وسع
و - س - ع
KÖK- 32 geçiş
- 29 ayet
- 17 sîga
- 13 sözlük
“Sunv’a” tas demektir. Sad sine dönüşmüş genişlik anlamında “saat” olmuştur. “Vus’a” da vav yer değiştirmiş tasın alabileceği miktar, tastakiler anlamı kazanmıştır. “Vus’at”daki vav ta ya dönüşmüş “tis’a” olmuştur. “Semen” yağ demektir. Semiz hayvan hayvan semin olur, “tis’a” da dolgunun daha genişi anlamına gelir. Böylece sekizden sonra gelen dokuz denmiştir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
“Sunv’a” tas demektir. Sad sine dönüşmüş genişlik anlamında “saat” olmuştur. “Vus’a” da vav yer değiştirmiş tasın alabileceği miktar, tastakiler anlamı kazanmıştır. “Vus’at”daki vav ta ya dönüşmüş “tis’a” olmuştur. “Semen” yağ demektir. Semiz hayvan hayvan semin olur, “tis’a” da dolgunun daha genişi anlamına gelir. Böylece sekizden sonra gelen dokuz denmiştir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.879 harfباب العين والسّين وواي معهما
ع س و، ع و س، ع ي س، س ع ي، س و ع، س ي ع، ي س ع، و س ع، و ع س
عسو:
عسا الشّيخ يَعْسو عَسْوَةً، وعَسِيَ يَعْسَى عسىً إذا كَبِرَ، قال رؤبة:
يهوُون عن أركانِ عـزٍّ أَدْرَمـا
عن صامل عاسٍ إذا ما اصلَخْمَمَا
قوله: عن صاملٍ، أي: عن عزٍّ كأنّه جبل صامل، أي: صُلْب. وعسا اللّيل: اشتدّت ظلمته. قال:
وأطعن اللّيلَ إذا اللّيل عسا
أي: أظلم.
وعَسِيَ النّباتُ يعسَى عَسًى،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR607 harfوَسِعَهُ الشيء بالكسر يَسَعه سَعَةً. يقال: لا يَسَعُني شيء ويضيق عنك، أي وإن يضيق عنك، أي بل متى وَسِعَني شيء وسِعَكَ. والوُسْعُ والسَعَةُ: الجِدةُ والطاقةُ. قال تعالى: "لِيُنْفِقَ ذو سَعَةٍ من سَعَتِهِ"، أي على قدر غِناه وسَعَتِهِ، والهاء عوض من الواو. وأوْسَعَ الرجل؛ إذا صار ذا سَعَةٍ وغِنًى، ومنه قوله تعالى: "والسماء بَنَيْناها بأَيْدٍ وإنَّا لَموسِعونَ"، أي أغنياء قادرون. ويقال: أوْسَعَ الله
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR15.662 harfباب العين والسين
عسا ، عوس ، سعا ، عيس ، سوع ، وسع ، سيع ، وعس .
عسا : أبو عبيد عن الأمويّ : يقال للشيخ إذا وَلّى وكبِر : عتا يعتُو عُتِيّاً ، وعسا يعسو مثله .
قال : وقال الأحمر : عست يدُه تعسو عُسُوّاً إذا غَلُظت من العمل .
وقال الليث : عسا الشيخ يَعسو عَسْوَةً وَعَسَاءً إذا كبِر .
قلت : والصواب في مصدر عسا ما قال الأحمر ، ويجوز عُسِيّاً مثل عُتِيّاً .
وقال الليث : عسا النبات إذا غلظ . قال :
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR3.696 harf(باب الواو والسين وما يثلثهما)
(وسط) الواو والسين والطاء: بناءٌ صحيح يدلُّ على العَدل والنِّصف. وأعْدلُ الشَّيءِ: أوسَطُه ووَسَطُه. قال الله عزّ وجلَّ: ﴿أُمَّةً وَسَطاً﴾ [البقرة 143]. ويقولون: ضربتُ وَسَط رأسهِ بفتح السين، ووَسْطَ القوم بسكونها. وهو أوسَطُهم حَسَباً، إذا كان في واسطة قومه وأرفعِهِم محلاًّ. والوَسُوط: بيتٌ من بيوت الشَّعَر أكبرُ من المِظَلَّة. ويقال الوَسُوط من النُّوق كالصَّفوف
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.075 harf- السعة تقال في الأمكنة، وفي الحال، وفي الفعل كالقدرة والجود ونحو ذلك. ففي المكان نحو قوله: ﴿إن أرضي واسعة﴾ [العنكبوت/56]، ﴿ألم تكن أرض الله واسعة﴾ [النساء/97]، ﴿وأرض الله واسعة﴾ [الزمر/10] وفي الحال قوله تعالى: ﴿لينفق ذو سعة من سعته﴾ [الطلاق/7] وقوله: ﴿ومتعوهن على الموسع قدره﴾ [البقرة/236] والوسع من القدرة: ما يفضل عن قدر المكلف. قال تعالى: ﴿لا يكلف الله نفسا إلاوسعها﴾ [البقرة/286] تنبيها أنه
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR600 harfو س ع
وسع المكان وغيره سعةً واتسع وتوسع واستوسع.
قال النابغة: تسع البلاد إذا أتيتك زائراً وإذا هجرتك ضاق عنّي مقعدي ولي في هذا المكان متّسع.
وأوسعت الموضع: وجدته واسعاً.
يقال: " أوسعت فابنِ ".
وفرس وساعٌ ووسيعٌ: واسع الخطو وقد وسع وساعة.
ووسع الرجل المكان ووسعه المكان.
ومن المجاز: إنه ليسعني ما يسعك ولا يسعني شيء ويضيق عنك ولا يسعك أن تفعل كذا.
ووسّع الله عليه
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR5.511 harfفي أَسْمائِه سبحانه وتعالى الواسِعُ: هو الذي وَسِعَ رِزْقُه جميعَ خَلْقِه ووَسِعتْ رحمتُه كل شيء وغِناه كل فَقْرٍ. وقال ابن الأَنباري: الواسع من أَسماءِ الله الكثيرُ العطاءِ الذي يَسَعُ لما يُسْأَلُ، قال: وهذا قول أَبي عبيدة. ويقال: الواسِعُ المُحِيطُ بكل شيء من قوله وَسِعَ كل شيءٍ عِلْماً؛ وقال:
أُعْطِيهِمُ الجَهْدَ مِني بَلْهَ ما أَسَعُ
معناه فَدَعْ ما أُحِيطُ به وأَقْدِر عليه، المعنى أُعطيهم
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR595 harf* و س ع * * وَسِعَه * الشيء بالكسر يَسَعُه * سَعَةً * بالفتح و * الوُسْعُ * و * السَّعَة * بالفتح الجدة والطاقة ﴿لينفق ذو سعة من سعته﴾ أي على قدر سعته و * أَوْسَعَ * الرجل صار ذا سعة وغنى ومنه قوله تعالى ﴿والسماء بنيناها بأيْد وإنا لموسعون﴾ أي أغنياء قادرون ويقال * أَوْسَعَ * الله عليك أي أغناك و * التَّوْسيع * خلاف التضييق تقول * وَسَّعَ * الشيء * فاتَّسَعَ * و * اسْتَوْسَع * أي صار *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR4.714 harfوسعه الشيء، بالكسر يسعه، كيضعه، سعة، كدعة وزنة، وعلى الأول اقتصر الجوهري وقرأ زيد بن علي: ولم يؤت سعة بالكسر.
ويقال: إنه يسعني ما يسعك، ولا يسعني شيء ويضيق عنك، ولا يسعك أن تفعل كذا كما في الأساس، زاد الجوهري أي: وأن يضيق عنك، بل متى وسعني شيء وسعك.
ويقال: ما أسع ذلك، أي: ما أطيقه. وهل تسع هذا? أي: هل تطيقه، وهو مجاز، قال الجوهري: إنما سقطت الواو منه في المستقبل لما ذكرناه في باب الهمزة في
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR5.194 harfوَسِعَ الاِنَآءُ المَتَاعَ
1 وَسِعَ الاِنَآءُ المَتَاعَ ذ [The vessel was sufficient in its capacity or dimensions, or sufficiently capacious, or large, for the goods]; and المَكَانُ القَوْمَ [the place for the company of men]. (Msb.) لَا يَسَعُكَ ان تَفْعَلَ كَذَا It is not in thy power, or proper for thee, (MA,) or allowable for thee, (Mgh, Msb,) to do such a thing. (MA, Mgh, Msb.) ― -b2-
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.090 harfوَسِعَ
وَسِعَ
a. [ يَسِعُ ] ( n. ac. سَِعَة ), Was wide, spacious, vast.
b. Held, contained.
c. [ acc. or 'Ala or La ], Comprised, included; embraced, extended to.
d. Was capable of; was allowed to do.
c. [ 'Ala ], Empowered.
وَسُعَ
وَسُعَ U ( n. ac. وَسَاْعَة 22t &
a. سَعَة ), Was energetic; went well ( horse ).
وَسَّعَ
وَسَّعَ II ,
a. Widened, enlarged, amplified, expanded.
b.
وَسِعَ وَسِعَ a. [ يَسِعُ ] ( n. ac. سَِعَة ), Was wide, spacious, vast.
b. Held, contained.
c. [ acc. or 'Ala or La ], Comprised, included; embraced, extended to.
d. Was capable of; was allowed to do.
c. [ 'Ala ], Empowered.
وَسُعَ وَسُعَ U ( n. ac. وَسَاْعَة 22t & a. سَعَة ), Was energetic; went well ( horse ).
وَسَّعَ وَسَّعَ II , a. Widened, enlarged, amplified, expanded.
b. Authorized, permitted, empowered; enabled.
c. [ 'Ala ], Enriched.
d. [ acc. & La ], Gave much to.
أَوْسَعَ أَوْسَعَ IV , a. see II (a) , ( b ), ( c ).
d. Multiplied, added to ( expenses ).
e. Was rich.
f. [ Fī ], Went far into.
تَوَسَّعَ تَوَسَّعَ V a. [ Fī ], Was comfortable in.
b. [ Fī ], see IV (d) .
c. [ Fī ], Used in a wider sense ( word ).
اِوْتَسَعَ اِوْتَسَعَ VIII ( t ), a. see I (a) .
b. Spread, expanded; stretched; was extended &c.
c. [ Fī ], see I (b) .
اِسْتَوْسَعَ اِسْتَوْسَعَ X , a. see I (a) & VIII ( b ).
وَسْع وَسْع 1 , وِسْع 2 , a. see 3 .
وُسْع وُسْع 3 , a. Width, capacity, extent; wideness, ampleness. ( b ), Faculty, ability; capacity.
c. Opulence.
وُسْعَة وُسْعَة 3t , a. Wideness, ampleness; extension; roominess, spaciousness; vastness.
وَسَعَة وَسَعَة 4t , a. see 3 .
أَوْسَعُ أَوْسَعُ 14 , a. Wider, larger; vaster.
وَاْسِع وَاْسِع 21 , a. Embracing, inclusive, comprehensive.
b. The Infinite One : God.
c. see 25 (a) .
وَسَاْع وَسَاْع 22 , a. Good goer ( horse ).
b. Active ( boy ).
c. Space.
وَسِيْع وَسِيْع 25 , a. Wide, broad, ample; extensive; roomy, spacious; vast.
b. Able, capable.
c. see 22 (a) .
وَسَّاْع وَسَّاْع 28 , a. see 22 (a) .
أَوْسَعَ N. Ag. أَوْسَعَ IV , a. Wealthy, opulent.
مُتَّسِع مُتَّسِع [ N. Ag. a. VIII], see 25 (a) , ( b ).
اِتَّسَاع اِتَّسَاع [ N. Ac. a. VIII], see 3t (a) .
b. Comprehensiveness ( rhetoric ).
سَعَة سَعَة a. see 3 & 3t .
مَا أَسَعُ ذٰلِكَ مَا أَسَعُ ذٰلِكَ وَسڤعَ I a. cannot do that.
أَللَّهُمَّ سَعْ عَلَيْنَا أَللَّهُمَّ سَعْ عَلَيْنَا a. O God! be gracious to us!
لِيَسَعْكَ بَيْتُكَ لِيَسَعْكَ بَيْتُكَ a. Remain in thy house.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR24.588 harfوسع
وَسِعَ - يَسَعُ - وُسْع - وَاسِع - وَاسِعة - سِعَة - أَوسَعَ - يُوْسِعُ - مُوْسِع - مُوْسِعُوْن - اليَسَع
وَسِعَ - يَسَعُ + كائن أو مكان + شيئاً: يكفي حجمه وقدره لشيء بسهولة: يكون له حيز من المكان، كافٍ وزيادة قليلاً عن اللازم، ليشغل حجماً محدداً، أو يكون له مقدار من المال أو الطاقة، كافٍ وزيادة قليلاً عن اللازم، لتمويل أو عمل شيء
Sîgalar(17)
- وَاسِعٌGeniş(فَاعِلٌ)×7
- وُسْعَهَاOnun genişliği(فُعْلَهَا)×5
- وَسِعَKapsadı(فَعِلَ)×4
- سَعَتِهِOnun genişliği(فَعْلَتِهِ)×2
- وَاسِعَةٌGeniş(فَاعِلَةٌ)×2
- الْمُوسِعِGeçimi rahat olan(الْمُفْعِلِ)×1
- سَعَةًGenişlik(فَعْلَةً)×1
- سَعَةٍGenişlik(فَعْلَةٍ)×1
- لَمُوسِعُونَGenişletenler(لَمُفْعِلُونَ)×1
- وَاسِعًاGeniş(فَاعِلًا)×1
Mücavir kökler64 mücavir (227 toplam)
- كلف
6 ortak ayet · Yükümlü tutarız
- علم
14 ortak ayet · Dağın sivri noktası demektir
- أله
20 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- شيأ
10 ortak ayet · Şey
- نفس
8 ortak ayet · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
- فضل
5 ortak ayet · Fadl Deriden yapılan gömlektir
- هجر
3 ortak ayet · Hecire (he), Terkedilmiş harabe yer demektir
- غفر
6 ortak ayet · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
- سبل
5 ortak ayet · Biribirini kesen yoldur
- فقر
2 ortak ayet · Omurga kemiğidir
- ذو
4 ortak ayet · Sahip
- وفي
3 ortak ayet · “Vefyü” düzlük yerde oluşan tümsek yer veya tepecikler…
Geçtiği ayetler(29)
وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ وَاسِعٌ عَلِيمٌ
GenişDoğu da Batı da Allah’ındır. Her nereye dönerseniz vech-i ilahi oradadır. Şüphesiz ki Allah Vasi’dir, Alim’dir.
… الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ
GenişPeygamberleri onlara dedi ki: İşte Allah hükümdar olarak size Talut’u gönderdi. Onlar: Biz hükümdarlığa ondan daha layık iken ve ona malca bolluk da verilmemişken nasıl olur da bizim başımıza hükümdar olabilir? dediler. Peygamberleri de dedi ki: Allah onu sizin üstünüzde beğenip seçmiştir. O’na bilgice ve vücutça da bir üstünlük vermiştir. Şüphesiz ki Allah; mülkünü dilediğine verir. Ve Allah, Vasi’dir, Alim’dir.
… سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ
GenişMallarını Allah yolunda infak edenlerin durumu, her başağında yüz tane olmak üzere yedi başak veren tanenin durumu gibidir. Allah, dilediğine kat kat verir. Ve Allah, Vasi’dir, Alim’dir.
الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلًا وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ
GenişŞeytan sizi fakirlik ile korkutarak, çirkin şeyleri emreder. Allah ise size mağfiret ve bolluk vaadeder. Allah, Vasi’dir, Alim’dir.
… إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ
GenişKendi dininize uyanlardan başkasına inanmayın. De ki: Doğru yol, Allah’ın yoludur. Derler ki: Size verilen bir benzerinin de birine verildiğini veya Rabbınızın katında size delil gösterecekleri bir şeyi açıklamayın. De ki: Doğrusu lütuf Allah’ın elindedir, onu dilediğine verir. Allah Vasi’dir, Alim’dir.
… لَائِمٍ ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ
GenişEy iman edenler; içinizden her kim, dininden dönerse; Allah’ın sevdiği ve onların da O’nu sevdikleri, mü’minlere karşı alçak gönüllü, kafirlere karşı zorlu bir kavim getirir. Allah yolunda cihad ederler, hiç bir yerenin yermesinden korkmazlar. Bu, Allah’ın bir lütfudur. O’nu dilediğine verir. Allah; Vasi’dir, Alim’dir.
وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَى مِنْكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ إِنْ يَكُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ
Genişİçinizden bekarları ve kölelerinizden, cariyelerinizden salih olanları evlendirin. Şayet yoksul iseler; Allah onları lutfuyla zenginleştirir. Ve Allah; Vasi’dir, Alim’dir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وسع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Misâl-i vâvî (ilk harfi illetli vâv) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | رحب, فسح, بسط, حوط |
| Zıt Kök | ضيق |
| Çekirdek Özet 1 | Bir kabın, mekânın veya bünyenin içine bir şeyi sıkışmadan, taşmadan alabilme ferahlığı ve hacimsel alıcılığı. |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi sıfat olarak ihata edici ilim, kuşatıcı rahmet ve tükenmez lütuf; beşeri düzlemde ise mükellefiyetin taşınabilir kapasite sınırı ve mali imkân genişliği. |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık hiyerarşisinde varoluşsal kuşatıcılık, hukukta gücün son haddini aşmayan orantılı sorumluluk ve iktisatta harcamanın fiili kapasiteye bağlanması. |
| Kritik Hata Riski | Kökün "vüs'" türevinin salt "insanın en son takati, tükenme noktası" sanılması; oysa vüs', bünyeyi sarsmayan, meşakkatsiz ve rahatlıkla taşınabilen geniş kapasite payıdır. |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| وس | Bir şeyi içine alma, kuşatma, taşıma veya aralık bırakma hareketi; وسط, وسق, وسل, وسم köklerinde görüldüğü üzere bir merkeze, yüke, bağa veya iz bırakmaya elverişli içsel hacim veya konum. | ع | Boğaz harfi olan ayın harfinin kattığı derinlik, açılma ve dışa doğru yayılma etkisiyle hacmin genişlemesi, darlığın bütünüyle kalkarak içine alma kapasitesinin fiilen gerçekleşmesi sağlanmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | İki sınırı birbirine bağlayan, hacmi sabitleyen ve yapıyı ayakta tutan tutturucu dayanak noktası. |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | İçeriye alınan şeyin dökülmeden veya çökmeden içinde tutulmasını sağlayan dirençli yan destek ve muhafaza. |
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Derinlik algısı, sınırsız ufuk, kaynağın dışa doğru taşması ve ihata eden bakış genişliği. |
| وسع | Bir hacmin desteklenerek açılması ve her şeyi ihata edecek bir derinliğe kavuşması | Bir kabın veya bünyenin tutturulup desteklenerek iç hacminin azami derecede açılması, sınırların darlıktan kurtularak nesneyi zahmetsizce içine alması hareketi. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kabın veya mekânın içine konulan nesneyi darlık, sıkışma ve taşma olmaksızın bütünüyle alması; atın adımlarını geniş atarak ferah ve hızlı yürümesi (feresun vesâ'). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Nâbiğa ez-Zübyânî, darlığın zıddı olarak mekânın ve imkânın ferahlığını şu beytiyle tasvir etmiştir: تَسَعُ البِلادُ إِذا أَتَيتُكَ زائِراً / وَإِذا هَجَرتُكَ ضاقَ عَنّي مَقعَدي |
| Erken Arapça kullanım | Bir kimsenin borcunu ödeme veya ailesine bakma hususundaki mali rahatlığı, kudreti ve el açıklığı (es-sea); ayrıca bir işi yapmaya zorlanmadan yeten güç payı anlamında kullanılmıştır. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde وسع kökü, özellikle Güney-Batı Sami ve Kuzeybatı Sami dallarında genişlik, ferahlık ve bir yükü kaldırabilme yeteneği semantik çekirdeği etrafında şekillenir. İbranicede kökün doğrudan fonetik ve anlamsal karşılığı olarak değerlendirilen yardım, feraha çıkarma, kurtarma anlamındaki y-š-ʿ (yāšaʿ / ישע) kökü, darlıktan genişliğe çıkarma mefhumunu taşır; nitekim aynı kökten türeyen Yeşua adı "genişlik, ferahlık, kurtuluş" ile irtibatlıdır. Arapçada vâv harfinin başta korunması (misâl kök), iç hacmin hem mekânsal hem de kudret bakımından alıcılığını ve içine sığdırabilme niteliğini en somut biçimde korumuştur. Arapça, kökün fiziksel kap/hacim boyutunu (vüs') ahlaki, mali ve ilahi ihata (vâsi') katmanlarına düzenli biçimde aktarmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Darlık karşıtı fiziksel hacim ve adım genişliği | Kapların hacmi, adımların açıklığı ve bedenin zorlanmadan taşıyabileceği iç imkân ekseninde türemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice y-š-ʿ ve genel Sami darlık-kurtuluş semantiği | Sıkıntı ve darlıktan kurtulup ferah bir alana çıkma, selamet bulma anlam alanı ile kökteştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış kollarında doğrudan doğrulanmış soydaş biçim tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha ve HALOT (Hebrew and Aramaic Lexicon of the Old Testament).
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وسع | Anlamlı | Genişlik, içine alma | Darlığın zıddı; mekânın, ilmin, rahmetin ve gücün içine alma genişliği. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| وعس | Anlamlı | Yumuşak kum | Ayakların içine gömüldüğü, yürünmesi güç yumuşak ve engebeli kum tepesi. | Hedef kökle fonetik bağımsız; Kur'an'da geçmez. |
| سوع | Anlamlı | Vakit dilimi, başıboşluk | Zamanın bir parçası (saat) veya devenin kendi haline salınması. | Kur'an'da geçer; zaman genişliği/dilimi ilgisi muhtemeldir. |
| سعو | Anlamlı | Gece vakti, aralık | Geceden geçen bir süre veya suyun/nesnenin dağılması. | Kur'an'da geçmez. |
| عوس | Anlamlı | Gece dolaşmak | Kurdun veya kişinin geceleyin yiyecek aramak için gezinmesi. | Kur'an'da geçmez. |
| عسو | Anlamlı | Sertleşmek, kuruluk | Ağacın veya kemiğin yaşlanıp kuruyarak kabalaşması. | Kur'an'da geçmez; esneklik ve genişliğin zıddı bir sertleşme. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وسع | Merkez | İçine alma genişliği | Bir şeyin sınırlarının, içindeki nesneyi taşma ve sıkışma olmadan barındırması. | Kapasite, ihata, tahammül genişliği ve bolluk. |
| رحب | Komşu | Meydan ve mekân ferahlığı | Mekânın dış sınırlarının enine ve boyuna açılması; ağırlanan kimseye darlık hissettirmeme. | İçine almaktan ziyade alanın ferah ve basık olmaması. |
| فسح | Komşu | Aralık bırakma | İki şey veya oturanlar arasında yer açma, darlığı kırma hareketi. | Sıkışık bir mecliste veya alanda yer açılması. |
| بسط | Komşu | Yayma ve serme | Bir şeyin yüzeyini düzleyerek ileriye doğru uzatma ve yayma. | Hacimsel içine almaktan ziyade yüzeyin gerilip açılması. |
| حوط | Komşu | Etrafını sarma ve kuşatma | Bir şeyin sınırlarını dışarıdan çepeçevre sarıp koruma altına alma. | İhata etme yönüyle komşudur ancak içine alma esnekliği taşımaz. |
| ضيق | Zıt | Darlık, sıkışma | Mekânın, göğsün veya imkânın nesneyi alamayacak kadar daralması ve zorlaması. | Kapasite yetersizliği, meşakkat ve içine alamama durumu. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وسع | Darlık karşıtı genişlik ve kapasite | Bir kabın veya gücün nesneyi taşmadan içine alması, ilahi ihata ve kudret zenginliği. | Kesin |
| Latince | capacitas, amplitudo | İçine alma yetisi, genişlik | "Capacitas" kökün içine sığdırma ve kabiliyet boyutunu tam karşılarken, "amplitudo" ferahlık ve büyüklüğü karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | capacity, vastness, amplitude | Hacim, genişlik, kapsayıcılık | "Capacity" vüs' ve taşınabilir sınır için, "vastness" ise mekan ve rahmet genişliği için kullanılır; tükenmezlik boyutu eksik kalabilir. | Güçlü |
| Almanca | Fassungsvermögen, Weite | Alma gücü, enginlik | "Fassungsvermögen" içine alma hacmini ve zihni/fiziki kapasiteyi, "Weite" ise darlığın zıddı olan açıklığı verir. | Güçlü |
| Fransızca | capacité, étendue, aisance | Kapasite, yayılım, mali rahatlık | "Aisance" Kur'an'daki mali sîga olan el-mûsi' ve se'a anlamını; "capacité" mükellefiyet sınırını ifade eder. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| وَاسِعٌ | Zengin, lütfu ve ilmi kuşatıcı | İlahi sıfat olarak rızkın bolluğu, bağışın genişliği ve ilmin her şeyi sarması bağlamında (Bakara 2:115, Bakara 2:261, Mâide 5:54). |
| وُسْعَهَا | İnsanın zorlanmadan taşıyabileceği kapasite payı | Mükellefiyet, adalet, emzirme ve hukuk sınırları; insanı tüketmeyen güç payı (Bakara 2:233, Bakara 2:286, En'âm 6:152, A'râf 7:42, Mü'minûn 23:62). |
| وَسِعَ / وَسِعَتْ | Bütünüyle içine aldı, kuşattı | İlim ve rahmetin yaratılmış her varlığı kapsayıp dışarıda hiçbir şey bırakmaması (Bakara 2:255, En'âm 6:80, A'râf 7:156, Tâhâ 20:98, Mü'min 40:7). |
| سَعَةً / سَعَتِهِ | Mali imkân, refah, zenginlik | Nafaka, evlilik, talak ve toplumsal sorumluluklarda kişinin ekonomik rahatlığı ve imkân derecesi (Bakara 2:247, Nîsâ 4:130, Talâk 65:7). |
| وَاسِعَةٌ | Mekânsal genişlik, hicret imkânı | Yeryüzünün baskı ve zulümden kaçmaya, dini özgürce yaşamaya elverişli coğrafi enginliği (Nîsâ 4:97, Ankebût 29:56, Zümer 39:10). |
| لَمُوسِعُونَ | Genişletme kudreti, varlık alanını açma | Kozmik inşa; göğün yaratılışındaki sınırsız kudret ve sürekli genişletme gücü (Zâriyât 51:47). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi isim ve sıfatlar, teklif-i mâ lâ yutâk | el-Vâsi' isminin tefsiri ve Allah'ın insana gücünün üstünde yük yükleyip yüklemeyeceği (tekellüf) meselesi. | İlahi ilim ve rahmette mutlak ihata; teklif bahsinde insanın yaratılış potansiyeline uygunluk. |
| Fıkıh | Mükellefiyet teorisi, nafaka ve tazminat | Mükellefin ehliyeti, güç yetirebilme sınırı ve varlıklı olanın (mûsi') nafaka borcunun tayini. | Hukuki sorumluluğun felç edici olmaması; mali yükümlülüğün fiili ekonomik güce endekslenmesi. |
| Tefsir | Kürsî ve kâinat ayetleri, istitaat kavramı | Bakara 2:255'teki Kürsî'nin gökleri ve yeri içine alması ile Zâriyât 51:47'deki genişletme fiilinin kozmolojik izahı. | Mekânın, ilmin ve ilahi kudretin sınır tanımaz kapsayıcılığı. |
| Hadis | Ruhsatlar, ibadet kolaylığı ve rızık genişliği | "Dinde zorluk yoktur" ilkesi gereği ibadetlerde kolaylık arayışı ve helal kazanç ile rızkın ferahlaması. | Ruhsat sınırlarının meşakkati bertaraf edecek şekilde geniş tutulması. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Mükellefiyet ve rahmet ilkesi | Kapasiteye uygun teklif | Fıtratı tüketmeyen sorumluluk dengesi | Dinin emirleri insanın varoluşsal genişliğini aşmaz; rahmet darlıktan önce gelir ve her günahı af imkânıyla kuşatır. | Kesin |
| İlmi | Bilgi teorisi ve ontoloji | Kuşatıcı bilgi (ihata) | Sınırları aşan kapsayıcı kavrayış | Bilimsel ve varlıksal sistemde bir modelin olguları dışarıda bırakmadan içine alabilme (açıklama) gücü. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve hukuk alanı | Özgürlük ve adalet zemini | Baskıyı kaldıran alan genişliği | Zulüm ve darlık üreten idareye karşı yeryüzünün genişliğinin (hicret) bir siyasal direnç ve meşruiyet alanı açması. | Güçlü |
| İktisadi | Maliye ve refah dağılımı | Alım ve harcama gücü | Üretim ve harcama kapasitesine göre vergilendirme | Sosyal adaletin ve nafakanın fiili servet genişliğine (zi's-sea) göre paylaştırılması, yoksulun ezilmemesi. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Hacim kapasitesi ve küme kapsama özelliği (superset / volume capacity) | Bir kabın alabileceği azami akışkan miktarı; geometride bir sınırın iç bölgeyi bütünüyle kuşatması veya bir ana kümenin bütün alt kümeleri eleman olarak içine alması (). | Kesin |
| Beşeri bilimler | Psikolojik taşıma kapasitesi ve hukuki ehliyet (carrying capacity / legal liability) | Bir bireyin tükenmişlik (burnout) yaşamaksızın yüklenebileceği zihinsel ve ahlaki sorumluluk payı; kurumların kriz anında bünyelerine alıp eritebilecekleri stres hacmi. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökten gelen "vüs'" kavramını "insanın canını dişine takarak yapabileceği en son sınır, tükenme noktası, aşırı zorlanma" (takat / cehd) ile bir tutmak; ayrıca "el-Vâsi'" ismini salt "hoşgörülü, her şeyi görmezden gelen" şeklinde laçka bir esneklik sanmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Vüs', tükenme noktasını değil, bünyenin rahatlıkla, meşakkatsiz ve tabii dengesini bozmadan kaldırabileceği "ferah kapasite payını" bildirir. Allah hiçbir nefse son sınırına dayanıp iflas edeceği bir yük yüklemez; teklif, kapasitenin daha altındaki rahat alana kurulur. el-Vâsi' ise sınırsız hazineye, tükenmez ilme ve tam kuşatıcılığa sahip olan demektir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İbadet ve ahlaki sorumluluklar insanı tüketen, fıtratı zorlayan dayanılmaz yükler olarak algılanır; psikolojik tükenmişlik dini bir erdem sanılır. İktisadi alanda ise harcama ve yükümlülükler kişinin reel kapasitesi gözetilmeksizin belirlenip iflas ve zulme zemin hazırlanır. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın teklif, adalet, merhamet ve kâinat tasavvurunun temel eksenidir. Yaratıcının sınırsızlığını (genişliğini) kulun sınırlı ve ferah kapasitesiyle (vüs') buluşturur; dinin zorlaştırmak için değil, fıtri genişlik sağlamak için indirildiğini kanıtlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahi sıfatların geçtiği ayetlerde (Bakara 2:115, 2:255), mükellefiyet ve takat sınırını çizen hukuk ve ahlak ayetlerinde (Bakara 2:233, 2:286), kâinatın genişletilmesini bildiren kozmolojik ayetlerde (Zâriyât 51:47) ve hicret bağlamındaki yer genişliği ayetlerinde (Nîsâ 4:97). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dinin insanı ezmek üzere kurulu bir mecburiyetler zinciri olduğu zannını çürütür; mükellefiyetin ancak ferah bir kapasite sınırında geçerli olduğunu göstererek fıkıhta aşırı şekilci ve ezici yükleme mantığını tashih eder. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir kabın, mekânın veya bünyenin içine bir nesneyi darlık, sürtünme ve taşma olmaksızın bütünüyle alabilme ferahlığı.
- Soyut anlamİlahi varlıkta her şeyi kuşatan sınırsız bilgi, tükenmez lutuf ve rahmet; insani varlıkta ise sarsılmadan taşınabilen meşakkatsiz ehliyet ve kapasite sınırı.
- Sistematik karşılıkVaroluşsal ve hukuki alanda yük ile taşıyıcı bünye arasındaki orantı; kapsayan sistemin kapsanan alt sistemden daima daha büyük olması ilkesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülün ilk kısmı beşeri mükellefiyet ve kapasiteyi ifade eder; insanın sarsılmadan taşıyabileceği tabii kapasite hacmini (vüs'), ise bireye yüklenen sorumluluk ve yükleri temsil eder; kapasite yüklerin toplamından daima büyük veya ona eşit olmalıdır. İkinci kısım ise ilahi ihata ve genişliği () modelleştirir; sonsuza giden mutlak ilahi sistem (), yaratılmış bütün tikel varlık ve olaylar kümesini () tamamen kapsar ve dışarıda hiçbir açık nokta bırakmaz.