صبر
ص - ب - ر
KÖK- 103 geçiş
- 93 ayet
- 35 sîga
- 13 sözlük
Granit taş demektir. Gelecek etkilere karşı direnme sabırdır. Bu sabır iki türlü tezahür eder. Biri gelen musibetlere karşı ümitsizliğe kapılıp çökmemek, beklemek suretiyle sabretmektir, dayanmadır. Diğeri ise, gelecek etkilere karşı çıkmak, ameli salihte direnmedir. Zorlukları yenmedir. Bugün buna sebat denir. Sülasisi: Sabretmek İftial babı: Sabırlı olmak Müfaale babı: Sabırlaşmak (Birbirine sabretmek)devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Granit taş demektir. Gelecek etkilere karşı direnme sabırdır. Bu sabır iki türlü tezahür eder. Biri gelen musibetlere karşı ümitsizliğe kapılıp çökmemek, beklemek suretiyle sabretmektir, dayanmadır. Diğeri ise, gelecek etkilere karşı çıkmak, ameli salihte direnmedir. Zorlukları yenmedir. Bugün buna sebat denir. Sülasisi: Sabretmek İftial babı: Sabırlı olmak Müfaale babı: Sabırlaşmak (Birbirine sabretmek)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.192 harfباب الصاد والراء والباء معهما
ص ب ر، ب ص ر، ص ر ب، ب ر ص، ر ب ص مستعملات
صبر:
الصَّبْرُ: نقيض الجَزَع.
والصَّبْرُ: نَصْبُ الانسان للقتل، فهو مَصْبُورٌ، وصَبَروه أي نَصَبوه للقتل.
والصَّبْرُ أخذُ يمينِ إِنسانٍ، تقول: صَبَرتُ يَمينَه أي حَلَّفتُه باللهِ جُهدَ القَسَم.
والصَّبْرُ في الأَيْمان لا يكون الاِّ عند الحُكّامِ.
والصَّبْرُ، بكسر الباء، عُصارةُ شَجَرةٍ وَرَقُها كقُرُبِ السَّكاكينِ، طِوالٌ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR2.141 harfالصَبْرُ: حَبس النفس عن الجزع8. وقد صَبَر فلانٌ عند المصيبة يَصْبِرُ صَبْراً. وصَبَرْتُهُ أنا: حبسْته. قال الله تعالى: "واصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذينَ يَدْعونَ رَبَّهُمْ". قال عنترة يذكر حرباً كان فيها:
فصَبَرْتُ عارِفَةً لذلك حُرَّةً تَرْيو إذا نَفْسُ الجبانِ تَطَلَّعُ
يقول: حبستُ نفْساً صابِرَةً. وصَبَرْتُ الرجل، إذا حَلَّفْتَهُ صَبْراً أو قتلْتَه صَبْراً. يقال: قُتِل فلان صَبْراً وحَلَفَ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok15.075 harfص ر ب
صبر ، صرب ، برص ، بصر ، ربص : مُستعملة .
صبر : أبو العباس عن ابن الأعرابي : أصبَرَ الرجلُ : إذا أَكل الصَّبِيرَة ، وهي الرُّقاقةُ التي يَغْرِفُ عليها الخبازُ طعامَ العُرْس .
قال ابن عرفة في قوله تعالى : ( وَاصْبِرُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ ) ( الأنفال : 46 ) ، قال : الصبرُ صبران هما عُدَّتان للإيمان : الصبر على طاعة الله وما أمره ، والصبر عن معصية
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR5.380 harf(باب الصاد والباء وما يثلثهما)
(صبح) الصاد والباء والحاء أصلٌ واحدٌ مطّرد. وهو لونٌ من الألوان قالوا أصله الحُمْرة. قالوا: وسمِّيَ الصُّبْحُ صُبْحاً لحُمْرَته، كما سمِّيَ المِصْباح مِصباحاً لحُمْرَته. قالوا: ولذلك يقال وجهٌ صَبيحٌ. والصَّباح: نُورُ النَّهارِ. وهذا هو الأصل ثمُ يُفَرَّع. فقالوا: لِشُرْب الغَداة الصَّبوح، وقد اصطَبَحَ، وتلك هي الجاشِرِيَّة. قال:
إِذا ما اصطبحنا الجاشريّة لم نُبَلْ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.134 harf- الصبر: الإمساك في ضيق، يقال: صبرت الدابة: حبستها بلا علف، وصبرت فلانا: خلفته خلفة لا خروج له منها، والصبر: حبس النفس على ما يقتضيه العقل والشرع، أو عما يقتضيان حبسها عنه، فالصبر لفظ عام، وربما خولف بين أسمائه بحسب اختلاف مواقعه؛ فإن كان حبس النفس لمصيبة سمي صبرا لا غير، ويضاده الجزع، وإن كان في محاربة سمي شجاعة، ويضاده الجبن، وإن كان في نائبة مضجرة سمي رحب الصدر، ويضاده الضجر، وإن كان في إمساك
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.330 harfص ب ر
صبرت على ما أكره.
وصبرت عما أحب وصابرته على كذا مصابرة وهو صبير القوم: للذي يصبر لهم ومعهم في أمورهم والصبر أمر من الصبر وهو صبور ومصطبر ومتصبر.
وصبرت نفسي على كذا: حبستها.
وإنه ليصبرني عن حاجتي أي يحبسني.
واستصبر الشيء إذا اشتدّ ومنه قيل للجمد: الصبر والقطعة منه: صبرة.
ونهي عن المصبورة: البهيمة المحبوسة على الموت.
ونهى عن صبر ببذي الروح وهو الخصاء.
وكل من
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR14.685 harfفي أَسماء الله تعالى: الصَّبُور تعالى وتقدَّس، هو الذي لا يُعاجِل العُصاة بالانْتقامِ، وهو من أَبنية المُبالَغة، ومعناه قَرِيب من مَعْنَى الحَلِيم، والفرْق بينهما أَن المُذنِب لا يأْمَنُ العُقوبة في صِفَة الصَّبُور كما يأْمَنُها في صِفَة الحَلِيم. ابن سيده: صَبَرَه عن الشيء يَصْبِرُه صَبْراً حَبَسَه؛ قال الحطيئة:
قُلْتُ لها أَصْبِرُها جاهِداً:
وَيْحَك، أَمْثالُ طَرِيفٍ قَلِيلْ
والصَّبْرُ: نَصْب
في أَسماء الله تعالى: الصَّبُور تعالى وتقدَّس، هو الذي لا يُعاجِل العُصاة بالانْتقامِ، وهو من أَبنية المُبالَغة، ومعناه قَرِيب من مَعْنَى الحَلِيم، والفرْق بينهما أَن المُذنِب لا يأْمَنُ العُقوبة في صِفَة الصَّبُور كما يأْمَنُها في صِفَة الحَلِيم. ابن سيده: صَبَرَه عن الشيء يَصْبِرُه صَبْراً حَبَسَه؛ قال الحطيئة: قُلْتُ لها أَصْبِرُها جاهِداً: وَيْحَك، أَمْثالُ طَرِيفٍ قَلِيلْ والصَّبْرُ: نَصْب الإِنسان للقَتْل، فهو مَصْبُور. وصَبْرُ الإِنسان على القَتْل: نَصْبُه عليه. يقال: قَتَلَه صَبْراً، وقد صَبَره عليه وقد نَهَى رسول الله، صلى الله عليه وسلم، أَنْ تُصْبَرَ الرُّوح. ورجل صَبُورَة، بالهاء: مَصْبُور للقتل؛ حكاه ثعلب. وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه نَهَى عن قَتْل شيء من الدَّوابّ صَبْراً؛ قيل: هو أَن يُمْسك الطائرُ أَو غيرُه من ذواتِ الرُّوح يُصْبَر حَيّاً ثم يُرْمَى بشيء حتى يُقْتَل؛ قال: وأَصل الصَّبْر الحَبْس، وكل من حَبَس شيئاً فقد صَبَرَه؛ ومنه الحديث: نهى عن المَصْبُورة ونَهَى عن صَبْرِ ذِي الرُّوح؛ والمَصبُورة التي نهى عنها؛ هي المَحْبُوسَة على المَوْت. وكل ذي روح يصبر حيّاً ثم يرمى حتى يقتل، فقد، قتل صبراً. وفي الحديث الآخر في رَجُل أَمسَك رجُلاً وقَتَلَه آخر فقال: اقْتُلُوا القاتل واصْبُروا الصَّابرَ؛ يعني احْبِسُوا الذي حَبَسَه للموْت حتى يَمُوت كفِعْلِهِ به؛ ومنه قيل للرجُل يقدَّم فيضربَ عنقه: قُتِل صَبْراً؛ يعني أَنه أُمسِك على المَوْت، وكذلك لو حَبَس رجُل نفسَه على شيء يُرِيدُه قال: صَبَرْتُ نفسِي؛ قال عنترة يذكُر حرْباً كان فيها: فَصَبَرْتُ عارِفَةً لذلك حُرَّةً تَرْسُو، إِذا نَفْسُ الجبان تَطَلَّعُ يقول: حَبَست نفساً صابِرة. قال أَبو عبيد: يقول إِنه حَبَس نفسَه، وكلُّ من قُتِل في غير مَعْرَكة ولا حَرْب ولا خَطَإٍ، فإِنه مَقْتول صَبْراً. وفي حديث ابن مسعود: أَن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، نَهَى عن صَبْرِ الرُّوح، وهو الخِصاءُ، والخِصاءُ صَبْرٌ شديد؛ ومن هذا يَمِينُ الصَّبْرِ، وهو أَن يحبِسَه السلطان على اليمين حتى يحلِف بها، فلو حلَف إِنسان من غيرِ إِحلاف ما قيل: حلَف صَبْراً. وفي الحديث: مَنْ حَلَف على يَمِين مَصْبُورَةٍ كاذِباً، وفي آخر: على يَمِينِ صَبْرٍ أَي أُلْزِم بها وحُبِس عليها وكانت لازِمَة لصاحِبها من جِهَة الحَكَم، وقيل لها مَصْبُورة وإِن كان صاحِبُها في الحقيقة هو المَصْبُور لأَنه إِنما صُبِرَ من أَجْلِها أَي حُبس، فوُصِفت بالصَّبْر وأُضيفت إِليه مجازاً؛ والمَصْبورة: هي اليَمِين، والصَّبْر: أَن تأْخذ يَمِين إِنسان. تقول: صَبَرْتُ يَمِينه أَي حلَّفته. وكلُّ من حَبَسْتَه لقَتلٍ أَو يَمِين، فهو قتلُ صَبْرٍ. والصَّبْرُ: الإِكراه. يقال: صَبَرَ الحاكم فُلاناً على يَمين صَبْراً أَي أَكرهه. وصَبَرْت الرَّجل إِذا حَلَّفته صَبْراً أَو قتلتَه صَبْراً. يقال: قُتِل فلانٌ صَبْراً وحُلِّف صَبْراً إِذا حُبِس. وصَبَرَه: أَحْلَفه يَمِين صَبْرٍ يَصْبِرُه. ابن سيده: ويَمِين الصَّبْرِ التي يُمْسِكُكَ الحَكَم عليها حتى تَحْلِف؛ وقد حَلَف صَبْراً؛ أَنشد ثعلب: فَأَوْجِعِ الجَنْبَ وأَعْرِ الظَّهْرَا، أَو يُبْلِيَ اللهُ يَمِيناً صَبْرَا وصَبَرَ الرجلَ يَصْبِرُه: لَزِمَه. والصَّبْرُ: نقِيض الجَزَع، صَبَرَ يَصْبِرُ صَبْراً، فهو صابِرٌ وصَبَّار وصَبِيرٌ وصَبُور، والأُنثى صَبُور أَيضاً، بغير هاء، وجمعه صُبُرٌ. الجوهري: الصَّبر حَبْس النفس عند الجزَع، وقد صَبَرَ فلان عند المُصِيبة يَصْبِرُ صَبْراً، وصَبَرْتُه أَنا: حَبَسْته. قال الله تعالى: واصْبِرْ نفسَك مع الذينَ يَدْعُون رَبَّهم. والتَّصَبُّرُ: تكلُّف الصَّبْرِ؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي: أَرَى أُمَّ زَيْدٍ كُلَّمَا جَنَّ لَيْلُها تُبَكِّي على زَيْدٍ، ولَيْسَتْ بَأَصْبَرَا أَراد: وليست بأَصْبَرَ من ابنها، بل ابنها أَصْبَرُ منها لأَنه عاقٌّ والعاقُّ أَصبَرُ من أَبَوَيْهِ. وتَصَبَّر وآصْطَبَرَ: جعل له صَبْراً. وتقول: آصْطَبَرْتُ ولا تقول اطَّبَرْتُ لأَن الصاد لا تدغم في الطاء، فإِن أَردت الإِدغام قلبت الطاء صاداً وقلت اصَّبَرْتُ. وفي الحديث عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَن الله تعالى قال: إِنِّي أَنا الصَّبُور؛ قال أَبو إِسحق: الصَّبُور في صفة الله عز وجلّ الحَلِيم. وفي الحديث: لا أَحَدَ أَصْبَرُ على أَذًى يَسْمَعُه من الله عزَّ وجلَّ؛ أَي أَشدّ حِلْماً على فاعِل ذلك وترك المُعاقبة عليه. وقوله تعالى: وتَتَواصَوْا بالصَّبْرِ؛ معناه: وتَوَاصَوْا بالصبر على طاعة الله والصَّبْرِ على الدخول في مَعاصِيه. والصَّبْرُ: الجَراءة؛ ومنه قوله عز وجلّ: فما أَصْبَرَهُمْ على النار؛ أَي ما أَجْرَأَهُم على أَعمال أَهل النار. قال أَبو عمرو: سأَلت الحليحي عن الصبر فقال: ثلاثة أَنواع: الصَّبْرُ على طاعة الجَبَّار، والصَّبْرُ على معاصِي (* قوله: «الحليحي» وقوله: «والصبر على معاصي إلخ» كذا بالأَصل). الجَبَّار، والصَّبر على الصَّبر على طاعته وتَرْك معصيته. وقال ابن الأَعرابي: قال عُمر: أَفضل الصَّبر التَّصَبر. وقوله: فَصَبْرٌ جَمِيل؛ أَي صَبْرِي صَبْرٌ جَمِيل. وقوله عز وجل: اصْبِرُوا وصَابِرُوا؛ أَي اصْبِرُوا واثْبُتُوا على دِينِكم، وصابروا أَي صابروا أَعداءَكُم في الجِهاد. وقوله عز وجل: اسْتَعِينوا بالصَّبْرِ؛ أَي بالثبات على ما أَنتم عليه من الإِيمان. وشَهْرُ الصَّبْرِ: شهر الصَّوْم. وفي حديث الصَّوْم: صُمْ شَهْرَ الصَّبْر؛ هُوَ شهرُ رمضان وأَصل الصَّبْرِ الحَبْس، وسُمِّي الصومُ صَبْراً لِمَا فيه من حَبْس النفس عن الطَّعام والشَّرَاب والنِّكاح. وصَبَرَ به يَصْبُرُ صَبْراً: كَفَلَ، وهو بِهِ صَبِيرٌ والصَّبِيرُ: الكَفِيل؛ تقول منه: صَبَرْتُ أَصْبُرُ، بالضَّم، صَبْراً وصَبَارة أَي كَفَلْت به، تقول منه: اصْبُرْني يا رجل أَي أَعْطِنِي كَفِيلاً. وفي حديث الحسَن: مَنْ أَسْلَفَ سَلَفاً فَلا يأْخُذَنَّ به رَهْناً ولا صَبِيراً؛ هو الكفِيل. وصَبِير القوم: زَعِيمُهم المُقَدَّم في أُمُورِهم، والجمع صُبَراء. والصَّبِيرُ: السحاب الأَبيض الذي يصبرُ بعضه فوق بعض درجاً؛ قال يصِف جَيْشاً: كَكِرْفِئَة الغَيْث ذاتِ الصبِير قال ابن بري: هذا الصدر يحتمل أَن يكون صدراً لبيت عامر بن جوين الطائي من أَبيات: وجارِيَةٍ من بَنَات المُلُو ك، قَعْقَعْتُ بالخيْل خَلْخالَها كَكِرْفِئَة الغَيْث ذات الصَّبِيـ ـرِ، تأْتِي السَّحابَ وتَأْتالَها قال: أَي رُبَّ جارية من بَنات المُلُوك قَعْقَعتُ خَلْخَالَها لَمَّا أَغَرْت عليهم فهَرَبَتْ وعَدَت فسُمِع صَوْت خَلْخَالِها، ولم تكن قبل ذلك تَعْدُو. وقوله: كَكِرْفِئَة الغَيْث ذات الصَّبِيرِ أَي هذه الجارية كالسَّحابة البَيْضاء الكَثِيفة تأْتي السَّحاب أَي تقصِدُ إِلى جُمْلَة السَّحاب. وتأْتالُه أَي تُصْلِحُه، وأَصله تأْتَوِلُهُ من الأَوْل وهو الإِصْلاح، ونصب تأْتالَها على الجواب؛ قال ومثله قول لبيد: بِصَبُوحِ صَافِيَة وجَذْب كَرِينَةٍ، بِمُوَتَّرٍ تَأْتالُه إِبهامُها أَي تُصْلِح هذه الكَرِينَة، وهي المُغَنِّية، أَوْتار عُودِها بِإِبْهامِها؛ وأَصله تَأْتَوِلُه إِبْهامُها فقلبت الواو أَلفاً لتحركها وانفتاح ما قبلها؛ قال: وقد يحتمل أَن يكون كَكِرْفِئَة الغيْث ذات الصبير للْخَنْسَاء، وعجزه: تَرْمِي السَّحابَ ويَرْمِي لَها وقبله: ورَجْراجَة فَوْقَها بَيْضُنا، عليها المُضَاعَفُ، زُفْنا لَها والصَّبِير: السحاب الأَبيض لا يكاد يُمطِر؛ قال رُشَيْد بن رُمَيْض العَنَزيّ: تَرُوح إِليهمُ عَكَرٌ تَراغَى، كأَن دَوِيَّها رَعْدُ الصَّبِير الفراء: الأَصْبار السحائب البيض، الواحد صِبْر وصُبْر، بالكسر والضم. والصَّبِير: السحابة البيضاء، وقيل: هي القطعة من السحابة تراها كأَنها مَصْبُورة أَي محبُوسة، وهذا ضعيف. قال أَبو حنيفة: الصَّبير السحاب يثبت يوماً وليلة ولا يبرَح كأَنه يُصْبَرُ أَي يحبس، وقيل: الصَّبِير السحاب الأَبيض، والجمع كالواحد، وقيل: جمعه صُبُرٌ؛ قال ساعدة بن جؤية: فارْمِ بِهم لِيَّةَ والأَخْلافا، جَوْزَ النُّعامَى صُبُراً خِفافا والصُّبَارة من السحاب: كالصَّبِير. وصَبَرَه: أَوْثقه. وفي حديث عَمَّار حين ضرَبه عُثمان: فلمَّا عُوتِب في ضَرْبه أَياه قال: هذه يَدِي لِعَمَّار فَلْيَصْطَبِر؛ معناه فليقتصّ. يقال: صَبَرَ فلان فلاناً لوليّ فلان أَي حبسه، وأَصْبَرَه أَقَصَّه منه فاصْطَبر أَي اقتصَّ. الأَحمر: أَقادَ السلطان فلاناً وأَقَصَّه وأَصْبَرَه بمعنى واحد إِذا قَتَلَه بِقَوَد، وأَباءَهُ مثلهُ. وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، طَعَن إِنساناً بقضِيب مُدَاعَبة فقال له: أَصْبِرْني، قال: اصْطَبر، أَي أَقِدْني من نفسك، قال: اسْتَقِدْ. يقال: صَبَر فلان من خصْمه واصْطَبَر أَي اقتصَّ منه. وأَصْبَرَه الحاكم أَي أَقصَّه من خصْمه. وصَبِيرُ الخُوانِ: رُقَاقَة عَرِيضَة تُبْسَطُ تحت ما يؤكل من الطعام. ابن الأَعرابي: أَصْبَرَ الرجل إِذا أَكل الصَّبِيرَة، وهي الرُّقاقة التي يَغْرُِفُ عليها الخَبَُاز طَعام العُرْس. والأَصْبَِرةُ من الغَنَم والإِبل؛ قال ابن سيده ولم أَسمع لها بواحد: التي تَرُوح وتَغْدُو على أَهلها لا تَعْزُب عنهم؛ وروي بيت عنترة: لها بالصَّيْف أَصْبِرَةٌ وجُلّ، وسِتُّ من كَرائِمِها غِزَارُ الصَّبرُ والصُّبْرُ: جانب الشيء، وبُصْره مثلُه، وهو حَرْف الشيء وغِلَظه. والصَّبْرُ والصُّبْرُ: ناحية الشيء وحَرْفُه، وجمعه أَصْبار. وصُبْرُ الشيء: أَعلاه. وفي حديث ابن مسعود: سِدْرة المُنْتَهى صُبْرُ الجنة؛ قال: صُبْرُها أَعلاها أَي أَعلى نواحيها؛ قال النمر بن تَوْلَب يصف روضة:عَزَبَتْ، وباكَرَها الشَّتِيُّ بِدِيمَة وَطْفاء، تَمْلَؤُها إِلى أَصْبارِها وأَدْهَقَ الكأْس إِلى أَصْبارها ومَلأَها إِلى أَصْبارها أَي إِلى أَعالِيها ورأْسها. وأَخذه بأَصْباره أَي تامّاً بجميعه. وأَصْبار القبر: نواحيه وأَصْبار الإِناء: جوانِبه. الأَصمعي: إِذا لَقِيَ الرجل الشِّدة بكمالها قيل: لَقِيها بأَصْبارها. والصُّبْرَة: ما جُمِع من الطعام بلا كَيْل ولا وَزْن بعضه فوق بعض. الجوهري: الصُّبرة واحدة صُبَرِ الطعام. يقال: اشتريت الشيء صُبْرَةً أَي بلا وزن ولا كيل. وفي الحديث: مَرَّ على صُبْرَة طَعام فأَدخل يَدَه فيها؛ الصُّبْرة: الطعام المجتمِع كالكُومَة. وفي حديث عُمَر: دخل على النبي، صلى الله عليه وسلم، وإِنَّ عند رجليه قَرَظاً مَصْبُوراً أَي مجموعاً، قد جُعل صُبْرة كصُبْرة الطعام. والصُّبْرَة: الكُدْس، وقد صَبَّرُوا طعامهم. وفي حديث ابن عباس في قوله عز وجل: وكان عرْشهُ على الماء، قال: كان يَصْعَد إِلى السماء بُخَارٌ من الماء، فاسْتَصْبَر فعاد صَبِيراً؛ اسْتَصْبَرَ أَي استكْثَف، وتراكَم، فذلك قوله: ثم اسْتَوى إِلى السماء وهي دُخَان؛ الصَّبِير: سَحاب أَبيض متكاثِف يعني تَكَاثَفَ البُخار وتَراكَم فصار سَحاباً. وفي حديث طَهْفة: ويسْتَحْلب الصَّبِير؛ وحديث ظبيان: وسَقَوْهُم بِصَبِير النَّيْطَل أَي سَحاب الموْت والهَلاك. والصُّبْرة: الطعام المَنْخُول بشيء شبِيه بالسَّرَنْد (* قوله: «بالسرند» هكذا في الأَصل وشرح القاموس). والصُّبْرَة: الحجارة الغليظة المجتمعة، وجمعها صِبَار. والصُّبَارة، بضم الصاد: الحجارة، وقيل: الحجارة المُلْس؛ قال الأَعشى: مَنْ مُبْلِغٌ شَيْبان أَنَّ المَرْءَ لم يُخلَق صُبارَهْ؟ قال ابن سيده: ويروى صِيَارَهْ؛ قال: وهو نحوها في المعنى، وأَورد الجوهري في هذا المكان: مَنْ مُبْلِغٌ عَمْراً بأَنَّ المَرْءَ لم يُخْلَق صُبارَهْ؟ واستشهد به الأَزهري أَيضاً، ويروى صَبَارهْ، بفتح الصاد، وهو جمع صَبَار والهاء داخلة لجمع الجمع، لأَن الصَّبَارَ جمع صَبْرة، وهي حجارة شديدة؛ قال ابن بري: وصوابه لم يخلق صِبارهْ، بكسر الصاد، قال: وأَما صُبارة وصَبارة فليس بجمع لصَبْرة لأَن فَعالاً ليس من أَبنية الجموع، وإِنما ذلك فِعال، بالكسر، نحو حِجارٍ وجِبالٍ؛ وقال ابن بري: البيت لَعَمْرو بن مِلْقَط الطائي يخاطب بهذا الشعر عمرو بن هند، وكان عمرو بن هند قتل له أَخ عند زُرارَةَ بن عُدُس الدَّارِمِي، وكان بين عمرو بن مِلْقَط وبين زُرارَة شَرٌّ، فحرّض عَمرو ابن هند على بني دارِم؛ يقول: ليس الإِنسان بحجر فيصبر على مثل هذا؛ وبعد البيت: وحَوادِث الأَيام لا يَبْقَى لها إِلاَّ الحجاره ها إِنَّ عِجْزَةَ أُمّه بالسَّفْحِ، أَسْفَلَ مِنْ أُوارَهْ تَسْفِي الرِّياح خِلال كَشْـ ـحَيْه، وقد سَلَبوا إِزَارَهْ فاقتلْ زُرَارَةَ، لا أَرَى في القوم أَوفى من زُرَارَهْ وقيل: الصُّبارة قطعة من حجارة أَو حديد. والصُّبُرُ: الأَرض ذات الحَصْباء وليست بغليظة، والصُّبْرُ فيه لغة؛ عن كراع. ومنه قيل للحَرَّة: أُم صَبَّار ابن سيده: وأُمُّ صَبَّار، بتشديد الباء، الحرَّة، مشتق من الصُّبُرِ التي هي الأَرض ذات الحَصْباء، أَو من الصُّبَارة، وخَصَّ بعضهم به الرَّجْلاء منها. والصَّبْرة من الحجارة: ما اشتد وغَلُظ، وجمعها الصَّبار؛ وأَنشد للأَعشى: كأَن تَرَنُّمَ الهَاجَاتِ فيها، قُبَيْلَ الصُّبح، أَصْوَات الصَّبَارِ الهَاجَات: الضَّفادِع؛ شبَّه نَقِيق الضفادع في هذه العين بوقع الحجارة. والصَّبِير: الجَبَل. قال ابن بري: اذكر أَبو عمر الزاهد أَن أُم صَبَّار الحرّة، وقال الفزاري: هي حرة ليلى وحرَّة النار؛ قال: والشاهد لذلك قول النابغة: تُدافِع الناسَ عنّا حِين نَرْكَبُها، من المظالم تُدْعَى أُمَّ صَبَّار أَي تَدْفَعُ الناس عنّا فلا سَبِيل لأَحد إِلى غَزْوِنا لأَنها تمنعهم من ذلك لكونها غَلِيظة لا تَطَؤُها الخيل ولا يُغار علينا فيها؛ وقوله: من المظالم هي جمع مُظْلِمة أَي هي حَرَّة سوداء مُظْلِمة. وقال ابن السكِّيت في كتاب الأَلفاظ في باب الاختلاط والشرِّ يقع بين القوم: وتدعى الحرَّة والهَضْبَةُ أُمَّ صَبَّار. وروي عن ابن شميل: أَن أُم صَبَّار هي الصَّفَاة التي لا يَحِيك فيها شيء. قال: والصَّبَّارة هي الأَرض الغَلِيظة المُشْرفة لا نبت فيها ولا تُنبِت شيئاً، وقيل: هي أُم صَبَّار، ولا تُسمَّى صَبَّارة، وإِنما هي قُفٌّ غليظة. قال: وأَما أُمّ صَبُّور فقال أَبو عمرو الشيباني: هي الهَضْبة التي ليس لها منفَذ. يقال: وقع القوم في أُمّ صَبُّور أَي في أَمرٍ ملتبِس شديد ليس له منفَذ كهذه الهَضْبة التي لا منفَذ لها؛ وأَنشد لأَبي الغريب النصري: أَوْقَعَه اللهُ بِسُوءٍ فعْلِهِ في أُمِّ صَبُّور، فأَودَى ونَشِبْ وأُمّ صَبَّار وأُمُّ صَبُّور، كلتاهما: الداهية والحرب الشديدة. وأَصبر الرجلُ: وقع في أُم صَبُّور، وهي الداهية، وكذلك إِذا وقع في أُم صَبَّار، وهي الحرَّة. يقال: وقع القوم في أُم صَبُّور أَي في أَمر شديد. ابن سيده: يقال وقعوا في أُم صَبَّار وأُم صَبُّور، قال: هكذا قرأْته في الأَلفاظ صَبُّور، بالباء، قال: وفي بعض النسخ: أُم صيُّور، كأَنها مشتقَّة من الصِّيارة، وهي الحجارة. وأَصْبَرَ الرجلُ إِذا جلس على الصَّبِير، وهو الجبل. والصِّبَارة: صِمَام القارُورَة وأَصبر رأْسَ الحَوْجَلَة بالصِّبَار، وهو السِّداد، ويقال للسِّداد القعولة والبُلْبُلَة (* قوله: «القعولة والبلبلة» هكذا في الأصل وشرح القاموس). والعُرْعُرة. والصَّبِرُ: عُصَارة شجر مُرٍّ، واحدته صَبِرَة وجمعه صُبُور؛ قال الفرزدق: يا ابن الخَلِيَّةِ، إِنَّ حَرْبي مُرَّة، فيها مَذاقَة حَنْظَل وصُبُور قال أَبو حنيفة: نَبات الصَّبِر كنَبات السَّوْسَن الأَخضر غير أَن ورقَ الصَّبرِ أَطول وأَعرض وأَثْخَن كثيراً، وهو كثير الماء جدّاً. الليث: الصَّبِرِ، بكسر الباء، عُصارة شجر ورقها كقُرُب السَّكاكِين طِوَال غِلاظ، في خُضْرتها غُبْرة وكُمْدَة مُقْشَعِرَّة المنظَر، يخرج من وسطها ساقٌ عليه نَوْر أَصفر تَمِهُ الرِّيح. الجوهري: الصَّبِر هذا الدَّواء المرُّ، ولا يسكَّن إِلاَّ في ضرورة الشعر؛ قال الراجز: أَمَرُّ من صَبْرٍ وحُضَضْ وفي حاشية الصحاح: الحُضَضُ الخُولان، وقيل هو بظاءين، وقيل بضاد وظاء؛ قال ابن بري: صواب إِنشاده أَمَرَّ، بالنصب، وأَورده بظاءين لأَنه يصف حَيَّة؛ وقبله: أَرْقَشَ ظَمْآن إِذا عُصْرَ لَفَظْ والصُّبَارُ، بضم الصاد: حمل شجرة شديدة الحموضة أَشد حُموضَة من المَصْل له عَجَمٌ أَحمر عَرِيض يجلَب من الهِنْد، وقيل: هو التمر الهندي الحامض الذي يُتَداوَى به. وصَبَارَّة الشتاء، بتشديد الراء: شدة البَرْد؛ والتخفيف لغة عن اللحياني. ويقال: أَتيته في صَبَارَّة الشتاء أَي في شدَّة البَرْد. وفي حديث علي، رضي الله عنه: قُلْتم هذه صَبَارَّة القُرّ؛ هي شدة البرد كَحَمَارَّة القَيْظ. أَبو عبيد في كتاب اللَّبَن: المُمَقَّر والمُصَبَّرُ الشديد الحموضة إِلى المَرارة؛ قال أَبو حاتم: اشتُقَّا من الصَّبِر والمَقِر، وهما مُرَّان. والصُّبْرُ: قبيلة من غَسَّان؛ قال الأَخطل: تَسْأَله الصُّبْرُ من غَسَّان، إِذ حَضَرُوا، والحَزْنُ: كيف قَراك الغِلْمَةُ الجَشَرُ؟ الصُّبْر والحَزْن: قبيلتان، ويروى: فسائل الصُّبْر من غَسَّان إِذْ حضروا، والحَزْنَ، بالفتح، لأَنه قال بعده: يُعَرِّفونك رأْس ابن الحُبَاب، وقد أَمسى، وللسَّيْف في خَيْشُومه أَثَرُ يعني عُمير بن الحُباب السُّلَمي لأَنه قُتِل وحُمِل رأْسهُ إِلى قَبائل غَسَّان، وكان لا يبالي بِهِم ويقول: ليسوا بشيء إِنما هم جَشَرٌ. وأَبو صَبْرَة (* قوله: «أَبو صبرة أَلخ» عبارة القاموس وأَبو صبيرة كجهينة طائر احمر البطن اسود الظهر والرأس والذنب): طائر أَحمرُ البطنِ أَسوَدُ الرأْس والجناحَيْن والذَّنَب وسائره أَحمر. وفي الحديث: مَنْ فَعَل كذا وكذا كان له خيراً من صَبِير ذَهَباً؛ قيل: هو اسم جبل باليمن، وقيل: إِنما هو مِثْلُ جَبَلِ صِيرٍ، بإِسقاط الباء الموحدة، وهو جبلَ لطيّء؛ قال ابن الأَثير: وهذه الكلمة جاءت في حديثين لعليّ ومعاذ: أَما حديث علي فهو صِيرٌ، وأَما رواية معاذ فصَبِير، قال: كذا فَرق بينهما بعضهم.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR599 harf* ص ب ر * * الصَّبْرُ * حبس النفس عن الجزع وبابه ضرب و * صَبَرهُ * حبسه قال الله تعالى ﴿واصبر لنفسك﴾ وفي حديث النبي عليه الصلاة والسلام في رجل أمسك رجلا وقتله آخر قال ﴿اقتلوا القاتل و * اصبِروا الصَّابِرَ *﴾ أي احبسوا الذي حبسه للموت حتى يموت و * التَّصَبُّرُ * تكلف الصبر وتقول * اصْطَبَر * واصَّبر ولا تقل اطَّبر و * الصَّبِرُ * بكسر الباء الدواء المر ولا يسكن إلا في ضرورة الشعر و *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR15.524 harfصبرة عنه يصبره صبرا حسبه، قال الحطيئة:
قلت لها أصبرها جاهـدا ويحك أمثال طريف قليل. وصبر الإنسان وغيره على القتل: نصبه عليه، وقد نهى رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم أن يصبر الروح، وهو أن يحبس حيا ويرمى بشيء حتى يموت. وأصل الصبر: الحبس: وكل من حبس شيئا فقد صبره. وفي حديث آخر في رجل أمسك رجلا وقتله آخر، فقال: اقتلوا القاتل واصبروا الصابر يعني احبسوا الذي حبسه
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok25.881 harfصَبَرَهُ
1 صَبَرَهُ ذ , aor. صَبِرَ , (S, M, A, K,) inf. n. صَبْرٌ, (M, K,) He confined him; held him in custody; detained, retained, restrained, or withheld, him, or it; (S, M, A, K;) عَنْهُ from it. (M, A, K.) [Accord. to a copy of the A, ↓ صبّرهُ signifies the same; but this may be a mistranscription. Hence,] صَبَرْتُ نَفْسِى I restrained, or withheld, myself, or my soul; (S, Mgh;) عَلَى كَذَا
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.193 harfصَبَرَ
صَبَرَ I ( n. ac. صَبْر 1 )
a. [ 'Ala ], Bore with patience; was patient over, persevering with.
b. Was patient, waited.
c. [ 'An ], Bore with patience the loss of.
d. Bound; constrained, compelled to.
e. U ( n. ac. صَبْر 1 , صَبَاْرَة 22t ) [ Bi ], Made himself surety, responsible for.
f. Gave a surety or guarantee to.
g. [ acc. & 'An ], Sent away from.
صَبَّرَ
صَبَّرَ II
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR56.360 harfصبر
صَبَرَ - يَصْبِرُ - صَبْر - صَابِرٌ - صَابِرِيْن - صَبَّار - أَصْبَرَ - يُصْبِرُ - صَابَرَ - يُصَابِرُ - اصْطَبَرَ - يَصْطَبِرُ
صَبَرَ - يَصْبِرُ + كائن + شيئاً: يحبسه ويمنعه من الانفلات والهروب
صَبَرَ - يَصْبِرُ + كائن + نفسه: يمنعها من الانفلات والهروب من فعل شاق أو مجهد: تكون نفس الإنسان منشغلة في فعل أمر شاق، وترغب بالانفلات والهروب
Sîgalar(35)
- صَبَرُواSabrettiler(فَعَلُوا)×13
- فَاصْبِرْSabret+1 anlam(فَافْعِلْ)×11
- الصَّابِرِينَSabredenler(الْفَاعِلِينَ)×10
- صَبْرًاSabır(فَعْلًا)×8
- وَاصْبِرْVe sabret(وَافْعِلْ)×7
- تَصْبِرُواSabredersiniz(تَفْعِلُوا)×5
- بِالصَّبْرِSabır ile+1 anlam(بِالْفَعْلِ)×4
- صَبَّارٍSabreden(فَعَّالٍ)×4
- وَالصَّابِرِينَVe sabredenler(وَالْفَاعِلِينَ)×4
- وَاصْبِرُواVe sabredin(وَافْعِلُوا)×3
Mücavir kökler130 mücavir (365 toplam)
- عزم
4 ortak ayet · Kesin karar
- عون
4 ortak ayet · Yardım istenilen
- جمل
4 ortak ayet · Erkek deve demektir
- طوع
9 ortak ayet · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
- غرب
4 ortak ayet · Ğarb, Güneşin batığı yerdir
- أجر
8 ortak ayet · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
- مع
10 ortak ayet · Beraber
- جالوت
2 ortak ayet · Câlut
- صلو
7 ortak ayet · Namaz
- أمر
11 ortak ayet · Murar acı bir ağacın adıdır
- سول
2 ortak ayet · Sevil: “Seyl”den türemiştir
- عقب
6 ortak ayet · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
Geçtiği ayetler(93)
… وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ الْحُسْنَى عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ بِمَا صَبَرُوا وَدَمَّرْنَا مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ وَمَا كَانُوا …
SabrettilerHor görülmüş olan kavmi de, bereketlendirdiğimiz yerin doğularına ve batılarına mirasçı kıldık. Rabbının İsrailoğullarına vukü bulan güzel sözü de onların sabretmelerinden dolayı yerini buldu. Firavun’un da, kavminin de yapmakta ve yükselmekte oldukları şeyleri harab ettik.
إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ
SabrettilerSadece sabredip de güzel ameller işleyenlere; işte onlara mağfiret ve büyük ecir vardır.
وَالَّذِينَ صَبَرُوا ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ …
SabrettilerVe onlar ki; Rabblarının rızasını dileyerek sabrederler, namazı kılarlar, kendilerine verdiğimiz rızıktan, gizlice ve açıkça infak ederler. Kötülüğü iyilik yaparak ortadan kaldırırlar. İşte onlara bu dünyanın karşılığı;
الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ
SabrettilerOnlar sabreden ve yalnız Rabblarına tevekkül edenlerdir.
مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ
SabrettilerSizin yanınızdaki tükenir. Allah’ın katında olanlar ise sonsuzdur. Sabredenlere mükafatlarını, yaptıklarının daha güzeli ile ödeyeceğiz.
إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِمَا صَبَرُوا أَنَّهُمْ هُمُ الْفَائِزُونَ
SabrettilerSabrettiklerinden dolayı bugün onları mükafatlandırdım. Doğrusu onlar, kurtuluşa erenlerin kendileridir.
أُولَئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِمَا صَبَرُوا وَيُلَقَّوْنَ فِيهَا تَحِيَّةً وَسَلَامًا
Sabrettilerİşte onlar, sabrettiklerinden dolayı cennetin en yüksek dereceleri ile mükafatlandırılırlar ve orada sağlık ve selamla karşılanırlar.
أُولَئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُوا وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ
Sabrettilerİşte onlara sabrettiklerinden ötürü ecirleri iki defa verilir. Kötülüğü iyilikle savar onlar. Ve kendilerine verdiğimiz rızıktan da infak ederler.
الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ
SabrettilerOnlar ki; sabrederler ve Rabblarına tevekkül ederler.
وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يُوقِنُونَ
Sabrettilerİçlerinden de sabrettikleri zaman emrimizle doğru yola götürecek kılavuzlar tayin ettik. Ve onlar ayetlerimizi çok iyi biliyorlardı.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صبر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | حلم, ثبت, جلد |
| Zıt Kök | جزع |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi sınırlandırarak tutmak, hapsetmek, dağılmasını önlemek ve sert taş gibi dış etkilere karşı mukavemet göstermek |
| Çekirdek Özet 2 | Nefsi aklın ve vahyin sınırları içinde tutarak zorluklar karşısında çözülmemek, emredilen amelde sebat ve kararlılık göstermek |
| Çekirdek Özet 3 | Çözülme ve tepkisellik yerine bilinçli direnç; aktif sebat ve hak üzere istikrar mekanizması |
| Kritik Hata Riski | Kökün pasif bir boyun eğiş, çaresizlikten kaynaklanan katlanma veya eylemsizlik sanılması; aktif direnç ve iradi kontrol boyutunun gözden kaçırılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صب | Bir şeyi bir yöne doğru meylettirmek, odaklamak, boşaltmak veya sıkıca bağlamak; örneğin صبب kökünde suyun tek bir mecraya dökülmesi, صبغ kökünde rengin nesneye nüfuz edip sabitlenmesi, صبأ kökünde bir halden diğerine kararlı bir çıkış yapılması | ر | Çekirdekteki odaklanma ve yöneliş enerjisini, son harfin getirdiği süreklilik, baş eğmeme ve katılık vasfıyla birleştirerek; içe doğru toparlanıp dış tesirlere karşı dağılmadan durma, kendini tutma ve sert bir mukavemet kazanma anlamı oluşturur |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | Bitki sapı veya olta; yakalama, peşine düşme, odaklanarak sıkıştırma | Dağılmayı önleyen, nesneyi merkezde tutan sıkı odaklanma ve kavrama |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, sınırlandırılmış kapalı alan | Tutulan şeyin bir iç mekânda, korunaklı bir sınır dahilinde hapsedilmesi ve muhafaza edilmesi |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst, bilinçli yöneliş | Eylemin bilinçli bir iradeyle, üst bir gaye doğrultusunda dik duruşla yönetilmesi |
| صبر | İradenin iç sınırlar dahilinde odaklanarak toplanması ve dağılmadan mukavemet göstermesi | Dış baskı ve sarsıntılara karşı nefsin bilinçli bir merkezde tutulması, çözülmeden ve dağılmadan dik durması hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyi hapsetmek, tutmak ve hareketten alıkoymak; ayrıca sert, katı ve aşınmaz taş kütlesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair Antara b. Şeddâd bir beytinde savaş anında nefsin geri çekilmesini önleyip onu ölüm pahasına tutmasını kökün hapis ve mukavemet manasıyla şöyle ifade eder: فَصَبَرْتُ عارفةً لذلك حُرَّةً / ترسُو إذا نَفْسُ الجَبانِ تَطَلَّعُ |
| Erken Arapça kullanım | Bir canlının bağlanarak hareket edemez halde ölüme terk edilmesine dair kullanılan قتل صبر ve bağlayıcı, zorlayıcı yemini ifade eden يمين الصبر tabirleri erken dönem kullanımının somut örnekleridir |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça صبر kökü, Sami dillerinde sertlik, bağlama, bir araya toplayıp sıkıştırma ve acı tat semantiğiyle geniş bir paralellik sergiler. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede צָבַר biçimi bir şeyi biriktirmek, yığmak, tepeleme toplamak anlamına gelir; bu da Arapçadaki صُبْرَة (tahıl yığını, tepeleme yığılmış nesne) kullanımıyla tam bir örtüşme gösterir. Süryanicede de toplama, bağlama ve sertleşme semantiği benzer kök varyantlarıyla takip edilir. Öte yandan Arapçada kökün bir türevi olan acı bitki özü (sarısabır) anlamı, kökün dildeki dayanılması zor, acı veren ama direnç kazandıran nesnelere isim olmasından kaynaklanır. Kökün temel Sami katmanındaki ana motifi gevşekliğin zıddı olan toparlanma, biriktirilip sıkıştırılma ve dağılmaya karşı içsel bir yoğunluk oluşturmadır. Arapça bu fiziksel toplanma ve sıkışma çekirdeğini ahlaki ve zihni bir direnç alanına, nefsi kontrol altında tutma ve çözülmeyi engelleme erdemine dönüştürmüştür.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | صبر (hapsetmek, sert taş, tahıl yığını) | Fiziksel olarak bir şeyi kapalı tutma ve sert taştaki dağılmazlık vasfı, nefsin iradi kontrolüne aktarılmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice צָבַר (yığmak, toplamak), Süryanice benzer toplama ve sıkıştırma kökleri | Parçaların dağılmasını engelleyip tek bir kütle halinde tutma semantik çekirdeği ortaktır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katmanda sert kütle ve bağlama çekirdekleri | Geniş Afro-Asyatik alanda sıkı bağlama ve biriktirme göstergeleriyle sınırlı fonetik paralellikler | Muhtemel |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon, HALOT.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صبر | Anlamlı | Tutmak, hapsetmek, direnmek | Dağılmayı önleyerek iradeyi sınırda tutmak ve sebat etmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| صرب | Anlamlı | Sütü memede biriktirmek, ekşitmek | Bir sıvıyı akıtmayıp bir yerde toplamak ve hapsetmek | Kökün toplama ve tutma çekirdeğiyle akrabadır; Kur'an'da geçmez |
| بصر | Anlamlı | Görmek, idrak etmek, açık seçik olmak | Zihnin veya gözün nesneyi kuşatıp kavraması ve ayırt etmesi | Kur'an'da geçer; odaklanma ve kavrama yönüyle kardeş köktür |
| برص | Anlamlı | Ciltte beyaz lekeler belirmesi | Derinin doğal renginden ayrılarak parlak beyaz bir sınırla ayrışması | Kur'an'da geçer; fiziksel farklılaşma |
| رصب | Anlamlı | Birbirine iyice yapışmak, kenetlenmek | Taşların veya dişlerin aralıksız biçimde sıkıca bitişmesi | Kökün sertleşme ve sıkışma anlamıyla doğrudan örtüşür; Kur'an'da geçmez |
| ربص | Anlamlı | Gözetlemek, beklemek, intizar etmek | Bir yerde kalarak gelişmeleri kollamak, kendini beklemeye hapsetmek | Kur'an'da geçer; sabrın bekleme ve sebat boyutuyla paraleldir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صبر | Merkez | Direnç ve kontrol | Nefsi dağılmaktan alıkoyarak iradi ve sürekli bir sebat göstermek | Pasif bekleyiş değil, iradenin dağılmasına karşı aktif mukavemet |
| حلم | Komşu | Duygusal denge | Öfke anında fevriliği dizginleme ve akılla sükuneti koruma | حلم öfke ve cehalete karşı vakardır; صبر ise genel zorluk, meşakkat ve zamana karşı dirençtir |
| ثبت | Komşu | Yerinde durma | Sarsıntı karşısında fiziki veya fikri olarak yerinden oynamama | ثبت mekânsal ve ilkesel kaim oluşu; صبر ise içsel çözülmeyi engelleyen dinamik tutuşu vurgular |
| جلد | Komşu | Bedensel ve zihni sertlik | Zorluklara karşı dayanıklılık ve acıya mukavemet gösterme | جلد dış baskıya karşı derinin veya bünyenin sertliğini; صبر nefsin gayeli tutuluşunu anlatır |
| جزع | Zıt | Çözülme ve feryat | Zorluk karşısında kontrolü yitirip dağılmak, feryat ve telaş etmek | Kökün tutma ve sabitleme manasının tam karşıtı olarak iradenin büsbütün çözülmesidir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صبر | Nefsi tutmak ve sebat etmek | Dağılmayı önleyen iradi tutuş, dış etkilere karşı direnç ve hedefte kararlılık | Kesin |
| Latince | Patientia, perseverantia | Dayanma gücü, sebat | Patientia katlanma ve çekme boyutunu, perseverantia ise gayede ısrar boyutunu karşılar; ikisi birlikte kökü tamamlar | Güçlü |
| İngilizce | Patience, endurance, perseverance | Sabır, dayanıklılık, sebat | Patience zamana karşı beklemeyi, endurance zorluğa dayanmayı, perseverance ise eylemde ısrarı ifade eder | Güçlü |
| Almanca | Geduld, Beharrlichkeit | Sabır, kararlılık | Geduld sükunetle beklemeyi, Beharrlichkeit ise hedeften sapmadan direnç göstermeyi karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Patience, persévérance | Sabır, sebatkârlık | Patience pasif katlanma riskine açıktır; kökün dinamizmini persévérance kelimesi dengeler | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| صبر (musibete direnç) | Başa gelen meşakkat ve musibetlere karşı çözülmeyip dayanmak | İmtihan, kayıp, korku ve açlık bağlamları; Bakara 2:153, 2:155, 3:120 |
| صبر (amellerde sebat) | İbadetleri, adaleti ve ahlaki yükümlülükleri sürdürmede kararlılık | Emirlere devam, namaz ve tebliğ sebatı; Meryem 19:65, Tâhâ 20:132, Lokmân 31:17 |
| صبر (günaha karşı nefsi tutma) | Arzu ve heveslerin baskısına karşı nefsi haramdan alıkoymak | Günah çağrılarına karşı direnç ve iffeti koruma bağlamları; Yûsuf 12:83, 12:90 |
| صبر (savaş ve mücadele direnci) | Düşman karşısında geri çekilmeyip safı korumak, yılgınlığa düşmemek | Cihat, savaş meydanı ve baskı altında sebat bağlamları; Bakara 2:250, Âl-i İmrân 3:125, Enfâl 8:46 |
| صبر (vaktini bekleme) | İlahi takdirin ve hükmün tecelli edeceği zamana kadar acele etmemek | Peygamberlerin hüküm anına kadar tebliğde ısrarı; Yûnus 10:109, Kalem 68:48, İnsân 76:24 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kaza ve kader, imtihan ve kötülük problemi | Kulun musibetler karşısında iradesini nasıl kullanacağı, rıza ile sabır arasındaki mertebe farkı | İnsanın kader karşısındaki bilinçli tutumu ve ümitsizliğe düşmeme mecburiyeti |
| Fıkıh | İbadetlerin ifası, yemin ve ceza hükümleri | Yemîn-i sabr (mahkemede zorla yaptırılan yemin) ve öldürülmek üzere tutulan kimsenin hükümleri | Kişinin bir sınırda tutulması, hareketten menedilmesi ve taahhüt altına sokulması |
| Tefsir | Ahlaki ilkeler, peygamber kıssaları ve cihad ayetleri | Sabrın pasif bir eziklik mi yoksa aktif bir mücadele azmi mi olduğu; namaz ile sabrın yardımlaşmadaki bağı | Nefsin heva ve hevesten arındırılarak hak üzere tahkim edilmesi |
| Hadis | Zühd, musibet, ahlak ve savaş edebiyatı | صوم شهر الصبر ifadesiyle orucun sabırla eşitlenmesi ve sabrın ilk darbe anındaki (عند الصدمة الأولى) değeri | Fevri tepkinin ilk anda kontrol altına alınması ve nefsin dizginlenmesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kulluk ve ibadet sürekliliği | Nefsin sınırlandırılması | Dağılmayı önleme | Dinin emir ve yasaklarını anlık heveslere kurban etmeyip hayatın tamamına yayma disiplini | Kesin |
| İlmi | Bilgi üretimi ve araştırma | Zihni sebat ve odaklanma | Metodolojik ısrar | Bilimsel araştırmada karşılaşılan zorluklara, yanılmalara ve zaman maliyetine karşı zihni bırakmama | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal direnç ve strateji | Kriz anında istikrar | Panik ve çözülmeyi engelleme | Dış tehdit veya iç karışıklık dönemlerinde toplumun dağılmasını önleyen kolektif irade | Güçlü |
| İktisadi | Üretim, tasarruf ve yatırım | Kısa vadeli tüketimi erteleme | Sermaye birikimini koruma | Anlık haz ve harcama dürtüsünü dizginleyip uzun vadeli üretim ve faydaya odaklanma kapasitesi | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Mekanikte malzeme direnci, sönümleme ve esneklik limiti (stres altındaki kütlenin deformasyona direnmesi) | Dışarıdan uygulanan basınca ve gerilime karşı yapının atomik bütünlüğünü koruması, kırılmadan ve dağılmadan gerilimi absorbe etmesi hali | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Psikolojide duygusal regülasyon ve psikolojik dayanıklılık (resilience); sosyolojide sosyal mukavemet | Bireyin veya grubun travmatik olaylar, krizler ve baskılar karşısında dağılmayıp hedefe yönelik bütünlüğünü koruyabilme yetisi | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün anlamının sadece başa gelen felaketlere sessizce katlanmak, itiraz etmemek, zayıflık ve boyun eğiş gibi tamamen pasif bir edilgenliğe indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Nefsi bütünüyle kontrol altında tutarak aktif direniş göstermek, emredilen amelde, adalette, cihadda ve ahlakta yılgınlığa düşmeksizin sebatla devam etmek |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Müslüman birey ve toplumların zulüm, haksızlık ve atalet karşısında eylemsizliği dini bir fazilet zannetmesi; dinamik ve dönüştürücü Kur'an ahlakının felç olması |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın fert ve toplum inşasında önerdiği ahlaki omurganın temel taşıdır; sabır olmadan ne ilahi emirlerin sürekliliği sağlanabilir ne de haramlardan korunulabilir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mücadele ve cihat emirleri, peygamberlerin tebliğ süreçleri ve musibetlere karşı duruşu vazeden ayet kümelerinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dindarlığı pasif bir içe çekilme sanan yaklaşımları tashih eder; sabrın zayıfların sığınağı değil, güçlü iradelerin aktif mukavemet aracı olduğunu gösterir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamDağılmaya müsait unsurları sıkıca tutup hapsetmek, bir arada tutarak sınırlandırmak ve sert bir kaya gibi dış darbelere karşı bütünlüğünü korumak.
- Soyut anlamİnsani arzuların, korkuların ve zaafların bilinci dağıtmasına engel olarak iradeyi akıl ve vahiy istikametinde sabit tutmak, emrolunan yolda sürekli ve dinamik sebat göstermek.
- Sistematik karşılıkSistemin iç enerjisini koruyan sönümleme ve mukavemet katsayısı; kriz anlarında entropi artışını ve çözülmeyi engelleyen denge mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde zaman içinde sisteme dışarıdan uygulanan baskı, sıkıntı ve sarsıcı kuvvetleri; sistemin iç mukavemet ve iradi tutuş katsayısını; sistemin amaçlanan çizgiden sapma miktarını temsil eder. İntrinsik direnç mekanizması devreye girdiğinde, dış kuvvetlere rağmen zaman sonsuza giderken sapmanın belirlenen bir sınır () içinde tutulduğu ve sistemin dağılmayıp bütünlüğünü koruduğu modellenmektedir.