صبر

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ص-ب-ر35 sîga, 130 mücavir kök, 93 ayet, 45 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.سولصَبَّارٍفَاصْبِرْصبرعزمعونوَالصَّابِرِينَصَبَرُواطوعمعالصَّابِرِينَوَاصْبِرْعقب

KökSîga 35Ayet 93Sure 45Mücavir 130

▶ Ağı aç (3B)

صبر

ص - ب - ر

KÖK
  • 103 geçiş
  • 93 ayet
  • 35 sîga
  • 13 sözlük

Granit taş demektir. Gelecek etkilere karşı direnme sabırdır. Bu sabır iki türlü tezahür eder. Biri gelen musibetlere karşı ümitsizliğe kapılıp çökmemek, beklemek suretiyle sabretmektir, dayanmadır. Diğeri ise, gelecek etkilere karşı çıkmak, ameli salihte direnmedir. Zorlukları yenmedir. Bugün buna sebat denir. Sülasisi: Sabretmek İftial babı: Sabırlı olmak Müfaale babı: Sabırlaşmak (Birbirine sabretmek)devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Granit taş demektir. Gelecek etkilere karşı direnme sabırdır. Bu sabır iki türlü tezahür eder. Biri gelen musibetlere karşı ümitsizliğe kapılıp çökmemek, beklemek suretiyle sabretmektir, dayanmadır. Diğeri ise, gelecek etkilere karşı çıkmak, ameli salihte direnmedir. Zorlukları yenmedir. Bugün buna sebat denir. Sülasisi: Sabretmek İftial babı: Sabırlı olmak Müfaale babı: Sabırlaşmak (Birbirine sabretmek)

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.192 harf
باب الصاد والراء والباء معهما ص ب ر، ب ص ر، ص ر ب، ب ر ص، ر ب ص مستعملات صبر: الصَّبْرُ: نقيض الجَزَع. والصَّبْرُ: نَصْبُ الانسان للقتل، فهو مَصْبُورٌ، وصَبَروه أي نَصَبوه للقتل. والصَّبْرُ أخذُ يمينِ إِنسانٍ، تقول: صَبَرتُ يَمينَه أي حَلَّفتُه باللهِ جُهدَ القَسَم. والصَّبْرُ في الأَيْمان لا يكون الاِّ عند الحُكّامِ. والصَّبْرُ، بكسر الباء، عُصارةُ شَجَرةٍ وَرَقُها كقُرُبِ السَّكاكينِ، طِوالٌ
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR2.141 harf
الصَبْرُ: حَبس النفس عن الجزع8. وقد صَبَر فلانٌ عند المصيبة يَصْبِرُ صَبْراً. وصَبَرْتُهُ أنا: حبسْته. قال الله تعالى: "واصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذينَ يَدْعونَ رَبَّهُمْ". قال عنترة يذكر حرباً كان فيها: فصَبَرْتُ عارِفَةً لذلك حُرَّةً تَرْيو إذا نَفْسُ الجبانِ تَطَلَّعُ يقول: حبستُ نفْساً صابِرَةً. وصَبَرْتُ الرجل، إذا حَلَّفْتَهُ صَبْراً أو قتلْتَه صَبْراً. يقال: قُتِل فلان صَبْراً وحَلَفَ
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR yok15.075 harf
ص ر ب صبر ، صرب ، برص ، بصر ، ربص : مُستعملة . صبر : أبو العباس عن ابن الأعرابي : أصبَرَ الرجلُ : إذا أَكل الصَّبِيرَة ، وهي الرُّقاقةُ التي يَغْرِفُ عليها الخبازُ طعامَ العُرْس . قال ابن عرفة في قوله تعالى : ( وَاصْبِرُو ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 اْ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ ) ( الأنفال : 46 ) ، قال : الصبرُ صبران هما عُدَّتان للإيمان : الصبر على طاعة الله وما أمره ، والصبر عن معصية
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR5.380 harf
(باب الصاد والباء وما يثلثهما) (صبح) الصاد والباء والحاء أصلٌ واحدٌ مطّرد. وهو لونٌ من الألوان قالوا أصله الحُمْرة. قالوا: وسمِّيَ الصُّبْحُ صُبْحاً لحُمْرَته، كما سمِّيَ المِصْباح مِصباحاً لحُمْرَته. قالوا: ولذلك يقال وجهٌ صَبيحٌ. والصَّباح: نُورُ النَّهارِ. وهذا هو الأصل ثمُ يُفَرَّع. فقالوا: لِشُرْب الغَداة الصَّبوح، وقد اصطَبَحَ، وتلك هي الجاشِرِيَّة. قال: إِذا ما اصطبحنا الجاشريّة لم نُبَلْ
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.134 harf
- الصبر: الإمساك في ضيق، يقال: صبرت الدابة: حبستها بلا علف، وصبرت فلانا: خلفته خلفة لا خروج له منها، والصبر: حبس النفس على ما يقتضيه العقل والشرع، أو عما يقتضيان حبسها عنه، فالصبر لفظ عام، وربما خولف بين أسمائه بحسب اختلاف مواقعه؛ فإن كان حبس النفس لمصيبة سمي صبرا لا غير، ويضاده الجزع، وإن كان في محاربة سمي شجاعة، ويضاده الجبن، وإن كان في نائبة مضجرة سمي رحب الصدر، ويضاده الضجر، وإن كان في إمساك
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR1.330 harf
ص ب ر صبرت على ما أكره‏.‏ وصبرت عما أحب وصابرته على كذا مصابرة وهو صبير القوم‏:‏ للذي يصبر لهم ومعهم في أمورهم والصبر أمر من الصبر وهو صبور ومصطبر ومتصبر‏.‏ وصبرت نفسي على كذا‏:‏ حبستها‏.‏ وإنه ليصبرني عن حاجتي أي يحبسني‏.‏ واستصبر الشيء إذا اشتدّ ومنه قيل للجمد‏:‏ الصبر والقطعة منه‏:‏ صبرة‏.‏ ونهي عن المصبورة‏:‏ البهيمة المحبوسة على الموت‏.‏ ونهى عن صبر ببذي الروح وهو الخصاء‏.‏ وكل من
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR14.685 harf
في أَسماء الله تعالى: الصَّبُور تعالى وتقدَّس، هو الذي لا يُعاجِل العُصاة بالانْتقامِ، وهو من أَبنية المُبالَغة، ومعناه قَرِيب من مَعْنَى الحَلِيم، والفرْق بينهما أَن المُذنِب لا يأْمَنُ العُقوبة في صِفَة الصَّبُور كما يأْمَنُها في صِفَة الحَلِيم. ابن سيده: صَبَرَه عن الشيء يَصْبِرُه صَبْراً حَبَسَه؛ قال الحطيئة: قُلْتُ لها أَصْبِرُها جاهِداً: وَيْحَك، أَمْثالُ طَرِيفٍ قَلِيلْ والصَّبْرُ: نَصْب
Maddenin bağlantısı

في أَسماء الله تعالى: الصَّبُور تعالى وتقدَّس، هو الذي لا يُعاجِل العُصاة بالانْتقامِ، وهو من أَبنية المُبالَغة، ومعناه قَرِيب من مَعْنَى الحَلِيم، والفرْق بينهما أَن المُذنِب لا يأْمَنُ العُقوبة في صِفَة الصَّبُور كما يأْمَنُها في صِفَة الحَلِيم. ابن سيده: صَبَرَه عن الشيء يَصْبِرُه صَبْراً حَبَسَه؛ قال الحطيئة: قُلْتُ لها أَصْبِرُها جاهِداً: وَيْحَك، أَمْثالُ طَرِيفٍ قَلِيلْ والصَّبْرُ: نَصْب الإِنسان للقَتْل، فهو مَصْبُور. وصَبْرُ الإِنسان على القَتْل: نَصْبُه عليه. يقال: قَتَلَه صَبْراً، وقد صَبَره عليه وقد نَهَى رسول الله، صلى الله عليه وسلم، أَنْ تُصْبَرَ الرُّوح. ورجل صَبُورَة، بالهاء: مَصْبُور للقتل؛ حكاه ثعلب. وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه نَهَى عن قَتْل شيء من الدَّوابّ صَبْراً؛ قيل: هو أَن يُمْسك الطائرُ أَو غيرُه من ذواتِ الرُّوح يُصْبَر حَيّاً ثم يُرْمَى بشيء حتى يُقْتَل؛ قال: وأَصل الصَّبْر الحَبْس، وكل من حَبَس شيئاً فقد صَبَرَه؛ ومنه الحديث: نهى عن المَصْبُورة ونَهَى عن صَبْرِ ذِي الرُّوح؛ والمَصبُورة التي نهى عنها؛ هي المَحْبُوسَة على المَوْت. وكل ذي روح يصبر حيّاً ثم يرمى حتى يقتل، فقد، قتل صبراً. وفي الحديث الآخر في رَجُل أَمسَك رجُلاً وقَتَلَه آخر فقال: اقْتُلُوا القاتل واصْبُروا الصَّابرَ؛ يعني احْبِسُوا الذي حَبَسَه للموْت حتى يَمُوت كفِعْلِهِ به؛ ومنه قيل للرجُل يقدَّم فيضربَ عنقه: قُتِل صَبْراً؛ يعني أَنه أُمسِك على المَوْت، وكذلك لو حَبَس رجُل نفسَه على شيء يُرِيدُه قال: صَبَرْتُ نفسِي؛ قال عنترة يذكُر حرْباً كان فيها: فَصَبَرْتُ عارِفَةً لذلك حُرَّةً تَرْسُو، إِذا نَفْسُ الجبان تَطَلَّعُ يقول: حَبَست نفساً صابِرة. قال أَبو عبيد: يقول إِنه حَبَس نفسَه، وكلُّ من قُتِل في غير مَعْرَكة ولا حَرْب ولا خَطَإٍ، فإِنه مَقْتول صَبْراً. وفي حديث ابن مسعود: أَن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، نَهَى عن صَبْرِ الرُّوح، وهو الخِصاءُ، والخِصاءُ صَبْرٌ شديد؛ ومن هذا يَمِينُ الصَّبْرِ، وهو أَن يحبِسَه السلطان على اليمين حتى يحلِف بها، فلو حلَف إِنسان من غيرِ إِحلاف ما قيل: حلَف صَبْراً. وفي الحديث: مَنْ حَلَف على يَمِين مَصْبُورَةٍ كاذِباً، وفي آخر: على يَمِينِ صَبْرٍ أَي أُلْزِم بها وحُبِس عليها وكانت لازِمَة لصاحِبها من جِهَة الحَكَم، وقيل لها مَصْبُورة وإِن كان صاحِبُها في الحقيقة هو المَصْبُور لأَنه إِنما صُبِرَ من أَجْلِها أَي حُبس، فوُصِفت بالصَّبْر وأُضيفت إِليه مجازاً؛ والمَصْبورة: هي اليَمِين، والصَّبْر: أَن تأْخذ يَمِين إِنسان. تقول: صَبَرْتُ يَمِينه أَي حلَّفته. وكلُّ من حَبَسْتَه لقَتلٍ أَو يَمِين، فهو قتلُ صَبْرٍ. والصَّبْرُ: الإِكراه. يقال: صَبَرَ الحاكم فُلاناً على يَمين صَبْراً أَي أَكرهه. وصَبَرْت الرَّجل إِذا حَلَّفته صَبْراً أَو قتلتَه صَبْراً. يقال: قُتِل فلانٌ صَبْراً وحُلِّف صَبْراً إِذا حُبِس. وصَبَرَه: أَحْلَفه يَمِين صَبْرٍ يَصْبِرُه. ابن سيده: ويَمِين الصَّبْرِ التي يُمْسِكُكَ الحَكَم عليها حتى تَحْلِف؛ وقد حَلَف صَبْراً؛ أَنشد ثعلب: فَأَوْجِعِ الجَنْبَ وأَعْرِ الظَّهْرَا، أَو يُبْلِيَ اللهُ يَمِيناً صَبْرَا وصَبَرَ الرجلَ يَصْبِرُه: لَزِمَه. والصَّبْرُ: نقِيض الجَزَع، صَبَرَ يَصْبِرُ صَبْراً، فهو صابِرٌ وصَبَّار وصَبِيرٌ وصَبُور، والأُنثى صَبُور أَيضاً، بغير هاء، وجمعه صُبُرٌ. الجوهري: الصَّبر حَبْس النفس عند الجزَع، وقد صَبَرَ فلان عند المُصِيبة يَصْبِرُ صَبْراً، وصَبَرْتُه أَنا: حَبَسْته. قال الله تعالى: واصْبِرْ نفسَك مع الذينَ يَدْعُون رَبَّهم. والتَّصَبُّرُ: تكلُّف الصَّبْرِ؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي: أَرَى أُمَّ زَيْدٍ كُلَّمَا جَنَّ لَيْلُها تُبَكِّي على زَيْدٍ، ولَيْسَتْ بَأَصْبَرَا أَراد: وليست بأَصْبَرَ من ابنها، بل ابنها أَصْبَرُ منها لأَنه عاقٌّ والعاقُّ أَصبَرُ من أَبَوَيْهِ. وتَصَبَّر وآصْطَبَرَ: جعل له صَبْراً. وتقول: آصْطَبَرْتُ ولا تقول اطَّبَرْتُ لأَن الصاد لا تدغم في الطاء، فإِن أَردت الإِدغام قلبت الطاء صاداً وقلت اصَّبَرْتُ. وفي الحديث عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَن الله تعالى قال: إِنِّي أَنا الصَّبُور؛ قال أَبو إِسحق: الصَّبُور في صفة الله عز وجلّ الحَلِيم. وفي الحديث: لا أَحَدَ أَصْبَرُ على أَذًى يَسْمَعُه من الله عزَّ وجلَّ؛ أَي أَشدّ حِلْماً على فاعِل ذلك وترك المُعاقبة عليه. وقوله تعالى: وتَتَواصَوْا بالصَّبْرِ؛ معناه: وتَوَاصَوْا بالصبر على طاعة الله والصَّبْرِ على الدخول في مَعاصِيه. والصَّبْرُ: الجَراءة؛ ومنه قوله عز وجلّ: فما أَصْبَرَهُمْ على النار؛ أَي ما أَجْرَأَهُم على أَعمال أَهل النار. قال أَبو عمرو: سأَلت الحليحي عن الصبر فقال: ثلاثة أَنواع: الصَّبْرُ على طاعة الجَبَّار، والصَّبْرُ على معاصِي (* قوله: «الحليحي» وقوله: «والصبر على معاصي إلخ» كذا بالأَصل). الجَبَّار، والصَّبر على الصَّبر على طاعته وتَرْك معصيته. وقال ابن الأَعرابي: قال عُمر: أَفضل الصَّبر التَّصَبر. وقوله: فَصَبْرٌ جَمِيل؛ أَي صَبْرِي صَبْرٌ جَمِيل. وقوله عز وجل: اصْبِرُوا وصَابِرُوا؛ أَي اصْبِرُوا واثْبُتُوا على دِينِكم، وصابروا أَي صابروا أَعداءَكُم في الجِهاد. وقوله عز وجل: اسْتَعِينوا بالصَّبْرِ؛ أَي بالثبات على ما أَنتم عليه من الإِيمان. وشَهْرُ الصَّبْرِ: شهر الصَّوْم. وفي حديث الصَّوْم: صُمْ شَهْرَ الصَّبْر؛ هُوَ شهرُ رمضان وأَصل الصَّبْرِ الحَبْس، وسُمِّي الصومُ صَبْراً لِمَا فيه من حَبْس النفس عن الطَّعام والشَّرَاب والنِّكاح. وصَبَرَ به يَصْبُرُ صَبْراً: كَفَلَ، وهو بِهِ صَبِيرٌ والصَّبِيرُ: الكَفِيل؛ تقول منه: صَبَرْتُ أَصْبُرُ، بالضَّم، صَبْراً وصَبَارة أَي كَفَلْت به، تقول منه: اصْبُرْني يا رجل أَي أَعْطِنِي كَفِيلاً. وفي حديث الحسَن: مَنْ أَسْلَفَ سَلَفاً فَلا يأْخُذَنَّ به رَهْناً ولا صَبِيراً؛ هو الكفِيل. وصَبِير القوم: زَعِيمُهم المُقَدَّم في أُمُورِهم، والجمع صُبَراء. والصَّبِيرُ: السحاب الأَبيض الذي يصبرُ بعضه فوق بعض درجاً؛ قال يصِف جَيْشاً: كَكِرْفِئَة الغَيْث ذاتِ الصبِير قال ابن بري: هذا الصدر يحتمل أَن يكون صدراً لبيت عامر بن جوين الطائي من أَبيات: وجارِيَةٍ من بَنَات المُلُو ك، قَعْقَعْتُ بالخيْل خَلْخالَها كَكِرْفِئَة الغَيْث ذات الصَّبِيـ ـرِ، تأْتِي السَّحابَ وتَأْتالَها قال: أَي رُبَّ جارية من بَنات المُلُوك قَعْقَعتُ خَلْخَالَها لَمَّا أَغَرْت عليهم فهَرَبَتْ وعَدَت فسُمِع صَوْت خَلْخَالِها، ولم تكن قبل ذلك تَعْدُو. وقوله: كَكِرْفِئَة الغَيْث ذات الصَّبِيرِ أَي هذه الجارية كالسَّحابة البَيْضاء الكَثِيفة تأْتي السَّحاب أَي تقصِدُ إِلى جُمْلَة السَّحاب. وتأْتالُه أَي تُصْلِحُه، وأَصله تأْتَوِلُهُ من الأَوْل وهو الإِصْلاح، ونصب تأْتالَها على الجواب؛ قال ومثله قول لبيد: بِصَبُوحِ صَافِيَة وجَذْب كَرِينَةٍ، بِمُوَتَّرٍ تَأْتالُه إِبهامُها أَي تُصْلِح هذه الكَرِينَة، وهي المُغَنِّية، أَوْتار عُودِها بِإِبْهامِها؛ وأَصله تَأْتَوِلُه إِبْهامُها فقلبت الواو أَلفاً لتحركها وانفتاح ما قبلها؛ قال: وقد يحتمل أَن يكون كَكِرْفِئَة الغيْث ذات الصبير للْخَنْسَاء، وعجزه: تَرْمِي السَّحابَ ويَرْمِي لَها وقبله: ورَجْراجَة فَوْقَها بَيْضُنا، عليها المُضَاعَفُ، زُفْنا لَها والصَّبِير: السحاب الأَبيض لا يكاد يُمطِر؛ قال رُشَيْد بن رُمَيْض العَنَزيّ: تَرُوح إِليهمُ عَكَرٌ تَراغَى، كأَن دَوِيَّها رَعْدُ الصَّبِير الفراء: الأَصْبار السحائب البيض، الواحد صِبْر وصُبْر، بالكسر والضم. والصَّبِير: السحابة البيضاء، وقيل: هي القطعة من السحابة تراها كأَنها مَصْبُورة أَي محبُوسة، وهذا ضعيف. قال أَبو حنيفة: الصَّبير السحاب يثبت يوماً وليلة ولا يبرَح كأَنه يُصْبَرُ أَي يحبس، وقيل: الصَّبِير السحاب الأَبيض، والجمع كالواحد، وقيل: جمعه صُبُرٌ؛ قال ساعدة بن جؤية: فارْمِ بِهم لِيَّةَ والأَخْلافا، جَوْزَ النُّعامَى صُبُراً خِفافا والصُّبَارة من السحاب: كالصَّبِير. وصَبَرَه: أَوْثقه. وفي حديث عَمَّار حين ضرَبه عُثمان: فلمَّا عُوتِب في ضَرْبه أَياه قال: هذه يَدِي لِعَمَّار فَلْيَصْطَبِر؛ معناه فليقتصّ. يقال: صَبَرَ فلان فلاناً لوليّ فلان أَي حبسه، وأَصْبَرَه أَقَصَّه منه فاصْطَبر أَي اقتصَّ. الأَحمر: أَقادَ السلطان فلاناً وأَقَصَّه وأَصْبَرَه بمعنى واحد إِذا قَتَلَه بِقَوَد، وأَباءَهُ مثلهُ. وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، طَعَن إِنساناً بقضِيب مُدَاعَبة فقال له: أَصْبِرْني، قال: اصْطَبر، أَي أَقِدْني من نفسك، قال: اسْتَقِدْ. يقال: صَبَر فلان من خصْمه واصْطَبَر أَي اقتصَّ منه. وأَصْبَرَه الحاكم أَي أَقصَّه من خصْمه. وصَبِيرُ الخُوانِ: رُقَاقَة عَرِيضَة تُبْسَطُ تحت ما يؤكل من الطعام. ابن الأَعرابي: أَصْبَرَ الرجل إِذا أَكل الصَّبِيرَة، وهي الرُّقاقة التي يَغْرُِفُ عليها الخَبَُاز طَعام العُرْس. والأَصْبَِرةُ من الغَنَم والإِبل؛ قال ابن سيده ولم أَسمع لها بواحد: التي تَرُوح وتَغْدُو على أَهلها لا تَعْزُب عنهم؛ وروي بيت عنترة: لها بالصَّيْف أَصْبِرَةٌ وجُلّ، وسِتُّ من كَرائِمِها غِزَارُ الصَّبرُ والصُّبْرُ: جانب الشيء، وبُصْره مثلُه، وهو حَرْف الشيء وغِلَظه. والصَّبْرُ والصُّبْرُ: ناحية الشيء وحَرْفُه، وجمعه أَصْبار. وصُبْرُ الشيء: أَعلاه. وفي حديث ابن مسعود: سِدْرة المُنْتَهى صُبْرُ الجنة؛ قال: صُبْرُها أَعلاها أَي أَعلى نواحيها؛ قال النمر بن تَوْلَب يصف روضة:عَزَبَتْ، وباكَرَها الشَّتِيُّ بِدِيمَة وَطْفاء، تَمْلَؤُها إِلى أَصْبارِها وأَدْهَقَ الكأْس إِلى أَصْبارها ومَلأَها إِلى أَصْبارها أَي إِلى أَعالِيها ورأْسها. وأَخذه بأَصْباره أَي تامّاً بجميعه. وأَصْبار القبر: نواحيه وأَصْبار الإِناء: جوانِبه. الأَصمعي: إِذا لَقِيَ الرجل الشِّدة بكمالها قيل: لَقِيها بأَصْبارها. والصُّبْرَة: ما جُمِع من الطعام بلا كَيْل ولا وَزْن بعضه فوق بعض. الجوهري: الصُّبرة واحدة صُبَرِ الطعام. يقال: اشتريت الشيء صُبْرَةً أَي بلا وزن ولا كيل. وفي الحديث: مَرَّ على صُبْرَة طَعام فأَدخل يَدَه فيها؛ الصُّبْرة: الطعام المجتمِع كالكُومَة. وفي حديث عُمَر: دخل على النبي، صلى الله عليه وسلم، وإِنَّ عند رجليه قَرَظاً مَصْبُوراً أَي مجموعاً، قد جُعل صُبْرة كصُبْرة الطعام. والصُّبْرَة: الكُدْس، وقد صَبَّرُوا طعامهم. وفي حديث ابن عباس في قوله عز وجل: وكان عرْشهُ على الماء، قال: كان يَصْعَد إِلى السماء بُخَارٌ من الماء، فاسْتَصْبَر فعاد صَبِيراً؛ اسْتَصْبَرَ أَي استكْثَف، وتراكَم، فذلك قوله: ثم اسْتَوى إِلى السماء وهي دُخَان؛ الصَّبِير: سَحاب أَبيض متكاثِف يعني تَكَاثَفَ البُخار وتَراكَم فصار سَحاباً. وفي حديث طَهْفة: ويسْتَحْلب الصَّبِير؛ وحديث ظبيان: وسَقَوْهُم بِصَبِير النَّيْطَل أَي سَحاب الموْت والهَلاك. والصُّبْرة: الطعام المَنْخُول بشيء شبِيه بالسَّرَنْد (* قوله: «بالسرند» هكذا في الأَصل وشرح القاموس). والصُّبْرَة: الحجارة الغليظة المجتمعة، وجمعها صِبَار. والصُّبَارة، بضم الصاد: الحجارة، وقيل: الحجارة المُلْس؛ قال الأَعشى: مَنْ مُبْلِغٌ شَيْبان أَنَّ المَرْءَ لم يُخلَق صُبارَهْ؟ قال ابن سيده: ويروى صِيَارَهْ؛ قال: وهو نحوها في المعنى، وأَورد الجوهري في هذا المكان: مَنْ مُبْلِغٌ عَمْراً بأَنَّ المَرْءَ لم يُخْلَق صُبارَهْ؟ واستشهد به الأَزهري أَيضاً، ويروى صَبَارهْ، بفتح الصاد، وهو جمع صَبَار والهاء داخلة لجمع الجمع، لأَن الصَّبَارَ جمع صَبْرة، وهي حجارة شديدة؛ قال ابن بري: وصوابه لم يخلق صِبارهْ، بكسر الصاد، قال: وأَما صُبارة وصَبارة فليس بجمع لصَبْرة لأَن فَعالاً ليس من أَبنية الجموع، وإِنما ذلك فِعال، بالكسر، نحو حِجارٍ وجِبالٍ؛ وقال ابن بري: البيت لَعَمْرو بن مِلْقَط الطائي يخاطب بهذا الشعر عمرو بن هند، وكان عمرو بن هند قتل له أَخ عند زُرارَةَ بن عُدُس الدَّارِمِي، وكان بين عمرو بن مِلْقَط وبين زُرارَة شَرٌّ، فحرّض عَمرو ابن هند على بني دارِم؛ يقول: ليس الإِنسان بحجر فيصبر على مثل هذا؛ وبعد البيت: وحَوادِث الأَيام لا يَبْقَى لها إِلاَّ الحجاره ها إِنَّ عِجْزَةَ أُمّه بالسَّفْحِ، أَسْفَلَ مِنْ أُوارَهْ تَسْفِي الرِّياح خِلال كَشْـ ـحَيْه، وقد سَلَبوا إِزَارَهْ فاقتلْ زُرَارَةَ، لا أَرَى في القوم أَوفى من زُرَارَهْ وقيل: الصُّبارة قطعة من حجارة أَو حديد. والصُّبُرُ: الأَرض ذات الحَصْباء وليست بغليظة، والصُّبْرُ فيه لغة؛ عن كراع. ومنه قيل للحَرَّة: أُم صَبَّار ابن سيده: وأُمُّ صَبَّار، بتشديد الباء، الحرَّة، مشتق من الصُّبُرِ التي هي الأَرض ذات الحَصْباء، أَو من الصُّبَارة، وخَصَّ بعضهم به الرَّجْلاء منها. والصَّبْرة من الحجارة: ما اشتد وغَلُظ، وجمعها الصَّبار؛ وأَنشد للأَعشى: كأَن تَرَنُّمَ الهَاجَاتِ فيها، قُبَيْلَ الصُّبح، أَصْوَات الصَّبَارِ الهَاجَات: الضَّفادِع؛ شبَّه نَقِيق الضفادع في هذه العين بوقع الحجارة. والصَّبِير: الجَبَل. قال ابن بري: اذكر أَبو عمر الزاهد أَن أُم صَبَّار الحرّة، وقال الفزاري: هي حرة ليلى وحرَّة النار؛ قال: والشاهد لذلك قول النابغة: تُدافِع الناسَ عنّا حِين نَرْكَبُها، من المظالم تُدْعَى أُمَّ صَبَّار أَي تَدْفَعُ الناس عنّا فلا سَبِيل لأَحد إِلى غَزْوِنا لأَنها تمنعهم من ذلك لكونها غَلِيظة لا تَطَؤُها الخيل ولا يُغار علينا فيها؛ وقوله: من المظالم هي جمع مُظْلِمة أَي هي حَرَّة سوداء مُظْلِمة. وقال ابن السكِّيت في كتاب الأَلفاظ في باب الاختلاط والشرِّ يقع بين القوم: وتدعى الحرَّة والهَضْبَةُ أُمَّ صَبَّار. وروي عن ابن شميل: أَن أُم صَبَّار هي الصَّفَاة التي لا يَحِيك فيها شيء. قال: والصَّبَّارة هي الأَرض الغَلِيظة المُشْرفة لا نبت فيها ولا تُنبِت شيئاً، وقيل: هي أُم صَبَّار، ولا تُسمَّى صَبَّارة، وإِنما هي قُفٌّ غليظة. قال: وأَما أُمّ صَبُّور فقال أَبو عمرو الشيباني: هي الهَضْبة التي ليس لها منفَذ. يقال: وقع القوم في أُمّ صَبُّور أَي في أَمرٍ ملتبِس شديد ليس له منفَذ كهذه الهَضْبة التي لا منفَذ لها؛ وأَنشد لأَبي الغريب النصري: أَوْقَعَه اللهُ بِسُوءٍ فعْلِهِ في أُمِّ صَبُّور، فأَودَى ونَشِبْ وأُمّ صَبَّار وأُمُّ صَبُّور، كلتاهما: الداهية والحرب الشديدة. وأَصبر الرجلُ: وقع في أُم صَبُّور، وهي الداهية، وكذلك إِذا وقع في أُم صَبَّار، وهي الحرَّة. يقال: وقع القوم في أُم صَبُّور أَي في أَمر شديد. ابن سيده: يقال وقعوا في أُم صَبَّار وأُم صَبُّور، قال: هكذا قرأْته في الأَلفاظ صَبُّور، بالباء، قال: وفي بعض النسخ: أُم صيُّور، كأَنها مشتقَّة من الصِّيارة، وهي الحجارة. وأَصْبَرَ الرجلُ إِذا جلس على الصَّبِير، وهو الجبل. والصِّبَارة: صِمَام القارُورَة وأَصبر رأْسَ الحَوْجَلَة بالصِّبَار، وهو السِّداد، ويقال للسِّداد القعولة والبُلْبُلَة (* قوله: «القعولة والبلبلة» هكذا في الأصل وشرح القاموس). والعُرْعُرة. والصَّبِرُ: عُصَارة شجر مُرٍّ، واحدته صَبِرَة وجمعه صُبُور؛ قال الفرزدق: يا ابن الخَلِيَّةِ، إِنَّ حَرْبي مُرَّة، فيها مَذاقَة حَنْظَل وصُبُور قال أَبو حنيفة: نَبات الصَّبِر كنَبات السَّوْسَن الأَخضر غير أَن ورقَ الصَّبرِ أَطول وأَعرض وأَثْخَن كثيراً، وهو كثير الماء جدّاً. الليث: الصَّبِرِ، بكسر الباء، عُصارة شجر ورقها كقُرُب السَّكاكِين طِوَال غِلاظ، في خُضْرتها غُبْرة وكُمْدَة مُقْشَعِرَّة المنظَر، يخرج من وسطها ساقٌ عليه نَوْر أَصفر تَمِهُ الرِّيح. الجوهري: الصَّبِر هذا الدَّواء المرُّ، ولا يسكَّن إِلاَّ في ضرورة الشعر؛ قال الراجز: أَمَرُّ من صَبْرٍ وحُضَضْ وفي حاشية الصحاح: الحُضَضُ الخُولان، وقيل هو بظاءين، وقيل بضاد وظاء؛ قال ابن بري: صواب إِنشاده أَمَرَّ، بالنصب، وأَورده بظاءين لأَنه يصف حَيَّة؛ وقبله: أَرْقَشَ ظَمْآن إِذا عُصْرَ لَفَظْ والصُّبَارُ، بضم الصاد: حمل شجرة شديدة الحموضة أَشد حُموضَة من المَصْل له عَجَمٌ أَحمر عَرِيض يجلَب من الهِنْد، وقيل: هو التمر الهندي الحامض الذي يُتَداوَى به. وصَبَارَّة الشتاء، بتشديد الراء: شدة البَرْد؛ والتخفيف لغة عن اللحياني. ويقال: أَتيته في صَبَارَّة الشتاء أَي في شدَّة البَرْد. وفي حديث علي، رضي الله عنه: قُلْتم هذه صَبَارَّة القُرّ؛ هي شدة البرد كَحَمَارَّة القَيْظ. أَبو عبيد في كتاب اللَّبَن: المُمَقَّر والمُصَبَّرُ الشديد الحموضة إِلى المَرارة؛ قال أَبو حاتم: اشتُقَّا من الصَّبِر والمَقِر، وهما مُرَّان. والصُّبْرُ: قبيلة من غَسَّان؛ قال الأَخطل: تَسْأَله الصُّبْرُ من غَسَّان، إِذ حَضَرُوا، والحَزْنُ: كيف قَراك الغِلْمَةُ الجَشَرُ؟ الصُّبْر والحَزْن: قبيلتان، ويروى: فسائل الصُّبْر من غَسَّان إِذْ حضروا، والحَزْنَ، بالفتح، لأَنه قال بعده: يُعَرِّفونك رأْس ابن الحُبَاب، وقد أَمسى، وللسَّيْف في خَيْشُومه أَثَرُ يعني عُمير بن الحُباب السُّلَمي لأَنه قُتِل وحُمِل رأْسهُ إِلى قَبائل غَسَّان، وكان لا يبالي بِهِم ويقول: ليسوا بشيء إِنما هم جَشَرٌ. وأَبو صَبْرَة (* قوله: «أَبو صبرة أَلخ» عبارة القاموس وأَبو صبيرة كجهينة طائر احمر البطن اسود الظهر والرأس والذنب): طائر أَحمرُ البطنِ أَسوَدُ الرأْس والجناحَيْن والذَّنَب وسائره أَحمر. وفي الحديث: مَنْ فَعَل كذا وكذا كان له خيراً من صَبِير ذَهَباً؛ قيل: هو اسم جبل باليمن، وقيل: إِنما هو مِثْلُ جَبَلِ صِيرٍ، بإِسقاط الباء الموحدة، وهو جبلَ لطيّء؛ قال ابن الأَثير: وهذه الكلمة جاءت في حديثين لعليّ ومعاذ: أَما حديث علي فهو صِيرٌ، وأَما رواية معاذ فصَبِير، قال: كذا فَرق بينهما بعضهم.

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR599 harf
* ص ب ر * * الصَّبْرُ * حبس النفس عن الجزع وبابه ضرب و * صَبَرهُ * حبسه قال الله تعالى ﴿واصبر لنفسك﴾ وفي حديث النبي عليه الصلاة والسلام في رجل أمسك رجلا وقتله آخر قال ﴿اقتلوا القاتل و * اصبِروا الصَّابِرَ *﴾ أي احبسوا الذي حبسه للموت حتى يموت و * التَّصَبُّرُ * تكلف الصبر وتقول * اصْطَبَر * واصَّبر ولا تقل اطَّبر و * الصَّبِرُ * بكسر الباء الدواء المر ولا يسكن إلا في ضرورة الشعر و *
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR15.524 harf
صبرة عنه يصبره صبرا حسبه، قال الحطيئة: قلت لها أصبرها جاهـدا ويحك أمثال طريف قليل. وصبر الإنسان وغيره على القتل: نصبه عليه، وقد نهى رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم أن يصبر الروح، وهو أن يحبس حيا ويرمى بشيء حتى يموت. وأصل الصبر: الحبس: وكل من حبس شيئا فقد صبره. وفي حديث آخر في رجل أمسك رجلا وقتله آخر، فقال: اقتلوا القاتل واصبروا الصابر يعني احبسوا الذي حبسه
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR yok25.881 harf
صَبَرَهُ 1 صَبَرَهُ ذ , aor. صَبِرَ , (S, M, A, K,) inf. n. صَبْرٌ, (M, K,) He confined him; held him in custody; detained, retained, restrained, or withheld, him, or it; (S, M, A, K;) عَنْهُ from it. (M, A, K.) [Accord. to a copy of the A, ↓ صبّرهُ signifies the same; but this may be a mistranscription. Hence,] صَبَرْتُ نَفْسِى I restrained, or withheld, myself, or my soul; (S, Mgh;) عَلَى كَذَا
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.193 harf
صَبَرَ صَبَرَ I ( n. ac. صَبْر 1 ) a. [ 'Ala ], Bore with patience; was patient over, persevering with. b. Was patient, waited. c. [ 'An ], Bore with patience the loss of. d. Bound; constrained, compelled to. e. U ( n. ac. صَبْر 1 , صَبَاْرَة 22t ) [ Bi ], Made himself surety, responsible for. f. Gave a surety or guarantee to. g. [ acc. & 'An ], Sent away from. صَبَّرَ صَبَّرَ II
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR56.360 harf
صبر صَبَرَ - يَصْبِرُ - صَبْر - صَابِرٌ - صَابِرِيْن - صَبَّار - أَصْبَرَ - يُصْبِرُ - صَابَرَ - يُصَابِرُ - اصْطَبَرَ - يَصْطَبِرُ صَبَرَ - يَصْبِرُ + كائن + شيئاً: يحبسه ويمنعه من الانفلات والهروب صَبَرَ - يَصْبِرُ + كائن + نفسه: يمنعها من الانفلات والهروب من فعل شاق أو مجهد: تكون نفس الإنسان منشغلة في فعل أمر شاق، وترغب بالانفلات والهروب
Tamamını oku

Sîgalar(35)

Mücavir kökler130 mücavir (365 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. عزم

    4 ortak ayet · Kesin karar

  2. عون

    4 ortak ayet · Yardım istenilen

  3. جمل

    4 ortak ayet · Erkek deve demektir

  4. طوع

    9 ortak ayet · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…

  5. غرب

    4 ortak ayet · Ğarb, Güneşin batığı yerdir

  6. أجر

    8 ortak ayet · (EaCR) “Acur” tuğla demektir

  7. مع

    10 ortak ayet · Beraber

  8. جالوت

    2 ortak ayet · Câlut

  9. صلو

    7 ortak ayet · Namaz

  10. أمر

    11 ortak ayet · Murar acı bir ağacın adıdır

  11. سول

    2 ortak ayet · Sevil: “Seyl”den türemiştir

  12. عقب

    6 ortak ayet · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir

Geçtiği ayetler(93)

  1. … وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ الْحُسْنَى عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ بِمَا صَبَرُوا وَدَمَّرْنَا مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ وَمَا كَانُوا …

    SabrettilerHor görülmüş olan kavmi de, bereketlendirdiğimiz yerin doğularına ve batılarına mirasçı kıldık. Rabbının İsrailoğullarına vukü bulan güzel sözü de onların sabretmelerinden dolayı yerini buldu. Firavun’un da, kavminin de yapmakta ve yükselmekte oldukları şeyleri harab ettik.

  2. إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ

    SabrettilerSadece sabredip de güzel ameller işleyenlere; işte onlara mağfiret ve büyük ecir vardır.

  3. وَالَّذِينَ صَبَرُوا ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ …

    SabrettilerVe onlar ki; Rabblarının rızasını dileyerek sabrederler, namazı kılarlar, kendilerine verdiğimiz rızıktan, gizlice ve açıkça infak ederler. Kötülüğü iyilik yaparak ortadan kaldırırlar. İşte onlara bu dünyanın karşılığı;

  4. الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ

    SabrettilerOnlar sabreden ve yalnız Rabblarına tevekkül edenlerdir.

  5. مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

    SabrettilerSizin yanınızdaki tükenir. Allah’ın katında olanlar ise sonsuzdur. Sabredenlere mükafatlarını, yaptıklarının daha güzeli ile ödeyeceğiz.

  6. إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِمَا صَبَرُوا أَنَّهُمْ هُمُ الْفَائِزُونَ

    SabrettilerSabrettiklerinden dolayı bugün onları mükafatlandırdım. Doğrusu onlar, kurtuluşa erenlerin kendileridir.

  7. أُولَئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِمَا صَبَرُوا وَيُلَقَّوْنَ فِيهَا تَحِيَّةً وَسَلَامًا

    Sabrettilerİşte onlar, sabrettiklerinden dolayı cennetin en yüksek dereceleri ile mükafatlandırılırlar ve orada sağlık ve selamla karşılanırlar.

  8. أُولَئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُوا وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ

    Sabrettilerİşte onlara sabrettiklerinden ötürü ecirleri iki defa verilir. Kötülüğü iyilikle savar onlar. Ve kendilerine verdiğimiz rızıktan da infak ederler.

  9. الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ

    SabrettilerOnlar ki; sabrederler ve Rabblarına tevekkül ederler.

  10. وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يُوقِنُونَ

    Sabrettilerİçlerinden de sabrettikleri zaman emrimizle doğru yola götürecek kılavuzlar tayin ettik. Ve onlar ayetlerimizi çok iyi biliyorlardı.

Sîga sayfası: الصَّابِرِينَ
Sîga sayfası: وَالصَّابِرِينَ

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökصبر
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerحلم, ثبت, جلد
Zıt Kökجزع
Çekirdek Özet 1Bir şeyi sınırlandırarak tutmak, hapsetmek, dağılmasını önlemek ve sert taş gibi dış etkilere karşı mukavemet göstermek
Çekirdek Özet 2Nefsi aklın ve vahyin sınırları içinde tutarak zorluklar karşısında çözülmemek, emredilen amelde sebat ve kararlılık göstermek
Çekirdek Özet 3Çözülme ve tepkisellik yerine bilinçli direnç; aktif sebat ve hak üzere istikrar mekanizması
Kritik Hata RiskiKökün pasif bir boyun eğiş, çaresizlikten kaynaklanan katlanma veya eylemsizlik sanılması; aktif direnç ve iradi kontrol boyutunun gözden kaçırılması

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
صبBir şeyi bir yöne doğru meylettirmek, odaklamak, boşaltmak veya sıkıca bağlamak; örneğin صبب kökünde suyun tek bir mecraya dökülmesi, صبغ kökünde rengin nesneye nüfuz edip sabitlenmesi, صبأ kökünde bir halden diğerine kararlı bir çıkış yapılmasıرÇekirdekteki odaklanma ve yöneliş enerjisini, son harfin getirdiği süreklilik, baş eğmeme ve katılık vasfıyla birleştirerek; içe doğru toparlanıp dış tesirlere karşı dağılmadan durma, kendini tutma ve sert bir mukavemet kazanma anlamı oluşturur

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
صBitki sapı veya olta; yakalama, peşine düşme, odaklanarak sıkıştırmaDağılmayı önleyen, nesneyi merkezde tutan sıkı odaklanma ve kavrama
بEv, çadır; iç, barınma, sınırlandırılmış kapalı alanTutulan şeyin bir iç mekânda, korunaklı bir sınır dahilinde hapsedilmesi ve muhafaza edilmesi
رİnsan başı; baş, ilk, üst, bilinçli yönelişEylemin bilinçli bir iradeyle, üst bir gaye doğrultusunda dik duruşla yönetilmesi
صبرİradenin iç sınırlar dahilinde odaklanarak toplanması ve dağılmadan mukavemet göstermesiDış baskı ve sarsıntılara karşı nefsin bilinçli bir merkezde tutulması, çözülmeden ve dağılmadan dik durması hareketi

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir şeyi hapsetmek, tutmak ve hareketten alıkoymak; ayrıca sert, katı ve aşınmaz taş kütlesi
Cahiliye şiiri kullanımıŞair Antara b. Şeddâd bir beytinde savaş anında nefsin geri çekilmesini önleyip onu ölüm pahasına tutmasını kökün hapis ve mukavemet manasıyla şöyle ifade eder: فَصَبَرْتُ عارفةً لذلك حُرَّةً / ترسُو إذا نَفْسُ الجَبانِ تَطَلَّعُ
Erken Arapça kullanımBir canlının bağlanarak hareket edemez halde ölüme terk edilmesine dair kullanılan قتل صبر ve bağlayıcı, zorlayıcı yemini ifade eden يمين الصبر tabirleri erken dönem kullanımının somut örnekleridir

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

Sami etimolojik katman

Arapça صبر kökü, Sami dillerinde sertlik, bağlama, bir araya toplayıp sıkıştırma ve acı tat semantiğiyle geniş bir paralellik sergiler. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede צָבַר biçimi bir şeyi biriktirmek, yığmak, tepeleme toplamak anlamına gelir; bu da Arapçadaki صُبْرَة (tahıl yığını, tepeleme yığılmış nesne) kullanımıyla tam bir örtüşme gösterir. Süryanicede de toplama, bağlama ve sertleşme semantiği benzer kök varyantlarıyla takip edilir. Öte yandan Arapçada kökün bir türevi olan acı bitki özü (sarısabır) anlamı, kökün dildeki dayanılması zor, acı veren ama direnç kazandıran nesnelere isim olmasından kaynaklanır. Kökün temel Sami katmanındaki ana motifi gevşekliğin zıddı olan toparlanma, biriktirilip sıkıştırılma ve dağılmaya karşı içsel bir yoğunluk oluşturmadır. Arapça bu fiziksel toplanma ve sıkışma çekirdeğini ahlaki ve zihni bir direnç alanına, nefsi kontrol altında tutma ve çözülmeyi engelleme erdemine dönüştürmüştür.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönصبر (hapsetmek, sert taş, tahıl yığını)Fiziksel olarak bir şeyi kapalı tutma ve sert taştaki dağılmazlık vasfı, nefsin iradi kontrolüne aktarılmıştırKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice צָבַר (yığmak, toplamak), Süryanice benzer toplama ve sıkıştırma kökleriParçaların dağılmasını engelleyip tek bir kütle halinde tutma semantik çekirdeği ortaktırGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik katmanda sert kütle ve bağlama çekirdekleriGeniş Afro-Asyatik alanda sıkı bağlama ve biriktirme göstergeleriyle sınırlı fonetik paralelliklerMuhtemel

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon, HALOT.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
صبرAnlamlıTutmak, hapsetmek, direnmekDağılmayı önleyerek iradeyi sınırda tutmak ve sebat etmekHedef kök; Kur'an'da geçer
صربAnlamlıSütü memede biriktirmek, ekşitmekBir sıvıyı akıtmayıp bir yerde toplamak ve hapsetmekKökün toplama ve tutma çekirdeğiyle akrabadır; Kur'an'da geçmez
بصرAnlamlıGörmek, idrak etmek, açık seçik olmakZihnin veya gözün nesneyi kuşatıp kavraması ve ayırt etmesiKur'an'da geçer; odaklanma ve kavrama yönüyle kardeş köktür
برصAnlamlıCiltte beyaz lekeler belirmesiDerinin doğal renginden ayrılarak parlak beyaz bir sınırla ayrışmasıKur'an'da geçer; fiziksel farklılaşma
رصبAnlamlıBirbirine iyice yapışmak, kenetlenmekTaşların veya dişlerin aralıksız biçimde sıkıca bitişmesiKökün sertleşme ve sıkışma anlamıyla doğrudan örtüşür; Kur'an'da geçmez
ربصAnlamlıGözetlemek, beklemek, intizar etmekBir yerde kalarak gelişmeleri kollamak, kendini beklemeye hapsetmekKur'an'da geçer; sabrın bekleme ve sebat boyutuyla paraleldir

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
صبرMerkezDirenç ve kontrolNefsi dağılmaktan alıkoyarak iradi ve sürekli bir sebat göstermekPasif bekleyiş değil, iradenin dağılmasına karşı aktif mukavemet
حلمKomşuDuygusal dengeÖfke anında fevriliği dizginleme ve akılla sükuneti korumaحلم öfke ve cehalete karşı vakardır; صبر ise genel zorluk, meşakkat ve zamana karşı dirençtir
ثبتKomşuYerinde durmaSarsıntı karşısında fiziki veya fikri olarak yerinden oynamamaثبت mekânsal ve ilkesel kaim oluşu; صبر ise içsel çözülmeyi engelleyen dinamik tutuşu vurgular
جلدKomşuBedensel ve zihni sertlikZorluklara karşı dayanıklılık ve acıya mukavemet göstermeجلد dış baskıya karşı derinin veya bünyenin sertliğini; صبر nefsin gayeli tutuluşunu anlatır
جزعZıtÇözülme ve feryatZorluk karşısında kontrolü yitirip dağılmak, feryat ve telaş etmekKökün tutma ve sabitleme manasının tam karşıtı olarak iradenin büsbütün çözülmesidir

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaصبرNefsi tutmak ve sebat etmekDağılmayı önleyen iradi tutuş, dış etkilere karşı direnç ve hedefte kararlılıkKesin
LatincePatientia, perseverantiaDayanma gücü, sebatPatientia katlanma ve çekme boyutunu, perseverantia ise gayede ısrar boyutunu karşılar; ikisi birlikte kökü tamamlarGüçlü
İngilizcePatience, endurance, perseveranceSabır, dayanıklılık, sebatPatience zamana karşı beklemeyi, endurance zorluğa dayanmayı, perseverance ise eylemde ısrarı ifade ederGüçlü
AlmancaGeduld, BeharrlichkeitSabır, kararlılıkGeduld sükunetle beklemeyi, Beharrlichkeit ise hedeften sapmadan direnç göstermeyi karşılarGüçlü
FransızcaPatience, persévéranceSabır, sebatkârlıkPatience pasif katlanma riskine açıktır; kökün dinamizmini persévérance kelimesi dengelerGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
صبر (musibete direnç)Başa gelen meşakkat ve musibetlere karşı çözülmeyip dayanmakİmtihan, kayıp, korku ve açlık bağlamları; Bakara 2:153, 2:155, 3:120
صبر (amellerde sebat)İbadetleri, adaleti ve ahlaki yükümlülükleri sürdürmede kararlılıkEmirlere devam, namaz ve tebliğ sebatı; Meryem 19:65, Tâhâ 20:132, Lokmân 31:17
صبر (günaha karşı nefsi tutma)Arzu ve heveslerin baskısına karşı nefsi haramdan alıkoymakGünah çağrılarına karşı direnç ve iffeti koruma bağlamları; Yûsuf 12:83, 12:90
صبر (savaş ve mücadele direnci)Düşman karşısında geri çekilmeyip safı korumak, yılgınlığa düşmemekCihat, savaş meydanı ve baskı altında sebat bağlamları; Bakara 2:250, Âl-i İmrân 3:125, Enfâl 8:46
صبر (vaktini bekleme)İlahi takdirin ve hükmün tecelli edeceği zamana kadar acele etmemekPeygamberlerin hüküm anına kadar tebliğde ısrarı; Yûnus 10:109, Kalem 68:48, İnsân 76:24

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamKaza ve kader, imtihan ve kötülük problemiKulun musibetler karşısında iradesini nasıl kullanacağı, rıza ile sabır arasındaki mertebe farkıİnsanın kader karşısındaki bilinçli tutumu ve ümitsizliğe düşmeme mecburiyeti
Fıkıhİbadetlerin ifası, yemin ve ceza hükümleriYemîn-i sabr (mahkemede zorla yaptırılan yemin) ve öldürülmek üzere tutulan kimsenin hükümleriKişinin bir sınırda tutulması, hareketten menedilmesi ve taahhüt altına sokulması
TefsirAhlaki ilkeler, peygamber kıssaları ve cihad ayetleriSabrın pasif bir eziklik mi yoksa aktif bir mücadele azmi mi olduğu; namaz ile sabrın yardımlaşmadaki bağıNefsin heva ve hevesten arındırılarak hak üzere tahkim edilmesi
HadisZühd, musibet, ahlak ve savaş edebiyatıصوم شهر الصبر ifadesiyle orucun sabırla eşitlenmesi ve sabrın ilk darbe anındaki (عند الصدمة الأولى) değeriFevri tepkinin ilk anda kontrol altına alınması ve nefsin dizginlenmesi

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniKulluk ve ibadet sürekliliğiNefsin sınırlandırılmasıDağılmayı önlemeDinin emir ve yasaklarını anlık heveslere kurban etmeyip hayatın tamamına yayma disipliniKesin
İlmiBilgi üretimi ve araştırmaZihni sebat ve odaklanmaMetodolojik ısrarBilimsel araştırmada karşılaşılan zorluklara, yanılmalara ve zaman maliyetine karşı zihni bırakmamaGüçlü
SiyasiToplumsal direnç ve stratejiKriz anında istikrarPanik ve çözülmeyi engellemeDış tehdit veya iç karışıklık dönemlerinde toplumun dağılmasını önleyen kolektif iradeGüçlü
İktisadiÜretim, tasarruf ve yatırımKısa vadeli tüketimi ertelemeSermaye birikimini korumaAnlık haz ve harcama dürtüsünü dizginleyip uzun vadeli üretim ve faydaya odaklanma kapasitesiGüçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerMekanikte malzeme direnci, sönümleme ve esneklik limiti (stres altındaki kütlenin deformasyona direnmesi)Dışarıdan uygulanan basınca ve gerilime karşı yapının atomik bütünlüğünü koruması, kırılmadan ve dağılmadan gerilimi absorbe etmesi haliGüçlü
Beşeri bilimlerPsikolojide duygusal regülasyon ve psikolojik dayanıklılık (resilience); sosyolojide sosyal mukavemetBireyin veya grubun travmatik olaylar, krizler ve baskılar karşısında dağılmayıp hedefe yönelik bütünlüğünü koruyabilme yetisiKesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökün anlamının sadece başa gelen felaketlere sessizce katlanmak, itiraz etmemek, zayıflık ve boyun eğiş gibi tamamen pasif bir edilgenliğe indirgenmesi
Kur'an içi daha geniş anlamNefsi bütünüyle kontrol altında tutarak aktif direniş göstermek, emredilen amelde, adalette, cihadda ve ahlakta yılgınlığa düşmeksizin sebatla devam etmek
Yanlış anlamanın doğuracağı hataMüslüman birey ve toplumların zulüm, haksızlık ve atalet karşısında eylemsizliği dini bir fazilet zannetmesi; dinamik ve dönüştürücü Kur'an ahlakının felç olması

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın fert ve toplum inşasında önerdiği ahlaki omurganın temel taşıdır; sabır olmadan ne ilahi emirlerin sürekliliği sağlanabilir ne de haramlardan korunulabilir
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Mücadele ve cihat emirleri, peygamberlerin tebliğ süreçleri ve musibetlere karşı duruşu vazeden ayet kümelerinde belirleyicidir
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Dindarlığı pasif bir içe çekilme sanan yaklaşımları tashih eder; sabrın zayıfların sığınağı değil, güçlü iradelerin aktif mukavemet aracı olduğunu gösterir

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamDağılmaya müsait unsurları sıkıca tutup hapsetmek, bir arada tutarak sınırlandırmak ve sert bir kaya gibi dış darbelere karşı bütünlüğünü korumak.
  • Soyut anlamİnsani arzuların, korkuların ve zaafların bilinci dağıtmasına engel olarak iradeyi akıl ve vahiy istikametinde sabit tutmak, emrolunan yolda sürekli ve dinamik sebat göstermek.
  • Sistematik karşılıkSistemin iç enerjisini koruyan sönümleme ve mukavemet katsayısı; kriz anlarında entropi artışını ve çözülmeyi engelleyen denge mekanizması.
  • LaTeX modeliR(t)=∫0t[Fext(τ)−κ⋅Δx(τ)]dτ  ⟹  lim⁡t→∞Δx(t)≤ϵ
  • LaTeX açıklamasıFormülde Fext(τ) zaman içinde sisteme dışarıdan uygulanan baskı, sıkıntı ve sarsıcı kuvvetleri; κ sistemin iç mukavemet ve iradi tutuş katsayısını; Δx(τ) sistemin amaçlanan çizgiden sapma miktarını temsil eder. İntrinsik direnç mekanizması devreye girdiğinde, dış kuvvetlere rağmen zaman sonsuza giderken sapmanın belirlenen bir sınır (ϵ) içinde tutulduğu ve sistemin dağılmayıp bütünlüğünü koruduğu modellenmektedir.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ص