سبح
س - ب - ح
KÖK- 92 geçiş
- 87 ayet
- 31 sîga
- 13 sözlük
Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan elbise demektir. Sonraları uçmak ve yüzmek anlamlarında kullanılmıştır. Tesbih etmek yüzdürmek veya uçurmak demektir. Arapça’da mecaz olarak yüceltmek anlamına gelir. Tef’il babından teksir için kullanılır. Türkçe’de tarikatların kullandığı zikir Kur’an’da tesbih olarak geçmektedir. Zikir anlamak, anmak ve düşünmek demektir. Tolga, baş zırhıdır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan elbise demektir. Sonraları uçmak ve yüzmek anlamlarında kullanılmıştır. Tesbih etmek yüzdürmek veya uçurmak demektir. Arapça’da mecaz olarak yüceltmek anlamına gelir. Tef’il babından teksir için kullanılır. Türkçe’de tarikatların kullandığı zikir Kur’an’da tesbih olarak geçmektedir. Zikir anlamak, anmak ve düşünmek demektir. Tolga, baş zırhıdır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.441 harfباب الحاء السين والباء معهما
ح س ب، ح ب س، س ح ب، س ب ح، مستعملات
حسب:
الحَسَبُ: الشَرَف الثابت في الآباء. رجل كريم الحَسَب حسيبٌ، وقَوْمٌ حُسَباءُ، وفي الحديث: "الحَسَبُ المالُ، والكَرَمُ التَقْوَى".
وتقول: الأَجْر على حَسَب ذلك أي على قَدْره، قال خالد بن جعفر للحارث بن ظالم: أما تَشكُرُ لي إذْ جَعَلْتُك سيِّد قَومِكَ? قال: حَسَبُ ذلك أشكُرُكَ.
وأمّا حَسْب مجزوماً فمعناه كما تقول: حَسْبُك هذا،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR830 harfالسِباحَةُ: العَوْمُ. والسَبْحُ: الفَراغُ. والسَبْح: التَصَرُّفُ في المَعاش. قال قتادة في قوله تعالى: "إنَّ لَكَ في النَهارِ سَبْحاً طَويلاً": أي فَراغاً طويلاً. وقال أبو عبيدة: مُنْقَلَباً طويلاً. وقال المُؤَرِّخُ: هو الفَراغُ، والجِيئَةُ والذَهاب. وسَبْحُ الفَرَس: جَرْيُه. وهو فرسٌ سابحٌ. والسُبْحَةُ بالضم: خَرَزاتٌ يُسَبَّحُ بها. والسُبْحَةُ أيضاً: التَطوُّع من الذِكر والصلاة. تقول: قضيت
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok21.350 harfح س ب
حسب ، حبس ، سحب ، سبح : مستعملة .
حسب : قال الليث : الحَسَبُ : الشَّرَفُ الثابت في الآباء ، رجل كريم الحَسَب ، وقوم حُسَبَاء ، قال : وفي الحديث : ( الحَسَبُ المَالُ ، والكرَمُ التقوى ) وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( تُنْكَحُ المرأةُ لِمَالِها وحَسَبِها ومِيَسَمِها ودينها فعليك بِذَاتِ الدِّين ، تَرِبَت يداك ) .
قلت : والفقهاء يحتاجون إلى معرفة الحسب ، لأنه مما يُعْتَبَرُ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR9.637 harf(باب السين والباء وما يثلثهما)
(سبت) السين والباء والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على راحةٍ وسكون. يقال للسَّير السهل اللّين. سَبْتٌ. قال:
ومطوِيّة الأقرابِ أمّا نَهارُها *** فسَبْتٌ وأما ليلُها فَذَمِيل([1])ثمّ حُمل على ذلك السَّبْت: حلق الرّأس. ويُنشَد في ذلك ما يصحح هذا القياسَ، وهو قولُه:
* يُصبح سكرانَ ويُمسِي سَبْتَا([2]) *
لأنَّه يكون في آخر النهار مُخْثِراً([3]) قليلَ الحركة فلذلك يقال للمتحيِّر
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.834 harf- السبح: المر السريع في الماء، وفي الهواء، يقال: سبح سبحا وسباحة، واستعير لمر النجوم في الفلك نحو: ﴿وكل في فلك يسبحون﴾ [الأنبياء/33]، ولجري الفرس نحو: ﴿والسابحات سبحا﴾ [النازعات/3]، ولسرعة الذهاب في العمل نحو: ﴿إن لك في النهار سبحا طويلا﴾ [المزمل/7]، والتسبيح: تنزيه الله تعالى. وأصله: المر السريع في عبادة الله تعالى، وجعل ذلك في فعل الخير كما جعل الإبعاد في الشر، فقيل: أبعده الله، وجعل التسبيح
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR633 harfس ب ح
سبحـت اللـه وسبحـت له وهو السبوح القدوس وكثرت تسبيحاته وتسابيحه.
وقضى سبحته: صلاته وسبح: صلّى " فلولا أنه كان من المسبحين " وصلّى المكتوبة والسبحة أي النافلة.
وفي يده السبح يسبح بها.
وتعلم الرماية والسباحة.
ومـن المجـاز: فـرس سابح وسبوح وخيل سوابح وسبح.
والنجوم تسبح في الفلك ونجوم سوابح وسبح.
والنجوم تسبح في الفلك ونجوم سوابح.
وسبح ذكرك مسابح الشمس والقمر.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR12.995 harfالسَّبْحُ والسِّباحة: العَوْمُ. سَبَحَ بالنهر وفيه يَسْبَحُ سَبْحاًوسِباحةً، ورجل سابِحٌ وسَبُوح من قوم سُبَحاء، وسَبَّاحٌ من قوم سَبَّاحين؛ وأَما ابن الأَعرابي فجعل السُّبَحاء جَمْعَ سابح؛ وبه فسر قول الشاعر:
وماءٍ يَغْرَقُ السُّبَحاءُ فيه،
سَفِينتُه المُواشِكةُ الخَبُوبُ
قال: السُّبَحاءُ جمع سابِحٍ. ويعني بالماء هنا السَّرابَ. والمُواشِكةُ: الجادَّةُ في سيرها. والخَبُوب، من الخَبَب في السير؛
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR684 harf* س ب ح * * السِّبَاحَةُ * بالكسر العوم وقد * سَبَحَ * يسبح بالفتح فيهما و * السَّبْحُ * الفراغ والسَّبْحُ أيضا التصرف في المعاش وبابهما قطع وقيل في قوله تعالى ﴿سبْحا طويلا﴾ أي فراغا طويلا وقال أبو عبيدة متقلبا طويلا وقيل هو الفراغ والمجيء والذهاب و * السُّبْحَةُ * خرزات يسبح بها وهي أيضا التطوع من الذكر والصلاة تقول منه قضيت سبحتي و * التَّسْبِيحُ * التنزيه و * سُبْحَانَ * الله معناه التنزيه
* س ب ح * * السِّبَاحَةُ * بالكسر العوم وقد * سَبَحَ * يسبح بالفتح فيهما و * السَّبْحُ * الفراغ والسَّبْحُ أيضا التصرف في المعاش وبابهما قطع وقيل في قوله تعالى ﴿سبْحا طويلا﴾ أي فراغا طويلا وقال أبو عبيدة متقلبا طويلا وقيل هو الفراغ والمجيء والذهاب و * السُّبْحَةُ * خرزات يسبح بها وهي أيضا التطوع من الذكر والصلاة تقول منه قضيت سبحتي و * التَّسْبِيحُ * التنزيه و * سُبْحَانَ * الله معناه التنزيه لله وهو نصب على المصدر كأنه قال أُبرئُ الله من كل سوء براءة و * سُبُحاتُ * وجه الله تعالى بضمتين جلالته و * سُبُّوحٌ * من صفات الله تعالى قال ثعلب كل اسم على فعول فهو مفتوح الأول إلا أن السبوح والقدوس فان الضم فيهما أكثر وكذلك الذروح وقال سيبويه ليس في الكلام فعول بالضم وقد مر في ذ ر ح
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR13.140 harfسبح بالنهر، وفيه، كمنع ، يسبح سبحا ، بفتح فسكون، وسباحة، بالكسر: عام ، وفي الاقتطاف: ويقال: العوم علم لا ينسى. قال شيخنا: وفرق الزمخشري بين العوم والسباحة، فقال: العوم: الجري في الماء مع الانغماس، والسباحة: الجري فوقه من غير انغماس. قلت: وظاهر كلامهم الترادف. وجاء في المثل: خف تعم . قال شيخنا: وذكر النهر ليس بقيد، بل وكذلك البحر والغدير، وكل مستبحر من الماء. ولو قال: سبح بالماء، لأصاب.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok24.760 harfسَبَحَ
1 سَبَحَ ذ , aor. سَبَحَ , inf. n. سَبْحٌ (Msb, K) and سِبَاحَةٌ, (S, * K,) or the latter is a simple subst., (Msb,) He swam, syn. عَامَ, (S, * K,) بِالنَّهْرِ and فِيهِ [in the river], (K,) or rather بِالمَآءِ (MF, TA) or فى المَآءِ (Msb) [i. e. in the water], for it is likewise in the sea, and in a pool, and also in any expanse: (MF, TA:) [or he swam upon the surface, without immersing
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.361 harfسَبَحَ
سَبَحَ A ( n. ac. سَبْح 1 , سِبَاْحَة 23t ),
a. Swam.
b. ( n. ac. سَبْح 1 ), Travelled far; spread.
c. [ Fī ], Was profuse in ( speech ); dug, burrowed in ( the ground ), was slow in ( affair ).
d. Was quiet, still; rested; slept.
سَبَّحَ
سَبَّحَ II
a. [ acc. or La ], Praised, glorified, magnified, extolled ( God ).
أَسْبَحَ
أَسْبَحَ IV ,
a. Made to swim; made to float, set
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok50.806 harfسبح
سَبَحَ - يَسْبَحُ - سَبْح - سُبْحَان - سَابِح - سَابِحَة - سَابِحَات - سَبَّحَ - يُسَبِّحُ -تَسْبيْح - مُسَبِّح - مُسَبِّحُوْن
سَبَحَ - يَسْبَحُ + كائن + في مكان: يتحرك في الجزء السطحي الظاهر منه: يطفو فوق سطح جسم أو وسط (سائل أو هواء) ويتحرك جيئة وذهاباً في جزئه السطحي وهو يطفو فوقه، فلا ينغمر ولا يشكل جزءاً من الجسم أو الوسط (السائل أو
Sîgalar(31)
- سُبْحَانَهُOnun sübhanı(فُعْلَانَهُ)×14
- سُبْحَانَSübhan(فُعْلَانَ)×13
- سُبْحَانَكَSenin sübhanın(فُعْلَانَكَ)×9
- فَسَبِّحْTesbih et+1 anlam(فَفَعِّلْ)×6
- وَسَبِّحْVe tesbih et(وَفَعِّلْ)×6
- يُسَبِّحُTesbih eder(يُفَعِّلُ)×6
- يُسَبِّحُونَTesbih ederler(يُفَعِّلُونَ)×5
- سَبَّحَTesbih etti(فَعَّلَ)×3
- فَسُبْحَانَSübhan(فَفُعْلَانَ)×3
- سَبْحًاHareket(فَعْلًا)×2
Mücavir kökler79 mücavir (265 toplam)
- حمد
16 ortak ayet · Hamd: Cümle kapısı demektir
- وصف
6 ortak ayet · Vasıflandırırlar
- بكر
5 ortak ayet · Bekr genç deve demektir
- علو
9 ortak ayet · “A’leve” kökünden fiilin ismi olmuş ve “gel !” anlamındadır
- ربب
31 ortak ayet · Ribve, tümsek demektir
- سمو
17 ortak ayet · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
- ليل
9 ortak ayet · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
- عشو
4 ortak ayet · Akşam yemeği demektir
- شرك
10 ortak ayet · Tasma kayış demektir
- أرض
18 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
- ولد
7 ortak ayet · “Yavru” demektir
- أصل
3 ortak ayet · Bitki kökü demektir
Geçtiği ayetler(87)
وَقَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ بَلْ لَهُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ
Onun sübhanıDediler ki: Allah çocuk edindi. Tenzih ederiz O’nu. Doğrusu göklerde ve yerde ne varsa O’nundur. Hepsi de O’na itaat ederler.
… ثَلَاثَةٌ انْتَهُوا خَيْرًا لَكُمْ إِنَّمَا اللَّهُ إِلَهٌ وَاحِدٌ سُبْحَانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مَا فِي السَّمَوَاتِ …
Onun sübhanıEy Ehl-i Kitab; dininizde taşkınlık etmeyin. Allah hakkında ancak gerçeği söyleyin. Meryem oğlu İsa Mesih; Allah’ın peygamberi, O’nun Meryem’e ulaştırdığı kelimesi ve kendinden bir ruhtur. Allah’a ve peygamberlerine iman edin. Allah üçtür, demeyin. Kendi yararınıza olarak bundan vazgeçin. Allah sadece bir tek ilahtır. Çocuğu olmaktan münezzehtir. Göklerde olanlar da, yerde olanlar da O’nundur. Vekil olarak Allah yeter.
وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ الْجِنَّ وَخَلَقَهُمْ وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَنَاتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَصِفُونَ
Onun sübhanıCinnleri, Allah’a ortak koştılar. Halbuki onları, O yaratmıştır. Bilmeden O’na oğullar ve kızlar uydurdular. Haşa O, onların vasıflandırdıklarından yüce ve münezzehtir.
… إِلَّا لِيَعْبُدُوا إِلَهًا وَاحِدًا لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ سُبْحَانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ
Onun sübhanıOnlar Allah’tan ayrı hahamlarını, rahiblerini rabblar edindiler. Meryem Oğlu Mesih’i de. Halbuki tek tanrıdan başkasına ibadet etmemekle emrolunmuşlardır. O’ndan başka ilah yoktur. O; bunların şirk koştukları şeylerden münezzehtir.
… بِمَا لَا يَعْلَمُ فِي السَّمَوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ
Onun sübhanıOnlar Allah’ı bırakarak; kendilerine fayda da, zarar da vermeyen şeylere taparlar. Bunlar, Allah katında bizim şefaatçılarımızdır, derler. De ki: Siz, Allah’a göklerde ve yerde bilmediği bir şey mi bildiriyorsunuz? Allah, onların ortak koşmalarından münezzeh ve yücedir.
قَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ هُوَ الْغَنِيُّ لَهُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ بِهَذَا أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ
Onun sübhanıAllah, çocuk edindi, dediler. Haşa, Allah bundan münezzehtir. O, müstağnidir. Göklerde ve yerde ne varsa hepsi O’nundur. Bu hususta hiç bir deliliniz yok. Allah hakkında bilmediğiniz şeyi mi söylüyorsunuz?
أَتَى أَمْرُ اللَّهِ فَلَا تَسْتَعْجِلُوهُ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ
Onun sübhanıAllah’ın emri geldi. Artık onu acele istemeyin. O; ortak koşmakta oldukları şeylerden münezzehtir, yücedir.
وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَنَاتِ سُبْحَانَهُ وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ
Onun sübhanıOnlar; Allah’a kızlar isnad ederler. O’nun sanı yücedir. Hoşlandıkları da kendilerinindir.
سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيرًا
Onun sübhanıOnların söylediklerinden O, münezzehtir, yücedir ve uludur.
مَا كَانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحَانَهُ إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ
Onun sübhanıOğul edinmek Allah’a asla yakışmaz. O münezzehtir. Bir işin olmasını istedi mi, ona sadece; ol, der, o da oluverir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سبح |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | قدس, حمد, كبر |
| Zıt Kök | نقص |
| Çekirdek Özet 1 | Suda veya havada bir engele takılmadan, batmadan ve sürtünmesizce hızla akıp gitmek |
| Çekirdek Özet 2 | Varlığın yaratılış amacına uygun olarak ilahi yörüngede kesintisiz akışı ve Allah'ı her türlü eksiklikten tenzih etmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Yaratılmışların ontolojik sınırlarını koruyarak mutlak kemal sahibi Yaratıcı'yı kusur ve noksanlıktan uzak tutma bilinci |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca dille yapılan mekanik bir virt veya boncuk çekme eylemine indirgeyip evrensel ve ontolojik akış boyutunu kaybetmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سب | Bir doğrultuda uzanma, akma, yayılma ve kesintisiz devam etme; bu çekirdek سبب kökünde bağ ve vasıtayla uzanmayı, سبق kökünde öne doğru atılmayı, سبل kökünde yol boyu akıp gitmeyi, سبغ kökünde ise bolca dökülüp kaplamayı ifade eder | ح | Boğazın ortasından çıkan sürtünmeli ve yumuşatıcı ح harfinin eklenmesiyle anlam, akışkan bir ortamda (su, hava veya fezada) sürtünmesizce, batmadan ve pürüzsüzce süzülerek yol alma niteliği kazanmıştır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Varlığın kendi ekseninde dengede durmasını, dağılmadan tutunmasını ve direnç göstermesini simgeler |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Bir vasatın veya belirlenmiş bir mekânın/ortamın içinde yer alma durumunu temsil eder |
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Dış etkenlerden arınmayı, engelleri aşmayı ve sınır boyu akıcı bir hat oluşturmayı ifade eder |
| سبح | Belirli bir vasat içinde eksenini koruyarak engellerden arınmış biçimde akıp gitme | Bir ortama (suya, havaya veya feleğe) giren varlığın batmadan, savrulmadan ve pürüzlere takılmadan hedefine doğru pürüzsüzce süzülme hareketidir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Canlının suda batmadan, el ve ayaklarını veya yüzgeçlerini düzenli hareket ettirerek su üstünde hızla akıp gitmesi; atın ön ayaklarını ileri doğru açarak akıcı ve sarsıntısız biçimde koşması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | el-A'şâ beytinde kökü şaşkınlık ve uzak tutma (tenzih) anlamında kullanmıştır: أقولُ لمّا جاءني فخرُهُ / سُبحانَ مِنْ علقمةَ الفاخِر |
| Erken Arapça kullanım | İslâm öncesi ve erken dönem şairi Ümeyye b. Ebî's-Salt, gemilerin ve ahşabın su üzerinde akışını bu kökle tasvir etmiştir: والمُسْبِحُ الخُشْبَ، فوقَ الماءِ سَخَّرَها / في اليَمِّ جَرْيَتُها، كأَنها عُوَمُ |
Kaynak Lisānü'l-Arab, Maqāyīsü'l-Luğa ve Kitābü'l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinin batı ve kuzey kollarında bu kök, hem fiziksel süzülme hem de yüksek sesle övme, yüceltme ve sakinleştirme semantik alanı üzerinden belirginleşir. Aramicede ve Süryanicede šbḥ (ܫܒܚ) kökü "övmek, yüceltmek, methiye düzmek, ululamak" anlamında doğrudan ibadet ve liturji diliyle ilişkilidir; nitekim Süryanice tešbōḥtā sözcüğü ilahi ve tesbih karşılığıdır. İbranicede šibbeaḥ (שִׁבֵּחַ) fiili "övmek, yatıştırmak, teskin etmek, dalgaları dindirmek" anlamlarına gelir ki bu da fırtınalı suyun yatışıp süzülmeye elverişli hale gelmesiyle övgü arasındaki kavramsal bağı hissettirir. Arapçada ise kök, bir yandan Samicedeki yüceltme ve kutsama damarını korurken diğer yandan en kadim fiziksel anlamı olan "suda ve fezada pürüzsüzce akıp gitme" (yüzme) zeminini en berrak biçimde muhafaza etmiştir. İbn Fâris'in belirttiği gibi tenzih, Yaratıcı'yı her türlü kusurdan süratle ve kesinlikle uzaklaştırma (teb'îd) hareketidir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary ve Maqāyīsü'l-Luğa.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Suda yüzme, atın geniş adımlarla koşması ve boşlukta süzülme | Fiziksel süzülme ve engelsiz hareket manası, zihinsel ve itikadi düzleme aktarılarak Yaratıcı'yı eksikliklerden uzaklaştırma (tenzih) anlamına evrilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice šibbeaḥ ve Süryanice šabbəḥ | Kuzeybatı Sami dillerinde övgü, yüceltme ve yatıştırma anlamları baskın olup Arapça ile kökteş bir dini ıstılah sürekliliği bulunur | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik su ve akış hareket modelleri | Su üzerinde kayma veya yayılma hareketini betimleyen erken Afro-Asyatik ses yansımalı unsurlarla muhtemel paralellikler taşır | Muhtemel |
Kaynak Gesenius' Hebrew and Chaldee Lexicon ve D. Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سبح | Anlamlı | Suda yüzmek, süzülmek, tenzih etmek | Akışkan bir ortamda engelsizce ilerlemek ve Allah'ı noksanlıklardan uzak tutmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| سحب | Anlamlı | Çekmek, sürüklemek | Bir şeyi zeminde sürüyerek çekip götürmek; bulutların gökte çekilip yürütülmesi | Hedef kökle akış ve hareket yönünden akrabadır; Kur'an'da geçer |
| بسح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| بحس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| حسب | Anlamlı | Saymak, hesaplamak, yetmek | Sayı saymak, bir şeyin kafi gelmesi ve zannetmek | Ortak çekirdeğin sınırlama ve belirleme yönü; Kur'an'da geçer |
| حبس | Anlamlı | Alıkoymak, hapsetmek, tutmak | Bir nesneyi veya kişiyi hareketten menederek bir yerde tutmak | Hedef kökün akıcılığına ve serbest hareketine zıt bir kapanma bildirir; Kur'an'da geçer |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سبح | Merkez | Akış, tenzih, mutlak aşkınlık | Varlığın noksanlıktan arınarak kendi yörüngesinde pürüzsüz akışı ve Allah'ı her kusurdan uzak tutması | Hem kozmik hareketi hem de zihni kusursuzlaştırmayı birleştiren tenzih |
| قدس | Komşu | Kutsiyet, arılık, bereket | Maddi ve manevi kirlerden, necasetten büsbütün temizlenmiş olmayı vurgular | سبح kökü kusurdan uzaklaştırma hareketine odaklanırken قدس kökü bizatihi arılık durumuna odaklanır |
| حمد | Komşu | Övgü, kemal sıfatlarını ikrar | Bir varlığı sahip olduğu olumlu vasıflardan ve iyiliklerden ötürü isteyerek övmek | سبح olumsuzlukları nefyederken حمد yetkinlikleri ispat eder |
| كبر | Komşu | Büyüklük, azamet, yücelik | Varlığın hacim, derece veya kudretçe her şeyin üstünde ve erişilmez olduğunu bildirmek | سبح eksikliği giderme, كبر ise büyüklüğü ilan etme yönünü öne çıkarır |
| نقص | Zıt | Eksilme, kusur, gedik | Bir şeyin tamlığının bozulması, azalması, ayıplı ve yetersiz hale gelmesi | سبح kökünün yok ettiği ve Allah'a isnadını reddettiği noksanlık durumu |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سبح | Süzülmek, yüzmek, tenzih etmek | Akışkan ortamda sürtünmesiz ilerlemek ve ilahi zatı noksanlıklardan beri kılmak | Kesin |
| Latince | Natare / Exaltare / Glorificare | Yüzmek / Yüceltmek / Şanını yaymak | Natare fiziksel yüzmeyi karşılarken, exaltare ve glorificare tenzihin övgü boyutunu verir; ancak tenzihin noksanlığı nefyetme inceliğini tek kelimede toplayamaz | Güçlü |
| İngilizce | Glide, swim / Sanctify, glorify | Süzülmek, yüzmek / Kutsamak, yüceltmek | Swim ve glide kökün kozmik ve fiziksel süzülüşünü verir; glorify ve praise ise ibadet boyutunu karşılar ancak uzaklaştırma (tenzih) vurgusu zayıftır | Güçlü |
| Almanca | Gleiten, schwimmen / Preisen, lobpreisen | Kayıp gitmek, yüzmek / Övmek, yüceltmek | Gleiten varlığın felekteki sürtünmesiz akışını çok iyi yansıtır; lobpreisen ibadet anlamını verir fakat menfi sıfatları yok sayma (tenzih) nüansı eksik kalır | Güçlü |
| Fransızca | Flotter, nager / Glorifier, exalter | Suda süzülmek, yüzmek / Yüceltmek | Flotter batmadan su üzerinde kalışı, nager ilerleyişi anlatır; exalter ise manevi yüceltmeyi bildirir | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane's Arabic-English Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| سُبْحَانَ | Tenzih ve aşkınlık beyanı | Allah'ın çocuk edinmekten, ortak koşulmaktan ve tüm insani eksikliklerden münezzeh olduğunu ilan eden mutlak tenzih bağlamı (Bakara 2:116, İsrâ 17:1) |
| يُسَبِّحُونَ / يُسَبِّحُ | Kozmik yörüngede süzülme | Güneş, ay ve gök cisimlerinin feleklerinde sürtünmesizce, birbiriyle çatışmadan akıp gitmesi (Enbiyâ 21:33, Yâsîn 36:40) |
| سَبِّحْ / يُسَبِّحُ | Varlıkların ontolojik ibadeti ve itaatı | Göklerde ve yerde bulunan canlı ve cansız tüm mahlukatın kendi lisanıyla Allah'ı yüceltmesi ve düzenine boyun eğmesi (İsrâ 17:44, Nûr 24:41) |
| سَبْحًا | Gündüz hayatındaki yoğun hareket ve meşguliyet | İnsanın rızık peşinde koşturması, dünya işlerinde hızla akıp gitmesi ve maişet meşgalesi (Müzzemmil 73:7) |
| وَالسَّابِحَاتِ | Meleklerin veya süratli atların süzülüşü | İlahi emirleri yerine getirmek için uzayda veya atmosferde hızla süzülen melekler ya da akıcı koşan cihat atları bağlamı (Nâziât 79:3) |
| الْمُسَبِّحِينَ | Namaz kılanlar ve zikredenler | Yunus peygamberin balığın karnında yaptığı istiğfar ve genel anlamda namaz kılıp Allah'a yalvaranlar bağlamı (Sâffât 37:143) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Tenzih sıfatları ve selbî sıfatlar | Allah'ın zatına cisim, mekan, acziyet, çocuk edinme veya noksanlık isnadının imkansızlığı; teşbih ve tecsime karşı mutlak selbî arındırma | Olumsuz niteliklerin zattan bütünüyle nefyedilmesi (nefy-i naks) |
| Fıkıh | Rükû, secde zikirleri ve nafile namazlar | Rükû ve secdede tesbih lafızlarının hükmü; seferde farz namazlar birleştirildiğinde aradaki nafile namazın terk edilmesi meselesi | Namaz ibadeti ve nafile (tatavvu) ibadetler |
| Tefsir | Kâinatın tesbihi (lisân-ı hâl mi lisân-ı kâl mi?) | Cansız varlıkların tesbihinin fıtri nizama boyun eğme yoluyla hal diliyle mi yoksa melekût alemine bakan hakiki bir idrak ve sözle mi gerçekleştiği | Yaratılış kanunlarına tam teslimiyet ve fıtri yöneliş |
| Hadis | Zikir faziletleri ve ilahi azamet | Günlük hayatın muhtelif anlarında tesbih çekmenin sevabı ve Allah'ın nur perdelerinin azametini anlatan rivayetler | Dilin zikirle meşguliyeti ve kudsiyet şuuru |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk | Tenzih ve tevhidi koruma | Düşünceyi ve inancı sahte tanrılardan ve eksikliklerden temizlemek | İmanın şirk unsurlarından arındırılarak fıtrat rotasında pürüzsüz işlemesini sağlar | Kesin |
| İlmi | Kozmoloji ve doğa yasaları | Sürtünmesiz denge ve determinizm | Maddenin ve gök cisimlerinin fizik yasalarına tam uyumla akması | Fizik evreninin hiçbir kaosa meydan vermeden tayin edilen matematiksel dengede sürmesidir | Kesin |
| Siyasi | Adalet ve anayasal düzen | Yozlaşmadan uzak kurumsal işleyiş | Devleti ve iktidarı zulüm, kusur ve keyfilikten arındırmak | İktidar mekanizmasının bireysel hevalara takılmadan adalet yörüngesinde akmasıdır | Güçlü |
| İktisadi | Pazar akışkanlığı ve helal kazanç | Sermayenin ve piyasanın tıkanıklıktan kurtulması | Tekelleşme, faiz ve haksız engelleri kaldırarak dolaşımı sağlamak | Gündüz iş ve meşgalenin (sebh) piyasada dürüstlük ve dinamizmle serbestçe akmasıdır | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sürtünmesiz ortamda eylemsizlik ve yörünge mekaniği | Fizikte bir cismin yerçekimi veya dirençsiz alanda kesintisiz süzülmesi ve gök mekaniğindeki kararlı eliptik yörünge hareketi | Kesin |
| Beşeri bilimler | Psikolojik akış deneyimi ve toplumsal uyum | Bireyin iç dirençlerini ve çelişkilerini aşarak yüksek motivasyonla bir hedefe kilitlenmesi; toplumun anomiden uzak ahengi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün anlamını yalnızca ibadet sonrasında el ile veya boncukla tekrarlanan belli kelimelerin telaffuzuna (mekanik virt) hapsetmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kâinattaki tüm atomların ve gök cisimlerinin fıtri kanunlara uyarak sürtünmesiz akışını, meleklerin itaatteki süzülüşünü ve zihnin Allah'ı tüm eksikliklerden soyutlamasını kapsayan bütüncül bir hareket |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın tesbihi sadece dille yerine getirdiğini sanarak hayattaki amel, ahlak ve nizam boyutunu ihmal etmesi; evren ile insan ibadeti arasındaki ontolojik bağı koparması |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kâinat tasavvuru ile ilah tasavvurunu birbirine bağlayan merkez köktür; göklerdeki yıldızların dönüşü ile inanan insanın zikri aynı kökle ifade edilerek insanın varoluşsal koroya katılması emredilir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Müsebbihat surelerinin giriş ayetlerinde (Hadîd, Haşr, Saf, Cuma, Tegābün, A'lâ), kozmolojik ayetlerde (Enbiyâ, Yâsîn) ve şirk iddialarına karşı tenzih getiren ayetlerde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Allah'ı yarattıklarına benzeten antropomorfik algıları kökten yıkar; ayrıca kâinatın kör bir tesadüf eseri değil, ilahi övgü ve teslimiyetle akıp giden şuurlu bir nizam içinde olduğunu gösterir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamAkışkan bir mecrada (su, hava veya uzay boşluğu) hiçbir sürtünmeye ve engellemeye maruz kalmadan, batıp kaybolmaksızın dengeli bir biçimde akıp gitmek ve süzülmek.
- Soyut anlamBir varlığı veya kavramı kendisine yapışması muhtemel tüm kir, kusur, eksiklik ve sürtünmelerden hızla ve kesinlikle arındırmak; Allah'ın kemal sıfatlarına zıt olan her türlü noksanlığı selbetmek.
- Sistematik karşılıkİster fiziki feleklerde dönen gezegenler olsun ister akli düzlemde tevhide yönelen zihinler; sistemin bozulmadan ve sürtünmeden ilahi kanun dairesinde akışkanlığını sürdürmesidir.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde evrendeki tüm varlıkları ve yönelimleri, tesbih durumundaki sistemi temsil eder. harekete karşı oluşan direnci ve sürtünmeyi gösterir; direncin sıfıra yaklaşması () kökün sürtünmesiz süzülme ve engelsiz akış doğasını simgeler. Hız vektör alanının diverjansının sıfır olması (), akışın sıkışmasız, kesintisiz ve dengeli bir yörüngede devam ettiğini; varlığın değer kümesi olan ile eksiklik ve kusur kümesi olan nin kesişiminin boş küme olması () ise kökün mutlak tenzih ve arınma karakterini sembolize eder.