سوأ
س - و - أ
KÖK- 167 geçiş
- 151 ayet
- 54 sîga
- 13 sözlük
Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir. “Sevet” dal’ın hemzeye dönüşmesi ile morarmak, kararmak, bozulmak anlamlarını kazanmıştır.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: سوء
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir. “Sevet” dal’ın hemzeye dönüşmesi ile morarmak, kararmak, bozulmak anlamlarını kazanmıştır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR9.148 harfباب اللفيف من السين
س ي أ، س ي ي، س و ي، س و أ، س أ و، أ و س، أ ي س، أ أ س، و ي س، س و ي، أ س ي، أ س و، س ي ه، أ س س، و س و س، س أ س، س أ س أ مستعملات
سيأ:
السَّيْء بوزن الشّيْء: اللّبَنُ القليلُ قبل نزول الدِّرَّة، من تأليف سين وياء وهمزة فهي ثلاثة أحرف مؤلفّة، قال:
كما استغاث بَسيْءٍ فزُّ غَـيْطـلةٍ خافَ العُيُونَ فلم يُنظَرْ به الحَشَكُ
سيي:
السِّيُّ: المكان المستوي. هما سِيّانِ، أي:
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.402 harfساءه يسُوءه سوْءاً، بالفتح، وَمَساءَةً وَمَسائِيَةً: نقيضُ سَرَّهُ، والاسم السُّوءُ، بالضم، وقُرِئَ "عليهم دائِرَةُ السُوءِ"، يَعْني الهزيمَةَ والشَّرَّ. ومن فَتَحَ، فهو المَساءَةِ. وتقول هذا رَجُلُ سَوْءٍ بالإضافة، ثم تُدْخِلُ عليه الألفَ واللامَ، فتقول: هذا رَجُلُ السَوْءِ، قال الشاعر:
وكنتُ كذئب السَوْءِ لما رأى دَماًيصاحبه يوماً أحالَ على الـدَّمِ
وأساء إليه: نقيض أحسن إليه. والسُوآى
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok29.775 harfMadde başı: سوءباب اللفيف من حرف السّين
سيء ، لسي ، سوى ، سوء ، سأو ، سوس ، سيسء ، وسوس ، أوس ، أس ، أيس ، لأس ، أسى ، أسي ، أسو ، ساسا ، وسىء ، ويس ، سأي
ومن حروفه المستعمَلة : السَّيء . والسَّيّ . وسِوَى . وسَواء . وساوَى . واستَوى . والسويّة . والسّوِيّ . والسُّوء . والسَّوء . والسَّيِّىء . والسَّوْء . وأسْوَى . والسَّأْوُ . والسّوس . والسّيساء . والوسْواس . وأوَس . والآس . والأس . وألاس . والأيْس . والأُسّ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR9.143 harfMadde başı: سوء(باب السين والواو وما يثلثهما)
(سوي) السين والواو والياء أصلٌ يدلُّ على استقامةٍ واعتدالٍ بين شيئين. يقال هذا لا يساوي كذا، أي لا يعادله. وفلانٌ وفلانٌ على سَوِيّةٍ من هذا الأمر، أي سواءٍ. ومكان سُوىً، أي مَعْلَمٌ قد عَلِمَ القومُ الدّخولَ فيه والخروج منه. ويقال أسْوَى الرّجلُ، إذا كان خَلَفُهُ وولدُهُ سَوِيّاً.
وحدَّثنا علي بن إبراهيم القَطّان، عن علي بن عبد العزيز، عن أبي عُبيد، عن الكسائيّ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.448 harf- السوء: كل ما يغم الإنسان من الأمور الدنيوية، والأخروية، ومن الأحوال النفسية، والبدنية، والخارجة، من فوات مال، وجاه، وفقد حميم، وقوله: ﴿بيضاء من غير سوء﴾ [طه/22]، أي: من غير آفة بها، وفسر بالبرص، وذلك بعض الآفات التي تعرض لليد. وقال: ﴿إن الخزي اليوم والسوء على الكافرين﴾ [النحل/27]، وعبر عن كل ما يقبح بالسوأى، ولذلك قوبل بالحسنى، قال: ﴿ثم كان عاقبة الذين أساءوا السوأى﴾ [الروم/10]، كما قال: {للذين
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR741 harfس و أ
فعل سيء وأفعال سيئة وأتى بالسيئة وبالسيئات وفلان يحبط الحسنى بالسوءى وقد ساء عمله وساءت سيرته ولساء ما وجد منه وسـاء بـه ظنـاً وساءنـي أمـرك وهـذا ممـا سـاءك وناءك ومما يسوءك وينوءك.
وقال الجاحظ: هو من السوء: البرص.
وسؤت وجه فلان.
ووقاك الله من السوء ومن الأسواء وهو اسم جامع لك آفة وداء.
وسؤته فاستاء.
وقصت على رسـول اللـه صلـى اللـه تعالى عليه وسلم رؤيا فاستاء لها.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR10.775 harfساءَهُ يَسُوءُه سَوْءًا وسُوءًا وسَواءً وسَواءة وسَوايةً وسَوائِيَةً ومَساءة ومَسايةً ومَساءً ومَسائِيةً: فعل به ما يكره، نقيض سَرَّه. والاسم: السُّوءُ بالضم. وسُؤْتُ الرجلَ سَوايةً ومَسايةً، يخففان، أَي ساءَهُ ما رآه مِنّي. قال سيبويه: سأَلت الخليل عن سَوائِيَة، فقال: هي فَعالِيةٌ بمنزلة عَلانِيَةٍ. قال: والذين قالوا سَوايةً حذفوا الهمزة، كما حذفوا همزة هارٍ ولاثٍ، كما اجتمع أَكثرهم على ترك
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR500 harf* س و أ * * ساءَهُ * ضد سره من باب قال و * مَسَاءةً * بالمد و * مَسائِيَةً * بكسر الهمزة والاسم * السُّوءُ * بالضم وقرئ ﴿عليهم دائرة السوء﴾ بالضم أي الهزيمة والشر وقرئ بالفتح من * المَساءةِ * وتقول هو رجل * سَوْءٍ * بالإضافة ورجل * السَّوْءِ * ولا تقول الرجل السوء وتقول الحق اليقين وحق اليقين لأن السوء غير الرجل واليقين هو الحق ولا يقال رجل السوء بالضم و * السُّوءَى * ضد الحسنى وهي في الآية
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR11.609 harfساءه يسوءه سوءا بالضم وسوءا بالفتح وسواء كسحاب وسواءة كسحابة وهذا عن أبي زيد وسواية كعباية وسوائية، قال سيبويه: سألت الخليل عن سؤته سوائية فقال: هي فعالية بمنزلة علانية، ومساءة ومسائية مقلوبا كما قاله سيبويه، نقلا عن الخليل وأصله وحده مساوئة كرهوا الواو مه الهمزة، لأنهما حرفان مستثقلان وسؤت الرجل سواية ومساية يخففان، أي حذفوا الهمزة تخفيفا كما حذفوا همزة هار ولاث كما أجمع أكثرهم على ترك الهمز في
ساءه يسوءه سوءا بالضم وسوءا بالفتح وسواء كسحاب وسواءة كسحابة وهذا عن أبي زيد وسواية كعباية وسوائية، قال سيبويه: سألت الخليل عن سؤته سوائية فقال: هي فعالية بمنزلة علانية، ومساءة ومسائية مقلوبا كما قاله سيبويه، نقلا عن الخليل وأصله وحده مساوئة كرهوا الواو مه الهمزة، لأنهما حرفان مستثقلان وسؤت الرجل سواية ومساية يخففان، أي حذفوا الهمزة تخفيفا كما حذفوا همزة هار ولاث كما أجمع أكثرهم على ترك الهمز في ملك وأصله ملأك ومساء ومسائية هكذا بالهمز في النسخ الموجودة، وفي لسان العرب بالياءين: فعل به ما يكره نقيض سره، فاستاء هو في الصنيع مثل استاع، كما تقول من الغم اغتم، ويقال: ساء ما فعل فلان صنيعا يسوء أي قبح صنيعا، وفي تفسير الغريب لابن قتيبة قوله تعالى وساء سبيلا أي قبح هذا الفعل فعلا وطريقا، كما تقول: ساء هذا مذهبا، وهو منصوب على التمييز، كما قال وحسن أولئك رفيقا واستاء هو استهم وفي حديث النبي صلى الله عليه وسلم أن رجلا قص عليه رؤيا فاستاء لها ثم قال خلافة نبوة ثم يؤتي الله الملك من يشاء قال أبو عبيد: أراد أن الرؤيا ساءته فاستاء لها، افتعل من المساءة، ويقال: استاء فلان بمكاني، أي ساءه ذلك، ويروى: فاستآلها أي طلب تأويلها بالنظر والتأمل، والسوء، بالضم، الاسم منه، وقوله عز وجل وما مسني السوء قيل: معناه ما بي من جنون، لأنهم نسبوا النبي صلى الله عليه وسلم إلى الجنون، والسوء أيضا بمعنى الفجور والمنكر، وقولهم: لا أنكرك من سوء، أي لم يكن إنكاري إياك من سوء رأيته بك، إنما هو لقلة المعرفة، ويقال إن السوء البرص ومنه قوله تعالى تخرج بيضاء من غير سوء أي من غير برص، قال الليث: أما السوء فما ذكر بسيئ فهو السوء، قال: ويكنى بالسوء عن اسم البرص، قلت: فيكون من باب المجاز. والسوء: كل آفة ومرض، أي اسم جامع للآفات والأمراض، وقوله تعالى كذلك لنصرف عنه السوء والفحشاء قال الزجاج: السوء: خيانة صاحبة العزيز، والفحشاء: ركوب الفاحشة، ويقال: الأخير في قول السوء بالفتح والضم، إذا فتحت السين فمعناه لا خير في قول قبيح، وإذا ضممت السين فمعناه لا خير في أن تقول سوءا أي لا تقل سوءا وقرئ قوله تعالى عليهم دائرة السوء بالوجهين الفتح والضم، قال الفراء: هو مثل قولك رجل السوء، والسوء بالفتح في القراءة أكثر، وقلما تقول العرب دائرة السوء بالضم، وقال الزجاج في قوله تعالى الظانين بالله السوء عليهم دائرة السوء كانوا ظنوا أن لن يعود الرسول والمؤمنون إلى أهليهم، فجعل الله دائرة السوء عليهم، قال: ومن قرأ ظن السوء، فهو جائز، قال: ولا أعلم أحدا قرأ بها إلا أنها قد رويت، قال الأزهري: قوله: لا أعلم أحدا إلى آخره، وهم، قرأ ابن كثير وأبو عمرو: دائرة السوء، بضم السين ممدودا في سورة براءة وسورة الفتح، وقرأ سائر القراء السوء بفتح السين في السورتين. قال: وتعجبت أن يذهب على مثل الزجاج قراءة القارئين الجليلين ابن كثير وأبي عمرو، وقال أبو منصور: أما قوله وظننتم ظن السوء فلم يقرأ إلا بالفتح، قال: ولا يجوز فيه ضم السين، وقد قرأ ابن كثير وأبو عمرو دائرة السوء بضم السين ممدودا في السورتين، وقرأ سائر القراء بالفتح فيهما، وقال الفراء في سورة براءة في قوله تعالى ويتربص بكم الدوائر عليهم دائرة السوء قال: قراءة القراء بنصب السوء وأراد بالسوء المصدر، ومن رفع السين جعله اسما، قال: ولا يجوز ضم السين في قوله ما كان أبوك امرأ سوء ولا في قوله وظننتم ظن السوء لأنه ضد لقولهم: هذا رجل صدق، وثوب صدق، ولبس للسوء هنا معنى في بلاء ولا عذاب فيضم، وقرئ قوله تعالى عليهم دائرة السوء أي الهزيمة والشر والبلاء والعذاب والردى والفساد وكذا في قوله تعالى أمطرت مطر السوء بالوجهين أو أن المضموم هو الضرر وسوء الحال والسوء المفتوح من المساءة مثل الفساد والردى والنار، ومنه قوله تعالى ثم كان عاقبة الذين أساءوا السوء قيل هي جهنم أعاذنا الله منها في قراءة أي عند بعض القراء، والمشهور السوأى كما يأتي، ورجل سوء بالفتح، أي يعمل عمل سوء وإذا عرفته وصفت به تقول: هذا رجل سوء بالإضافة وتدخل عليه الألف واللام فتقول: هذا رجل السوء، قال الفرزدق:صدق، وثوب صدق، ولبس للسوء هنا معنى في بلاء ولا عذاب فيضم، وقرئ قوله تعالى عليهم دائرة السوء أي الهزيمة والشر والبلاء والعذاب والردى والفساد وكذا في قوله تعالى أمطرت مطر السوء بالوجهين أو أن المضموم هو الضرر وسوء الحال والسوء المفتوح من المساءة مثل الفساد والردى والنار، ومنه قوله تعالى ثم كان عاقبة الذين أساءوا السوء قيل هي جهنم أعاذنا الله منها في قراءة أي عند بعض القراء، والمشهور السوأى كما يأتي، ورجل سوء بالفتح، أي يعمل عمل سوء وإذا عرفته وصفت به تقول: هذا رجل سوء بالإضافة وتدخل عليه الألف واللام فتقول: هذا رجل السوء، قال الفرزدق: وكنت كذئب السوء لما رأى دما بصاحبه يوما أحال على الـدم بالفتح والإضافة لف ونشر مرتب، قال الأخفش: ولا يقال الرجل السوء، ويقال الحق اليقين وحق اليقين، جميعا، لأن السوء ليس بالرجل، واليقين هو الحق، قال: ولا يقال هذا رجل السوء، بالضم، قال ابن بري: وقد أجاز الأخفش أن يقال رجل السوء ورجل سوء، بفتح السين فيهما، ولم يجز رجل السوء بضم السين، لأن السوء اسم للضر وسوء الحال، وإنما يضاف إلى المصدر الذي هو فعله، كما يقال: رجل الضرب والطعن، فيقوم مقام قولك: رجل ضراب وطعان، فلهذا جاز أن يقال رجل السوء بالفتح، ولم يجز أن يقال هذا رجل السوء، بالضم، وتقول في النكرة رجل سوء، وإذا عرفت قلت: هذا الرجل السوء ولم تضف، وتقول هذا عمل سوء، ولا تقل السوء، لأن السوء يكون نعتا للرجل، ولا يكون السوء نعتا للعمل، لأن الفعل من الرجل وليس الفعل من السوء، كما تقول: قول صدق والقول الصدق ورجل صدق ولا تقول رجل الصدق، لأن الرجل ليس من الصدق. والسوء بالفتح أيضا: الضعف في العين. والسوأى بوزن فعلى اسم الفعلة السيئة بمنزلة الحسنى للحسنة محمولة على جهة النعت في حد أفعل وفعلى كالأسوإ والسوأى، وهي ضد الحسنى، قال أبو الغول الطهوي وقيل: هو النهشلي، وهو الصواب: ولا يجزون من حسن بسوأى ولا يجزون من غلظ بلـين وقوله تعالى ثم كان عاقبة الذين أساءوا السوأى أي عاقبة الذين أشركوا النار أي نار جهنم أعاذنا الله منها. وأساءه: أفسده ولم يحسن عمله، وأساء فلان الخياطة والعمل، وفي المثل أساء كاره ما عمل وذلك أن رجلا أكرهه على عمل فأساء عمله، يضرب هذا للرجل يطلب إليه الحاجة فلا يبالغ فيها. ويقال أساء به وأساء إليه، وأساء عليه، وأساء له ضد أحسن، معنى واستعمالا، قال كثير: أسيئي بنا أو أحسني لا ملولة لدينا ولا مقلية إن تقـلـت وقال سبحانه وتعالى وقد أحسن بي وقال عز من قائل إن لأحسنتم أحسنتم لأنفسكم وإن أسأتم فلها وقال تعالى ومن أساء فعليها وقال جل وعز وأحسن كما أحسن الله إليك . والسوأة: الفرج قال الليث: يطلق على فرج الرجل والمرأة، قال الله تعالى بدت لهما سوآتهما قال: فالسوأة: كل عمل وأمر شائن، يقال: سوأة لفلان، نصب لأنه شتم ودعاء. والفاحشة والعورة، قال ابن الأثير: السوأة في الأصل: الفرج، ثم نقل إلى كل ما يستحيا منه إذا ظهر من قول وفعل، ففي حديث الحديبية والمغيرة: وهل غسلت سوأتك إلا الأمس. أشار فيه إلى غدر كان المغيرة فعله مع قوم صحبوه في الجاهلية فقتلهم وأخذ أموالهم، وفي حديث ابن عباس في قوله جل وعز وطفقا يخصفان عليهما من ورق الجنة قال: يجعلانه على سوآتهما، أي على فروجهما. والسوأة: الخلة القبيحة أي الخصلة الرديئة كالسوآء وكل خصلة أو فعلة قبيحة سوآء، والسوأة والسوآء: المرأة المخالفة، قال أبو زبيد في رجل من طيئ نزل به رجل من بني شيبان فأضافه الطائي وأحسن إليه وسقاه، فلما أسرع الشراب في الطائي افتخر ومد يده، فوثب الشيباني فقطع يده، فقال أبو زبيد: ظل ضيفا أخوكم لأخـينـا في شراب ونعمة وشواء لم يهب حرمة النديم وحقت يا لقوم للسوأة الـسـوآء والسيئة: الخطيئة أصلها سيوئة، قلبت الواو ياء وأدغمت، وفي حديث مطرف قال لابنه لما اجتهد في العبادة: خير الأمور أوساطها، والحسنة بين السيئتين، أي الغلو سيئة والتقصير سيئة، والاقتصاد بينهما حسنة، ويقال: كلمة حسنة، وكلمة سيئة، وفعلة حسنة، وفعلة سيئة، وهي والسيئ عملان قبيحان، وقول سيئ: يسوء، وهو نعت للذكر من الأعمال، وهي للأنثى، والله يعفو عن السيئات، وفي التنزيل العزيز ومكر السيئ فأضافه، وكذا قوله تعالى ولا يحيق المكر السيئ إلا بأهله والمعنى مكر الشرك. وقرأ ابن مسعود ومكرا سيئا، على النعت، وقوله: أنى جزوا عامرا سيئا بـفـعـلـهـم أم كيف يجزونني السوأى من الحسن فإنه أراد سيئا فخفف، كهين وهين، وأراد: من الحسنى، فوضع الحسن مكانه، لأنه لم يمكنه أكثر من ذلك، ويقال: فلان سيئ الاختيار، وقد يخفف، قال الطهوي: ولا يجزون من حسن بسيء ولا يجزون من غلظ بلين وقال الليث: ساء الشيء يسوء سواء كسحاب فعل لازم ومجاوز، كذا هو مضبوط، لكنه في قول الليث: سوأ بالفتح بدل سواء، فهو سيئ إذا قبح، والنعت منه على وزن أفعل، تقول: رجل أسوأ أي أقبح وهي سوآء: قبيحة، وقيل: هي فعلاء لا أفعل لها، وفي الحديث عن النبي صلى الله عليه وسلم سوآء ولود خير من حسناء عقيم قال الأموي: السوآء: القبيحة، يقال للرجل من ذلك أسوأ، مهموز مقصور، والأنثى سوآء، قال ابن الأثير: أخرجه الأزهري حديثا عن النبي صلى الله عليه وسلم، وأخرجه غيره حديثا عن عمر رضي الله عنه، ومنه حديث عبد الملك بن عمير: السوآء بنت السيد أحب إلي من الحسناء بنت الظنون. ويقال: ساء ما فعل فلان صنيعا يسوء، أي قبح صنيعه صنيعا وسوأ عليه صنيعه أي فعله تسوئة وتسويئا: عابه عليه فيما صنعه وقال له أسأت يقال: إن أخطأت فخطئني، وإن أسأت فسوئ علي، كذا في الأساس، أي قبح علي إساءتي، وفي الحديث: فما سوأ عليه ذلك، أي ما قال له أسأت.
ومما أغفله المصنف: ما في المحكم: وذا مما ساءك وناءك ويقال: عندي ما ساءه وناءه، وما يسوءه وينوءه. وفي الأمثال للميداني: ترك ما يسوءه وينوءه يضرب لمن ترك ماله للورثة، قيل: كان المحبوبي ذا يسار، فلما حضرته الوفاة أراد أن يوصي، فقيل له: ما نكتب? فقال: اكتبوا: ترك فلان - يعني نفسه - ما يسوءه وينوءه. أي مالا تأكله ورثته ويبقى عليه وزره. وقال ابن السكيت: وسؤت به ظنا وأسأت به الظن، قال: يثبتون الألف إذا جاءوا بالألف واللام، قال ابن بري: إنما نكر ظنا في قوله سؤت به ظنا لأن ظنا منتصب على التمييز، وأما أسأت به الظن، فالظن مفعول به، ولهذا أتى به معرفة، لأن أسأت متعد، وقد تقدمت الإشارة إليه. وسؤت له وجه فلان: قبحته، قال الليث: ساء يسوء فعل لازم ومجاوز. ويقال: سؤت وجه فلان وأنا أسوءه مساءة ومسائية، والمساية لغة في المساءة، تقول: أردت مساءتك ومسايتك، ويقال: أسأت إليه في الصنع، وخزيان سوآن من القبح. وقال أبو بكر في قوله: ضرب فلان على فلان ساية: فيه قولان: أحدهما الساية: الفعلة من السوء فترك همزها، والمعنى فعل به ما يؤدي إلى مكروهه والإساءة به، وقيل: معناه: جعل لما يريد أن يفعله به طريقا، فالساية فعلة من سويت، كان في الأصل سوية، فلما اجتمعت الواو والياء والسابق ساكن، جعلوها ياء مشددة، ثم استثقلوا التشديد فأتبعوهما ما قبله، فقالوا ساية، كما قالوا دينار وديوان وقيراط، والأصل دوان فاستثقلوا التشديد فأتبعوه الكسرة التي قبله. ويقال: إن الليل طويل ولا يسوء باله، أي يسوءني باله، عن اللحياني، قال ومعناه الدعاء. وقال تعالى أولئك لهم سوء الحساب قال الزجاج: سوء الحساب: لا يقبل منهم حسنة ولا يتجاوز عن سيئة لأن كفرهم أحبط أعمالهم، كما قال تعالى الذين كفروا وصدوا عن سبيل الله أضل أعمالهم وقيل: سوء الحساب أن يستقصى عليه حسابه ولا يتجاوز له عن شيء من سيآته، وكلاهما فيه، ألا تراهم قالوا: من نوقش الحساب عذب. وفي الأساس: تقول: سو ولا تسوئ، أي أصلح ولا تفسد. وبنو سوأة بالضم: حي من قيس ابن علي كذا لابن سيده. وسواءة كخرافة: اسم وفي العباب: من الأعلام، كذا في النسخ الموجودة بتكرير سواءة في محلين، وفي نسخة أخرى بنو أسوة كعروة، هكذا مضبوط فلا أدري هو غلط أم تحريف، وذكر القلقشندي في نهاية الأرب بنو سواءة ابن عامر بن صعصعة، بطن من هوازن من العدنانية، كما له ولدان حبيب وحرثان، قال في العبر: وشعوبهم ف بني حجير بن سواءة. قلت: ومنهم أبو جحيفة وهب بن عبد الله الملقب بالخير السوائي، رضي الله عنه، روى له البخاري ومسلم والترمذي، قال ابن سعد: ذكروا أن رسول الله صلى الله عليه وسلم توفي ولم يبلغ أبو جحيفة الحلم، وقال: توفي في ولاية بشر بن مروان، يعني بالكوفة، وقال غيره: مات سنة 74 في ولاية بشر، وعون بن جحيفة سمع أباه عندهما، والمنذري حرر عند مسلم، كل ذلك في رجال الصحيحين لأبي طاهر المقدسي. وفي أشجع بنو سواءة بن سليم، وقال الوزير أبو القاسم المغربي: وفي أسد سواءة بن الحارث بن سعد بن ثعلبة بن دودان بن أسد، وسواءة بن سعد بن مالك بن ثعلبة بن دودان بن أسد، وفي خثعم سواءة بن مناة بن ناهس بن عفرس بن خلف بن خثعم. وقولهم: الخيل تجري على مساويها، أي أنها وإن كانت بها عيوب وأوصاب فإن كرمها مع ذلك يحملها على الإقدام والجري. وهذا المثل أورده الميداني والزمخشري، قال الميداني بعد هذا: فكذلك الحر يحتمل المؤن، ويحمي الذمار وإن كان ضعيفا، ويستعمل الكرم على كل حال، وقال اليوسي في زهر الأكم: إنه يضرب في حماية الحريم والدفع عنه مع الضرر والخوف، وقيل: إن المراد بالمثل، أن الرجل يستمتع به وفيه الخصال المكروهة، قاله شيخنا، والمساوي هي العيوب، وقد اختلفوا في مفردها، قال بعض الصرفيين: هي ضد المحاسن، جمع سوء، على غير قياس، وأصله الهمز، ويقال: إنه لا واحد لها كالمحاسن.ه وفيه الخصال المكروهة، قاله شيخنا، والمساوي هي العيوب، وقد اختلفوا في مفردها، قال بعض الصرفيين: هي ضد المحاسن، جمع سوء، على غير قياس، وأصله الهمز، ويقال: إنه لا واحد لها كالمحاسن.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR21.742 harfسَآءَ
1 سَآءَ ذ , (Lth, M, Msb, K,) aor. يَسُوْءُ, (Lth, Msb,) inf. n. سَوْءٌ, (Lth, M,) or سَوَآءٌ, like سَحَابٌ, (K,) [but the former is that which is commonly known,] It (a thing, Lth, M) was, or became, evil, bad, abominable, foul, unseemly, unsightly, or ugly. (Lth, M, Msb, K.) It is used in this sense, (IKt, TA,) or [rather] is like بِئْسَ, (Bd, Jel,) in the Kur [xvii. 34], where it is
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.056 harfMadde başı: سوءسَآءَ
سَآءَ ( w ) U ( n. ac. سَوْء [ 1 ] , سَوَآء [ 22 ] ),
a. Was bad, evil.
b. [ Bi ], Thought badly of, disliked.
c. ( n. ac.
سَوْء
سَوْء [ 1 ] , مَسَآء [ 17A ] , مَسَآءَة [ 17tA ] , سَوَآء [ 22 ] , سَوَآءَة [ 22t ] ),
a. Harmed, hurt, injured; grieved; displeased, offended.
سَوَّأَ
سَوَّأَ II ,
a. see IV (a) .
b. [ 'Ala ], Imputed evil to.
c. [ coll. ], Formed, fashioned.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR53.244 harfMadde başı: سوءسوء
سَاءَ - يَسُوْءُ، سِيْءَ - يُسَاءُ- سَوْء - سُوْء - سَوْأة - سَوْآت - سَيِّئ - سَيِّئَة - سَيِّئَات - أسْوَأ - سُوءى - أَسَاءَ - يُسِيْءُ - مُسِيْء
ساءَ - يَسوْءُ + شيء أو أمر + لـِ كائن + خبر(حال): ساء الأمرُ أو الشيء للكائن من حيث صفة الخبر: يعتبر الكائن أن الشيء بالنسبة له سيء: ضد حَسُنَ: في وصف كائن ما، يعتبر أن الصفات غير المقبولة
Mücavir kökler182 mücavir (455 toplam)
- عمل
42 ortak ayet · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
- حسن
28 ortak ayet · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
- بدي
9 ortak ayet · Açığa çıkarırsınız
- حيق
5 ortak ayet · Havk Çalı süpürgesi demektir
- جزي
13 ortak ayet · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
- صلح
16 ortak ayet · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
- صوب
9 ortak ayet · Sağanak yağmur demektir
- مسس
9 ortak ayet · Ona dokundu
- كون
49 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
- توب
9 ortak ayet · Eveye yuva demektir
- عذب
21 ortak ayet · Su yosunudur
- دخل
11 ortak ayet · Dahl: Kuytu yer demektir
Geçtiği ayetler(151)
وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ …
KötülerKötülükleri işleyip dururken, ölüm gelip çatınca: Şimdi işte gerçekten tevbe ettim, diyenlerin ve kafir olarak ölenlerin tevbesi kabul değildir. İşte onlar için, elem verici bir azab hazırlamışızdır.
وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئَاتِ ثُمَّ تَابُوا مِنْ بَعْدِهَا وَآمَنُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ
KötülerKötülükleri işleyip sonra ardından tevbe ve iman edenlere gelince şüphesiz ki Rabbın; bundan sonra elbette Gafur’dur, Rahim’dir.
وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئَاتِ جَزَاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِهَا وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ مَا لَهُمْ مِنَ …
KötülerKötülükleri kazananlara; kötülükleri kadar ceza verilir. Onların yüzlerini zillet bürür. Allah’a karşı onları savunacak kimse yoktur. Yüzleri, geceden de kara bir parçayla örtülmüş gibidir. İşte bunlar da ateşin yaranıdırlar. Orada temelli kalacaklardır.
وَجَاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ وَمِنْ قَبْلُ كَانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ قَالَ يَاقَوْمِ هَؤُلَاءِ بَنَاتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ فَاتَّقُوا …
KötülerKavmi ona koşa koşa geldi. Daha önce de kötü işler işlerlerdi. Ey kavmim; işte kızlarım, bunlar sizin için daha temizdir. Allah’tan korkun da misafirlerin önünde beni rezil etmeyin. İçinizde aklı erer bir kimse yok mudur? dedi.
وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ
KötülerGündüzün iki tarafında ve gecenin de yakın saatlerinde namaz kıl. Çünkü iyilikler kötülükleri giderir. Bu; öğüt kabul edenlere bir öğüttür.
أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئَاتِ أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ
KötülerKötü işler düzenleyenler; Allah’ın kendilerini yere batırmasından, yahut haberleri yokken üzerlerine ansızın azab gelmesinden emin mi bulunuyorlar?
مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَى الَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئَاتِ إِلَّا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ
KötülerKim, bir iyilikle gelirse; ona, daha hayırlısı verilir. Kim de bir kötülükle gelirse; o kötülükleri işleyenler, ancak yaptıkları kadar ceza görürler.
أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ أَنْ يَسْبِقُونَا سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ
KötülerYoksa, kötülük yapanlar Biz’den kaçabileceklerini mi sanırlar? Ne kötü hüküm veriyorlar.
… يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ وَالَّذِينَ يَمْكُرُونَ السَّيِّئَاتِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَمَكْرُ أُولَئِكَ هُوَ يَبُورُ
KötülerKim, izzet istiyorsa; izzet bütünüyle Allah’ındır. Güzel sözler O’na yükselir. Onu da salih amel yükseltir. Kötülükleri tuzak yapanlar için şiddetli bir azab vardır. Onların hilesi, boşa çıkar.
وَقِهِمُ السَّيِّئَاتِ وَمَنْ تَقِ السَّيِّئَاتِ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمْتَهُ وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ
KötülerOnları kötülüklerden koru. O gün kötülüklerden kimi korursan; şüphesiz ona rahmet etmiş olursun. En büyük kurtuluş işte budur
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سوأ |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | Ecvef-i vâvî ve mehmûzü'l-lâm |
| Bağlamsal Yakın Kökler | قبح, فسد, ضر, كره |
| Zıt Kök | حسن |
| Çekirdek Özet 1 | İnsana veya nesneye arız olup onu çirkinleştiren, bozan, tiksinti ve keder veren bedensel veya görsel leke ve kusur |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi yaratılış dengesini, fıtratı ve ahlaki bütünlüğü bozan her türlü çirkin eylem, zarar, fenalık ve bunların getirdiği hüzün verici akıbet |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık düzeninde pozitif değer üretemeyen, sistemi yıpratan, açığa çıktığında mahcubiyet ve yıkım doğuran ontolojik ve ahlaki sapma |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca bireysel günah veya soyut ahlaki kötülük olarak daraltıp fiziksel kusur, açıkta kalma, fıtri çirkinlik ve kurumsal yıkım boyutlarını göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سو | Boşluk, yayılma, kabarma, yönelme veya bir şeyin yüzeyinde beliren değişim durumu; nitekim سوح yüzeyde yayılmayı, سود yüzeyin kararmasını, سور yükselip çevrelenmeyi, سوط birbirine karışıp bozulmayı, سوع serbestçe dağılmayı, سوم hedefe yönelmeyi ifade eder. | أ | Çekirdeğin işaret ettiği yüzeydeki veya durumdaki değişime ani bir kesinti, belirgin bir arıza, çarpıcı bir leke ve içsel/dışsal irkilme boyutu eklenerek kavram çirkinlik, keder vericilik ve tiksindirici kusura (سوأ) daraltılmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek | Varlığın korunmasını sağlayan ya da bir yere saplanıp batarak rahatsızlık ve acı veren sivri sınır |
| و | Çengel, bağ | Parçaları birbirine bağlayan, bir durumu diğerine ekleyen taşıyıcı halka ve akış bağı |
| أ | Öküz başı; güç, öncülük | İlk hareket, aniden ortaya çıkan güç, varlığın başında ve yüzeyinde beliren baskın etki |
| سوأ | Saplanıp bağlanan ve yüzeyde aniden irkiltici etki doğuran temas | Varlığın düzenli akışına batan bir unsurun (kusur, ayıp, yara veya leke) yapıya eklenmesiyle dışarıdan bakıldığında göze batan ve keder veren bir çirkinliğin ortaya çıkması |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bedende sonradan beliren ve görünüşü bozan leke, alaca hastalığı (baras), yüzde beliren şekil bozukluğu veya bedenin açıldığında mahcubiyet uyandıran kusurlu ve örtülmesi gereken yerleri (avret mahalli). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem bedevi Arapların atların kusurlarını anlatırken kullandıkları deyim meşhurdur: Atların sakatlık ve aksaklıklarına rağmen asaletleriyle koşmayı sürdürmeleri anlamında söylenen Arap atasözü ve şiirsel deyim: الخَيْلُ تجري على مَساوِيها (Atlar kusurlarına rağmen koşar). |
| Erken Arapça kullanım | Bir kimseye hoşlanmayacağı, yüzünü karartacak veya kederlendirecek bir şey yapıldığında kullanılan deyim: ساءَ فلانًا يَسُوءُهُ سَوْءًا. Nitekim erken hadis rivayetlerinde rüyasında hoşlanmadığı bir durum gören kimsenin hali için şu ifade aktarılır: اسْتَاءَ لَهَا (Ondan dolayı kederlendi ve rahatsız oldu). |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, el-Müfredât, Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde سوأ kökü genel olarak fenalık, zarar, kusur, kokuşma ve ahlaki ya da fiziksel anlamda bozulma dairesinde temsil edilir. İbranicede שָׁוְא (şav / şav') kökü boşluk, değersizlik, asılsızlık, ahlaki düşüklük ve yıkıcılık anlamı taşırken, Aramice ve Süryanicede š-w-y / š-w-’ kökleri zarar görme, ziyan, bozulma ve çürüme çağrışımlarına sahiptir. Kökün Afro-Asyatik düzlemdeki arkaik yansıması, bir nesnenin veya bedenin doğal rengini, parlaklığını ve dengesini kaybederek kararması, kokuşması veya işlevsizleşmesidir. Nitekim Arapça içindeki سود (kararma, karalık) kökü ile fonetik ve anlamsal bir geçişkenlik gösterir; Arap dilinde سوأ kökü, özellikle görünür olduğunda bakanı üzen, estetik ve fıtri ahengi bozan, gizlenmesi fıtraten arzu edilen her türlü somut ve soyut ayıp üzerine odaklanmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lane's Lexicon.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | سود ve سيأ ile anlamsal ve fonetik temas | Yüzeyin kararması, kirlenmesi, taze sütün memede bozulup azalması gibi fiziksel bozulma olgularından ahlaki ve psikolojik çirkinliğe geçiş. | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice שָׁוְא (şav), Süryanice šw' / šy' | Boş, temelsiz, zararlı, noksan ve ahlaken çürümüş durumları karşılama ortaklığı. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik bozulma ve kararma matrisi | Nesnenin ışığını ve saflığını yitirmesi kök fikrine dayanan lekelenme kavramı. | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Gesenius, Lane’s Lexicon, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سوأ | Anlamlı | Çirkinlik, fenalık, keder verme | Hedef köktür; göze ve kalbe hoş gelmeyen ayıp, günah ve zarar. | Kur'an'da geçer |
| سأو | Anlamlı | İki şeyi birbirinden ayırma, uzaklaştırma, gerilme | Hurma liflerini ayırmak, yay kirişini germek veya insanlar arasındaki ilişkiyi bozup açmak. | Kur'an'da geçmez; kalb ve bozulma ilgisi |
| وسأ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez |
| وأس | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Bu dizilim klasik kaynaklarda bağımsız bir kök olarak işlenmemiştir. | Kur'an'da geçmez |
| أسو | Anlamlı | İlaçlama, yarayı sarma, teselli etme, örnek alma | Yarayı onarma, kederi giderme; nitekim أسوة örnek model demektir. | Kur'an'da geçer; zıt yönde onarım kökü |
| أوس | Anlamlı | Hediye, bağış, kurt | Bir kimseye karşılıksız verilen şey veya yırtıcı hayvan adı. | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سوأ | Merkez | Çirkinlik, fenalık, keder verme | Açığa çıktığında keder, tiksinti ve mahcubiyet doğuran leke ve fena eylem. | Varlığın düzenini bozan her türlü bedensel, ahlaki ve akıbetsel çirkinlik. |
| قبح | Komşu | Görsel ve ahlaki çirkinlik | قبح daha çok biçimsel ve estetik uzaklaştırmayı hedeflerken, سوأ doğrudan keder ve hüzün veren içsel/dışsal etkiyi öne çıkarır. | Duyu organlarının doğrudan reddettiği bayağılık. |
| فسد | Komşu | Denge ve düzenin bozulması | فسد sistemin işleyişinin ve yararlılığının yitirilmesi iken, سوأ bunun doğurduğu çirkin ve utanç verici sonuca bakar. | Salâh halinin zıddı olarak işlev yitimi. |
| ضر | Komşu | Zarar, ziyan ve eksilme | ضر faydanın zıddı olarak nesnel eksilme ve hasar iken, سوأ can sıkıcı ve utandırıcı yönü vurgular. | Maddi ya da manevi eksilmeye yol açan hasar. |
| كره | Komşu | İstememe, tiksinme | كره failin iradesindeki hoşnutsuzluğa odaklanırken, سوأ nesnenin bizatihi kendisinde bulunan keder verici niteliği gösterir. | Nefsin kabullenmekte zorlandığı ağırlık. |
| حسن | Zıt | Güzellik, ahenk, iyilik | Görüldüğünde sevinç, ahenk ve ferahlık veren; ahlaken ve fiilen kemale ermiş durum. | سوأ kökünün tam karşıtı olarak varlığa değer ve ışıltı katan nitelik. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سوأ | Çirkinlik, fenalık, keder veren kusur | Hem ahlaki günahı, hem bedensel ayıbı, hem de bunların getirdiği hüzün verici akıbeti kapsayan üst kavram. | Kesin |
| Latince | malum, foeditas, deformitas | Kötülük, çirkinlik, kusur | Malum ahlaki ve fiziksel kötülüğü karşılarken, foeditas kökün tiksindirici ve utandırıcı leke yönünü tam verir. | Güçlü |
| İngilizce | evil, vile, blemish, misery | Kötülük, aşağılık durum, kusur, elem | Evil soyut ahlaki kötülüğü, blemish bedensel leke/kusuru, vile ise fıtri tiksinti uyandıran alçaklığı karşılar. | Güçlü |
| Almanca | Übel, Schlechtigkeit, Makel | Kötülük, fenalık, kusur/leke | Übel kavramı hem ahlaki şerri hem de can yakan musibeti karşılar; Makel kökün somut kusur boyutunu taşır. | Güçlü |
| Fransızca | mal, laideur, souillure | Kötülük, çirkinlik, leke | Mal kavramsal kötülüğü, laideur estetik çirkinliği, souillure ise fıtrata bulaşan utanç verici lekeyi anlatır. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Collins French-English Dictionary.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| السَّوْءَة (Sev'et) | Mahrem yerler, ceset, örtülmesi gereken ayıp | Hz. Âdem ve Havva'nın açılan edep yerleri ile Kabil'in kardeşinin cesedini gömme bağlamı (A'râf 7:20, Mâide 5:31). |
| السُّوء (Sû') | Hastalık, alaca, bedensel leke ve âfet | Hz. Mûsâ'nın elinin kusursuz ve lekesiz bembeyaz çıkması mucizesi (Tâhâ 20:22, Neml 27:12). |
| السُّوء (Sû') | Azap, ceza, felaket ve musibet | Günahkârların ve inkârcıların dünyada veya ahirette uğradıkları yıkıcı ceza (Nahl 16:27, Bakara 2:49). |
| السَّيِّئَة (Seyyie) | Günah, suç, ilahi emre aykırı fena eylem | Bireyin iradesiyle işlediği ve teraziyi bozan ahlaki cürümler; hasenenin zıddı (Bakara 2:81, Hûd 11:114). |
| سَاءَ (Sâe) | Yergi edatı; ne kötü, ne fena | Bir tercihin, halin veya varılacak yerin çirkinliğini tescil eden kınama bağlamı (Nisâ 4:22, Kehf 18:29). |
| السُّوأَى (Sû'â) | En fena akıbet, cehennem | İyilik yapanların en güzel mükâfatına (Hüsnâ) karşılık, kötülük üretenlerin vardığı mutlak yıkım (Rûm 30:10). |
| اسْتَاءَ / سِيءَ (Sî'e) | Kederlenmek, içi daralmak, içi sızlamak | İstemediği bir tabloyla karşılaşan elçilerin duyduğu derin içsel üzüntü; Hz. Lût'un melekleri görünce içine düştüğü durum (Hûd 11:77, Mülk 67:27). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Şer problemi, tevfîk ve hızlân, küfür-günah irtibatı | Kötülüğün (sû'/seyyie) ontolojik varlığı, Allah'ın iradesi ve kulun kesbi arasındaki ilişki; kötülüğün kulun nefsine izafesi (Nisâ 4:79). | Fıtri nizamdan sapmanın getirdiği ontolojik ve ahlaki sorumluluk. |
| Fıkıh | Avret yerlerinin örtülmesi (setr-i avret), ayıplı mal (ayb) | Bedende açılması haram olan yerlerin seveât olarak tanımlanması ve sözleşmelerde kusurlu durumların tazmini. | Açığa çıktığında hukuki ve ahlaki kusur sayılan hallerin gizlenmesi zorunluluğu. |
| Tefsir | Hasene-seyyie karşıtlığı, vücûh-nezâir ayrımı | Ayetlerde geçen sû' kelimesinin bağlama göre azap, şirk, leke, keder veya günah olarak tefsir edilmesi. | Lafzın fiziksel leke ile ebedi ceza arasındaki geniş yelpazede yerli yerine oturtulması. |
| Hadis | Tövbe, ahlaki kusurların giderilmesi, rüya tabiri | Günahın ardından iyilik yaparak kötülüğün giderilmesi (etbi'i's-seyyiete'l-hasene) ve hoşa gitmeyen rüyalardan keder duyulması. | İnsanın iç dünyasında ve amel defterinde beliren lekenin temizlenmesi süreci. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Fıtrat ve ibadet nizamı | Günah, şer, fıtri örtünün kalkması | Ruhsal ve bedensel arılığı bozma | Kulun yaratılış masumiyetini lekeleyerek ilahi rahmetle arasına perde çekmesi. | Kesin |
| İlmi | Hakikat arayışı ve bilgi ahlakı | Zan, cehalet, tahrifat ve yanılgı | Zihinsel berraklığı bulandırma | Hakikatin berraklığını bozan, delilsiz ve tahripkâr zihni sapmaların üretilmesi. | Güçlü |
| Siyasi | Kamu yönetimi ve adalet nizamı | Zulüm, yozlaşma, fenalık ve kötü yönetim | Toplumsal sözleşmeyi çökertme | İktidarın meşruiyetini yitirerek halka keder, korku ve mahcubiyet yaşatması hali. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet, ticaret ve bölüşüm | Hile, haksız kazanç, kusurlu mal ve kriz | Piyasa ahengini ve bereketi zedeleme | Sisteme haksız değer sokarak güveni sarsan ve iktisadi dengeyi çürüten yıkıcı eylemler. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropi ve sisteme arız olan gürültü (noise) / bozulma | Termodinamikte izole bir sistemde düzensizliğin artması, sinyal iletiminde iletinin berraklığını bozan parazit ve genetik koddaki işlev bozucu mutasyonlar gibi sistemik aşınmalar. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal sapma (deviance), anomi ve ahlaki travma | Toplumun ortak değer ve normlarının çiğnenmesiyle bireyde ve kolektif bilinçte ortaya çıkan suçluluk, utanç, çözülme ve güven yitimi hissi. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | سوأ kökünü yalnızca vicdani/bireysel bir "kötülük" veya soyut bir teolojik "günah" kategorisine indirgeyerek kelimenin fiziksel leke, estetik çirkinlik, keder verici görsel tablo ve mahremiyetin ifşası boyutlarını unutmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; Âdem kıssasındaki avret mahallinin açığa çıkmasından Mûsâ'nın elindeki alacasız arılığa, inkârcıların yüzlerini karartan kederden can yakıcı toplumsal ve uhrevi azaba kadar varoluşsal, bedensel, ahlaki ve cezai bir yelpazeyi kuşatır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âyetlerdeki setr, fıtrat, haya ve ceza kavramları zayıflar; Hz. Âdem'in mahrem yerlerinin açılması gibi ontolojik ve ahlaki eşikler sadece sembolik bir anlatı sanılarak fıtratın çıplaklık ve kusur karşısındaki derin sarsıntısı kavranamaz. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın özündeki kemal, ahenk ve güzellik (hüsn) tasarımına aykırı düşen her türlü arızanın, lekenin, günahın ve çirkinliğin fıtratı nasıl yaraladığını ve örtünme ihtiyacını nasıl doğurduğunu temellendirdiği için hayati bir anahtardır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın yaratılışı ve ilk günah ile fıtri örtünün düşüşünü anlatan Âdem kıssalarında (A'râf 7, Tâhâ 20); peygamber mucizelerinde bedensel arılığı gösteren el mucizesinde (Tâhâ 20, Neml 27); hasene-seyyie dengesini kuran ahlak ve sorumluluk ayetlerinde (Bakara 2, Rûm 30). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kötülüğün salt entelektüel bir kategori olmadığını; fıtratı bozan, görüldüğünde iç daraltan ve keder veren somut ve ahlaki bir çirkinlik olduğunu göstererek, günah ile utanma ve örtünme arasındaki kopmaz bağı yeniden kurar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBedende, nesnede veya yüzeyde beliren; görüldüğünde tiksinti, keder ve utanç uyandıran leke, hastalık, alaca ve örtülmesi fıtraten gereken ayıp mahalli.
- Soyut anlamİlahi nizama, fıtrata ve adalete aykırı davranılarak üretilen ahlaki cürüm, günah ve bunun failin iç dünyasında ve akıbetinde doğurduğu elem verici çöküş.
- Sistematik karşılıkSistemin pürüzsüz dengesine dışarıdan veya içeriden bulaşarak yapıyı işlevsizleştiren, ifşa olduğunda utanç ve ceza üreten negatif sapma ve entropik bozulma.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde fıtri ahenk, iyilik ve güzellik akışını (); ise bu akışı bozan kusur, leke ve sapma girdisini temsil eder. Bozucu girdinin fıtri ahengi aştığı durumda meydana gelen net çirkinleşme ve bozulma artışı () pozitif bir değer alır. Bu durumun zamana bağlı birikimi, varlığın ahlaki veya ontolojik durumunu () nihai fena akıbete, mahcubiyete ve yıkıma () sevk eder.