diğer kısmının dengelenmesi fesadı önler (Bakara 2:251, Hac 22:40) | Kesin |
| İktisadi | İşbölümü ve rızık dağılımı | Derecelendirme ve uzmanlaşma | Hizmet ve üretim dolaşımının sağlanması | İnsanların bazısının diğerine iş gördürmesi için derecelerle farklılaştırılması (Zuhruf 43:32) | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kümeler teorisinde alt küme () ve fraktal parçalanma | Bir ana kümenin içinden ayrılan ancak o kümenin elemanları arasında tanımlanan alt küme ve bütünü yansıtan göreli birim | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyolojide yapısal işlevselcilik ve toplumsal tabakalaşma | Toplum bütününü oluşturan organların, sınıfların veya bireylerin karşılıklı bağımlılık içinde birbirini ikmal etmesi | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin yalnızca Türkçedeki «bazı» veya İngilizcedeki «some» kelimesi gibi belirsiz, önemsiz ve rastgele bir nicelik sıfatına indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da بعض kelimesi yalnızca belirsizlik bildirmez; parçaların birbirini var ettiği, denetlediği, çatıştığı veya tamamladığı organik bir ilişkisellik ağı (diyalektik nizam) kurar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki «bazınız bazınızdan» veya «onların bazısı bazısının velisidir» gibi derin sosyolojik ve ahlaki bağıntıların sıradan bir belirsizlik kalıbı sanılarak toplumsal birlik ve denge yasalarının ıskalanması |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın ve toplumun tekdüze (homojen) değil, birbirine muhtaç ve birbirini dengeleyen parçalardan oluştuğunu; yaratılmışlar aleminde mutlak bütünlüğün ancak parçaların uyumuyla anlaşılabileceğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İman-küfür kutuplaşması, müminlerin velayeti, toplumsal işbölümü, kavimler arası güç dengesi (tedâfü‘) ve rızık hiyerarşisini bildiren ayet gruplarında anahtar rol oynar. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Varlıkların bağımsız ve kendi kendine yeten mutlak varlıklar olduğu yanılgısını yıkar; insanın ve toplumun her unsurunun ancak bir bütünün parçası olarak anlam kazanabileceğini ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir bütünü kısımlara ayırma, etten veya maddeden koparılan pay ve bedenden pay alan küçük canlı (sivrisinek).
- Soyut anlamBir bütünün unsurları arasındaki karşılıklı bağımlılık, göreli eksiklik, birbirini tamamlama ve ilişkisellik.
- Sistematik karşılıkMutlak teklik karşısında çokluğun nizamı; toplumsal işbölümü ve zıtların veya eşlerin birbirini dengelediği ilahi yasa.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde evreni veya toplumsal bütünü, bu bütünden ayrılan ve ona bağımlı olan parçaları (ba‘d) temsil eder. Bütün (), bu parçaların () birleşimiyle var olur. Parçalar arasındaki bağıntısı ise Kur'an'ın «bazınız bazınızdan» veya «bazısı bazısına velidir» ilkesi gereğince parçaların birbirini etkileme, tamamlama, denetleme veya düşmanlık gibi karşılıklı ilişkisellik fonksiyonunu ifade eder. Tek bir parça kendi başına olamaz, ancak içindeki fonksiyonuyla değer kazanır.