وقي
و - ق - ي
KÖK- 258 geçiş
- 237 ayet
- 54 sîga
- 13 sözlük
Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav harfi de yeden dönüşmüştür. الوَّقْيَى -> التَّقْوَىdevamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: وقى
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav harfi de yeden dönüşmüştür. الوَّقْيَى -> التَّقْوَى
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.385 harfMadde başı: وقىالقاف والواو والياء
قوي: القوّة، من تأليف قاف وواو وياء، حملت على فعلة فأدغمت الياء في الواو، كراهية تغيير الضمة. والغعالة: قِواية وقَواية أيضاً، يقال ذلك في الحزم، ولا يقال في البدن، قال:
ومال بأعناق الكرى غالباتها وإني على أمر القِواية حازم
جعل مصدر القَوِيّ على فعالة، والشعراء تتكلفه في النعت اللازم.
ورجل شديد القُوَى، أي: شديد أسر الخلق ممره، أخذ من قُوى الحبل. والقُوّةُ طاقة من طاقات
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR942 harfMadde başı: وقىاتَّقى يَتَّقي، أصله اوْتَقى على افْتَعَلَ. والتَقْوى والتُقى: واحدٌ. والتُقاةُ: التَقِيَّةُ. يقال: اتَّقى تَقِيَّةً وتُقاةً. والتَقيُّ: المُتَّقي. وقد قالوا: ما أَتْقاهُ للهِ. ويقال: قِ على ظَلْعِكَ، أي الزمْهُ وارْبَعْ عليه، مثل ارْقَ على ظَلْعِكَ. وسرجٌ واقٍ، إذا لك يكن مِعْقَراً. وفرسٌ واقٍ، إذا كان يهاب المشي من وجَعٍ يجده في حافره. وقد وَقى يَقي. ويقال للشجاع: مُوَقًّى، أي مَوْقيٌّ جدًّا.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR12.748 harfباب لفيف حرف القاف
قوى ، قوقى ، قأى ، قاء ، قاق ، آق ، وقوق ، يق ، ققق ، واق ، وقي .
يقّ : أبو عمرو : يقال لجُمَّارة النخلة يَقَقة ، والجميع يَقَق .
أبو عبيد : أبيضُ يَقَق ويَلَق . وقد يَقَّ يَيقُّ يَقَقاً .
قوي : يقال : قويَ الرجلُ يقوَى قُوّة ، فهو قَوِيّ .
وقال الليث : القُوَّة من تأليف قاف وواو وياء ، ولكنَّها حُمِلت على فُعلة ، فأدغِمت الياء في الواو كراهية تغير الضمَّة ، والفعالة منها
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.895 harf(باب الواو والقاف وما يثلثهما)
(وقل) الواو والقاف واللام: كلمةٌ تدلُّ على علوٍّ في جَبَل. وتوقَّلَ في الجبلِ: عَلاَ. وكلُّ صاعدٍ في شَيءٍ متوقِّل. وفرسٌ وَقَِْلٌ: حسَن السَّير في الجبال. والوَقْل: شجر المُقْل.
(وقم) الواو والقاف والميم. يدلُّ على غَلبَة* وإذلال. ووَقَمَ اللهُ العدوَّ وقْماً: أذَلَّه. وتوقَّمَ فلانٌ العِلم: قَتَله خُبْراً. وتوقَّمْت الصَّيدَ: خَتَلْتُه. وقال الكسائيّ: الموقوم:
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.324 harfMadde başı: وقى- الوقاية: حفظ الشيء مما يؤذيه ويضره. يقال: وقيت الشيء أقيه وقاية ووقاء. قال تعالى: ﴿فوقاهم الله﴾ [الإنسان/11]، ﴿ووقاهم عذاب الجحيم﴾ [الدخان/56]، ﴿وما لهم من الله من واق﴾ [الرعد/34]، ﴿مالك من الله من ولي ولا واق﴾ [الرعد/37]، ﴿قوا أنفسكم وأهليكم نارا﴾ [التحريم/6] والتقوى جعل النفس في وقاية مما يخاف هذا تحقيقه، ثم يسمى الخوف تارة تقوى، والتقوى خوفا حسب تسمية مقتضى الشيء بمقتضيه والمقتضي بمقتضاه،
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR572 harfو ق ي
وقاه الله كلّ سوء ومن السوء وقاية ووقّاه توقية.
وفي مثل " الشجاع موقّى ".
وقال رؤبة: إن الموقّى مثل ما وقيت أراد التوقية.
واتقيته وتوقّيته واتقى الله حق تقاته وتقاه وتقواه وفيه تقيّاً: تصغير تقوى.
قال النّمر: إني كما قد تعلمين لأتّقى تقياً وأعطى من تلادي للحمد واستعمل التّقيّة.
" ومن عصى الله لم تقه منه واقية " وعلى فلان واقية كواقية الكلاب.
وهذا وقاء له
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR11.953 harfوقاهُ اللهُ وَقْياً وَوِقايةً وواقِيةً: صانَه؛ قال أَبو مَعْقِل الهُذليّ:
فَعادَ عليكِ إنَّ لكُنَّ حَظّاً،
وواقِيةً كواقِيةِ الكِلابِ
وفي الحديث: فَوقَى أَحَدُكم وجْهَه النارَ؛ وَقَيْتُ الشيء أَقِيه إذا صُنْتَه وسَتَرْتَه عن الأَذى، وهذا اللفظ خبر أُريد به الأمر أي لِيَقِ أَحدُكم وجهَه النارَ بالطاعة والصَّدَقة. وقوله في حديث معاذ: وتَوَقَّ كَرائَمَ أَموالِهم أَي تَجَنَّبْها ولا تأْخُذْها في
وقاهُ اللهُ وَقْياً وَوِقايةً وواقِيةً: صانَه؛ قال أَبو مَعْقِل الهُذليّ: فَعادَ عليكِ إنَّ لكُنَّ حَظّاً، وواقِيةً كواقِيةِ الكِلابِ وفي الحديث: فَوقَى أَحَدُكم وجْهَه النارَ؛ وَقَيْتُ الشيء أَقِيه إذا صُنْتَه وسَتَرْتَه عن الأَذى، وهذا اللفظ خبر أُريد به الأمر أي لِيَقِ أَحدُكم وجهَه النارَ بالطاعة والصَّدَقة. وقوله في حديث معاذ: وتَوَقَّ كَرائَمَ أَموالِهم أَي تَجَنَّبْها ولا تأْخُذْها في الصدَقة لأَنها تَكرْمُ على أَصْحابها وتَعِزُّ، فخذ الوسَطَ لا العالي ولا التَّازِلَ، وتَوقَّى واتَّقى بمعنى؛ ومنه الحديث: تَبَقَّهْ وتوَقَّهْ أَي اسْتَبْقِ نَفْسك ولا تُعَرِّضْها للتَّلَف وتَحَرَّزْ من الآفات واتَّقِها؛ وقول مُهَلْهِل: ضَرَبَتْ صَدْرَها إليَّ وقالت: يا عَدِيًّا ، لقد وَقَتْكَ الأَواقي (*قوله «ضربت إلخ»هذا البيت نسبه الجوهري وابن سيده إلى مهلهل. وفي التكملة: وليس البيت لمهلهل، وإنما هو لأخيه عدي يرثي مهلهلاً. وقيل البيت:ظبية من ظباء وجرة تعطو بيديها في ناضر الاوراق أراد بها امرأته؛ شبهها بالظباء فأجرى عليها أوصاف الظباء) إِنما أراد الواو في جمع واقِيةٍ، فهمز الواو الأُولى، ووقاهُ: صانَه. ووقاه ما يَكْرَه ووقَّاه: حَماهُ منه، والتخفيف أَعلى. وفي التنزيل العزيز: فوقاهُمُ الله شَرَّ ذلك اليومِ. والوِقاءُ والوَقاء والوِقايةُ والوَقايةُ والوُقايةُ والواقِيةُ: كلُّ ما وقَيْتَ به شيئاً وقال اللحياني: كلُّ ذلك مصدرُ وَقَيْتُه الشيء. وفي الحديث: من عَصى الله لم يَقِه منه واقِيةٌ إِلا بإِحْداث تَوْبةٍ؛ وأَنشد الباهليُّ وغيره للمُتَنَخِّل الهُذَلي: لا تَقِه الموتَ وقِيَّاتُه، خُطَّ له ذلك في المَهْبِلِ قال: وقِيَّاتُه ما تَوَقَّى به من ماله، والمَهْبِلُ: المُسْتَوْدَعُ. ويقال: وقاكَ اللهُ شَرَّ فلان وِقايةً. وفي التنزيل العزيز: ما لهم من الله من واقٍ؛ أَي من دافِعٍ. ووقاه اللهُ وِقاية، بالكسر، أَي حَفِظَه. والتَّوْقِيةُ: الكلاءة والحِفْظُ؛ قال: إِنَّ المُوَقَّى مِثلُ ما وقَّيْتُ وتَوَقَّى واتَّقى بمعنى. وقد توَقَّيْتُ واتَّقَيْتُ الشيء وتَقَيْتُه أَتَّقِيه وأَتْقِيه تُقًى وتَقِيَّةً وتِقاء: حَذِرْتُه؛ الأَخيرة عن اللحياني، والاسم التَّقْوى، التاء بدل من الواو والواو بدل من الياء. وفي التنزيل العزيز: وآتاهم تَقْواهم؛ أَي جزاء تَقْواهم، وقيل: معناه أَلهَمَهُم تَقْواهم، وقوله تعالى: هو أَهلُ التَّقْوى وأَهلُ المَغْفِرة؛ أَي هو أَهلٌ أَن يُتَّقَى عِقابه وأَهلٌ أَن يُعمَلَ بما يؤدّي إِلى مَغْفِرته. وقوله تعالى: يا أَيها النبيُّ اتَّقِ الله؛ معناه اثْبُت على تَقْوى اللهِ ودُمْ عليه (* قوله «ودم عليه» هو في الأصل كالمحكم بتذكير الضمير.) وقوله تعالى: إِلا أَن تتقوا منهم تُقاةً؛ يجوز أَن يكون مصدراً وأَن يكون جمعاً، والمصدر أَجود لأَن في القراءة الأُخرى: إِلا أَن تَتَّقُوا منهم تَقِيَّةً؛ التعليل للفارسي. التهذيب: وقرأَ حميد تَقِيَّة، وهو وجه، إِلا أَن الأُولى أَشهر في العربية، والتُّقى يكتب بالياء. والتَّقِيُّ: المُتَّقي. وقالوا: ما أَتْقاه لله؛ فأَما قوله: ومَن يَتَّقْ فإِنَّ اللهَ مَعْهُ، ورِزْقُ اللهِ مُؤْتابٌ وغادي فإِنما أَدخل جزماً على جزم؛ وقال ابن سيده: فإِنه أَراد يَتَّقِ فأَجرى تَقِفَ، مِن يَتَّقِ فإِن، مُجرى عَلِمَ فخفف، كقولهم عَلْمَ في عَلِمَ. ورجل تَقِيٌّ من قوم أَتْقِياء وتُقَواء؛ الأَخيرة نادرة، ونظيرها سُخَواء وسُرَواء، وسيبويه يمنع ذلك كله. وقوله تعالى: قالت إِني أَعوذُ بالرحمن منكَ إِن كنتَ تَقِيّاً؛ تأْويله إِني أَعوذ بالله، فإِن كنت تقيّاً فسَتَتَّعِظ بتعَوُّذي بالله منكَ، وقد تَقيَ تُقًى. التهذيب: ابن الأَعرابي التُّقاةُ والتَّقِيَّةُ والتَّقْوى والاتِّقاء كله واحد. وروي عن ابن السكيت قال: يقال اتَّقاه بحقه يَتَّقيه وتَقاه يَتْقِيه، وتقول في الأَمر: تَقْ، وللمرأَة: تَقي؛ قال عبد الله ابن هَمَّام السَّلُولي: زِيادَتَنا نَعْمانُ لا تَنْسَيَنَّها، تَقِ اللهَ فِينا والكتابَ الذي تَتْلُو بنى الأَمر على المخفف، فاستغنى عن الأَلف فيه بحركة الحرف الثاني في المستقبل، وأَصل يَتَقي يَتَّقِي، فحذفت التاء الأُولى، وعليه ما أُنشده الأَصمعي، قال: أَنشدني عيسى بن عُمر لخُفاف بن نُدْبة: جَلاها الصَّيْقَلُونَ فأَخْلَصُوها خِفافاً، كلُّها يَتَقي بأَثر أَي كلها يستقبلك بفِرِنْدِه؛ رأَيت هنا حاشية بخط الشيخ رضيِّ الدين الشاطِبي، رحمه الله، قال: قال أبو عمرو وزعم سيبويه أَنهم يقولون تَقَى اللهَ رجل فعَل خَيْراً؛ يريدون اتَّقى اللهَ رجل، فيحذفون ويخفقون، قال: وتقول أَنت تَتْقي اللهَ وتِتْقي اللهَ، على لغة من قال تَعْلَمُ وتِعْلَمُ، وتِعْلَمُ، بالكسر: لغة قيْس وتَمِيم وأَسَد ورَبيعةَ وعامَّةِ العرب، وأَما أَهل الحجاز وقومٌ من أَعجاز هَوازِنَ وأَزْدِ السَّراة وبعضِ هُذيل فيقولون تَعْلَم، والقرآن عليها، قال: وزعم الأَخفش أَن كل مَن ورد علينا من الأَعراب لم يقل إِلا تِعْلَم، بالكسر، قال: نقلته من نوادر أَبي زيد. قال أَبو بكر: رجل تَقِيٌّ، ويُجمع أَتْقِياء، معناه أَنه مُوَقٍّ نَفْسَه من العذاب والمعاصي بالعمل الصالح، وأَصله من وَقَيْتُ نَفْسي أَقيها؛ قال النحويون: الأَصل وَقُويٌ، فأَبدلوا من الواو الأُولى تاء كما قالوا مُتَّزِر، والأَصل مُوتَزِر، وأَبدلوا من الواو الثانية ياء وأَدغموها في الياء التي بعدها، وكسروا القاف لتصبح الياء؛ قال أَبو بكر: والاختيار عندي في تَقِيّ أَنه من الفعل فَعِيل، فأَدغموا الياء الأُولى في الثانية، الدليل على هذا جمعهم إِياه أَتقياء كما قالوا وَليٌّ وأَوْلِياء، ومن قال هو فَعُول قال: لمَّا أَشبه فعيلاً جُمع كجمعه، قال أَبو منصور: اتَّقى يَتَّقي كان في الأَصل اوْتَقى، على افتعل، فقلبت الواو ياء لانكسار ما قبلها، وأُبدلت منها التاء وأُدغمت، فلما كثر استعماله على لفظ الافتعال توهموا أَن التاءَ من نفس الحرف فجعلوه إِتَقى يَتَقي، بفتح التاء فيهما مخففة، ثم لم يجدوا له مثالاً في كلامهم يُلحقونه به فقالوا تَقى يَتَّقي مثل قَضى يَقْضِي؛ قال ابن بري: أَدخل همزة الوصل على تَقى، والتاء محركة، لأَنَّ أَصلها السكون، والمشهور تَقى يَتَّقي من غير همز وصل لتحرك التاء؛ قال أَبو أَوس: تَقاكَ بكَعْبٍ واحِدٍ وتَلَذُّه يَداكَ، إِذا هُزَّ بالكَفِّ يَعْسِلُ أَي تَلَقَّاكَ برمح كأَنه كعب واحد، يريد اتَّقاك بكَعْب وهو يصف رُمْحاً؛ وقال الأَسدي: ولا أَتْقي الغَيُورَ إِذا رَآني، ومِثْلي لُزَّ بالحَمِسِ الرَّبِيسِ الرَّبيسُ: الدَّاهي المُنْكَر، يقال: داهِيةٌ رَبْساء، ومن رواها بتحريك التاء فإِنما هو على ما ذكر من التخفيف؛ قال ابن بري: والصحيح في هذا البيت وفي بيت خُفاف بن نَدبة يَتَقي وأَتَقي، بفتح التاء لا غير، قال: وقد أَنكر أَبو سعيد تَقَى يَتْقي تَقْياً، وقال: يلزم أَن يقال في الأَمر اتْقِ، ولا يقال ذلك، قال: وهذا هو الصحيح. التهذيب. اتَّقى كان في الأَصل اوْتَقى، والتاء فيها تاء الافتعال فأُدغمت الواو في التاء وشددت فقيل اتَّقى، ثم حذفوا أَلف الوصل والواو التي انقلبت تاء فقيل تَقى يَتْقي بمعنى استقبل الشيء وتَوَقَّاه، وإِذا قالوا اتَّقى يَتَّقي فالمعنى أَنه صار تَقِيّاً، ويقال في الأَول تَقى يَتْقي ويَتْقي. ورجل وَقِيٌّ تَقِيٌّ بمعنى واحد. وروي عن أَبي العباس أَنه سمع ابن الأَعرابي يقول: واحدة التُّقى تُقاة مثل طُلاة وطُلًى، وهذان الحرفان نادران؛ قال الأَزهري: وأَصل الحرف وَقى يَقي، ولكن التاءَ صارت لازمة لهذه الحروف فصارت كالأَصلية، قال: ولذلك كتبتها في باب التاء. وفي الحديث: إِنما الإِمام جُنَّة يُتَّقى به ويُقاتَل من ورائه أَي أَنه يُدْفَعُ به العَدُوُّ ويُتَّقى بقُوّته، والتاءُ فيها مبدلة من الواو لأن أَصلها من الوِقاية، وتقديرها اوْتَقى، فقلبت وأُدغمت، فلما كثر استعمالُها توهموا أَن التاءَ من نفس الحرف فقالوا اتَّقى يَتَّقي، بفتح التاء فيهما. (* قوله«فقالوا اتقي يتقي بفتح التاء فيهما» كذا في الأصل وبعض نسخ النهاية بألفين قبل تاء اتقى. ولعله فقالوا: تقى يتقي، بألف واحدة، فتكون التاء مخففة مفتوحة فيهما. ويؤيده ما في نسخ النهاية عقبه: وربما قالوا تقى يتقي كرمى يرمي.) وفي الحديث: كنا إِذا احْمَرَّ البَأْسُ اتَّقَينا برسولِ الله،صلى الله عليه وسلم، أَي جعلناه وِقاية لنا من العَدُوّ قُدَّامَنا واسْتَقْبَلْنا العدوَّ به وقُمْنا خَلْفَه وِقاية. وفي الحديث: قلتُ وهل للسَّيفِ من تَقِيَّةٍ؟ قال: نَعَمْ، تَقِيَّة على أَقذاء وهُدْنةٌ على دَخَنٍ؛ التَّقِيَّةُ والتُّقاةُ بمعنى، يريد أَنهم يَتَّقُون بعضُهم بعضاً ويُظهرون الصُّلْحَ والاتِّفاق وباطنهم بخلاف ذلك. قال: والتَّقْوى اسم، وموضع التاء واو وأَصلها وَقْوَى، وهي فَعْلى من وَقَيْتُ، وقال في موضع آخر: التَّقوى أَصلها وَقْوَى من وَقَيْتُ، فلما فُتِحت قُلِبت الواو تاء، ثم تركت التاءُ في تصريف الفعل على حالها في التُّقى والتَّقوى والتَّقِيَّةِ والتَّقِيِّ والاتِّقاءِ، قال: والتُّفاةُ جمع، ويجمع تُقِيّاً، كالأُباةِ وتُجْمع أُبِيّاً، وتَقِيٌّ كان في الأَصل وَقُويٌ، على فَعُولٍ، فقلبت الواو الأُولى تاء كما قالوا تَوْلج وأَصله وَوْلَج، قالوا: والثانية قلبت ياء للياءِ الأَخيرة، ثم أُدغمت في الثانية فقيل تَقِيٌّ، وقيل: تَقيٌّ كان في الأَصل وَقِيّاً، كأَنه فَعِيل، ولذلك جمع على أَتْقِياء. الجوهري: التَّقْوى والتُّقى واحد، والواو مبدلة من الياءِ على ما ذكر في رَيّا. وحكى ابن بري عن القزاز: أَن تُقًى جمع تُقاة مثل طُلاةٍ وطُلًى. والتُّقاةُ: التَّقِيَّةُ، يقال: اتَّقى تَقِيَّةً وتُقاةً مثل اتَّخَمَ تُخَمةً؛ قال ابن بري: جعلهم هذه المصادر لاتَّقى دون تَقى يشهد لصحة قول أَبي سعيد المتقدّم إنه لم يسمع تَقى يَتْقي وإِنما سمع تَقى يَتَقي محذوفاً من اتَّقى. والوِقايةُ التي للنساءِ، والوَقايةُ، بالفتح لغة، والوِقاءُ والوَقاءُ: ما وَقَيْتَ به شيئاً. والأُوقِيَّةُ: زِنةُ سَبعة مَثاقِيلَ وزنة أَربعين درهماً، وإن جعلتها فُعْلِيَّة فهي من غير هذا الباب؛ وقال اللحياني: هي الأُوقِيَّةُ وجمعها أَواقِيُّ، والوَقِيّةُ، وهي قليلة، وجمعها وَقايا. وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم: أَنه لم يُصْدِق امْرأَةً من نِسائه أَكثر من اثنتي عشرة أُوقِيَّةً ونَشٍّ؛ فسرها مجاهد فقال: الأُوقِيَّة أَربعون درهماً، والنَّشُّ عشرون. غيره: الوَقيَّة وزن من أَوزان الدُّهْنِ، قال الأَزهري: واللغة أُوقِيَّةٌ، وجمعها أَواقيُّ وأَواقٍ. وفي حديث آخر مرفوع: ليس فيما دون خمس أَواقٍ من الوَرِق صَدَقَةٌ؛ قال أَبو منصور: خمسُ أَواقٍ مائتا دِرْهم، وهذا يحقق ما قال مجاهد، وقد ورد بغير هذه الرواية: لا صَدَقة في أَقَلَّ مِن خمسِ أَواقِي، والجمع يشدَّد ويخفف مثل أُثْفِيَّةٍ وأَثافِيَّ وأثافٍ، قال: وربما يجيء في الحديث وُقِيّة وليست بالعالية وهمزتها زائدة، قال: وكانت الأُوقِيَّة قديماً عبارة عن أَربعين درهماً، وهي في غير الحديث نصف سدس الرِّطْلِ، وهو جزء من اثني عشر جزءاً، وتختلف باختلاف اصطلاح البلاد. قال الجوهري: الأُوقيَّة في الحديث، بضم الهمزة وتشديد الياء، اسم لأَربعين درهماً، ووزنه أُفْعولةٌ، والأَلف زائدة، وفي بعض الروايات وُقِية، بغير أَلف، وهي لغة عامية، وكذلك كان فيما مضى، وأَما اليوم فيما يَتعارَفُها الناس ويُقَدِّر عليه الأَطباء فالأُوقية عندهم عشرة دراهم وخمسة أَسباع درهم، وهو إِسْتار وثلثا إِسْتار، والجمع الأَواقي، مشدداً، وإِن شئت خففت الياء في الجمع. والأَواقِي أَيضاً: جمع واقِيةٍ؛ وأَنشد بيت مهَلْهِلٍ: لقدْ وَقَتْكَ الأَواقِي، وقد تقدّم في صدر هذه الترجمة، قال: وأَصله ووَاقِي لأَنه فَواعِل، إِلا أَنهم كرهوا اجتماع الواوين فقلبوا الأُولى أَلفاً. وسَرْجٌ واقٍ: غير مِعْقَر، وفي التهذيب: لم يكن مِعْقَراً، وما أَوْقاه، وكذلك الرَّحْل، وقال اللحياني: سَرْجٌ واقٍ بَيّن الوِقاء، مدود، وسَرجٌ وَقِيٌّ بيِّن الوُقِيِّ. ووَقَى من الحَفَى وَقْياً: كوَجَى؛ قال امرؤ القيس: وصُمٍّ صِلابٍ ما يَقِينَ مِنَ الوَجَى، كأَنَّ مَكانَ الرِّدْفِ منْه علَى رالِ ويقال: فرس واقٍ إِذا كان يَهابُ المشيَ من وَجَع يَجِده في حافِره، وقد وَقَى يَقِي؛ عن الأَصمعي، وقيل: فرس واقٍ إِذا حَفِيَ من غِلَظِ الأَرضِ ورِقَّةِ الحافِر فَوَقَى حافِرُه الموضع الغليظ؛ قال ابن أَحمر:تَمْشِي بأَوْظِفةٍ شِدادٍ أَسْرُها، شُمِّ السّنابِك لا تَقِي بالجُدْجُدِ أَي لا تشتكي حُزونةَ الأَرض لصَلابة حَوافِرها. وفرس واقِيةٌ: للتي بها ظَلْعٌ، والجمع الأَواقِي. وسرجٌ واقٍ إِذا لم يكن مِعْقَراً. قال ابن بري: والواقِيةُ والواقِي بمعنى المصدر؛ قال أَفيون التغْلبي: لَعَمْرُك ما يَدْرِي الفَتَى كيْفَ يتَّقِي، إِذا هُو لم يَجْعَلْ له اللهُ واقِيا ويقال للشجاع: مُوَقًّى أَي مَوْقِيٌّ جِدًّا. وَقِ على ظَلْعِك أَي الزَمْه وارْبَعْ عليه، مثل ارْقَ على ظَلْعِك، وقد يقال: قِ على ظَلْعِك أَي أَصْلِحْ أَوَّلاً أَمْرَك، فتقول: قد وَقَيْتُ وَقْياً ووُقِيّاً. التهذيب: أَبو عبيدة في باب الطِّيرَةِ والفَأْلِ: الواقِي الصُّرَدُ مثل القاضِي؛ قال مُرَقِّش: ولَقَدْ غَدَوْتُ، وكنتُ لا أَغْدُو، على واقٍ وحاتِمْ فَإِذا الأَشائِمُ كالأَيا مِنِ، والأَيامِنُ كالأَشائِمْ قال أَبو الهيثم: قيل للصُّرَد واقٍ لأَنه لا يَنبَسِط في مشيه، فشُبّه بالواقِي من الدَّوابِّ إِذا حَفِيَ. والواقِي: الصُّرَدُ؛ قال خُثَيْمُ بن عَدِيّ، وقيل: هو للرَّقَّاص (* قوله« للرقاص إلخ» في التكملة: هو لقب خثيم بن عدي، وهو صريح كلام رضي الدين بعد) الكلبي يمدح مسعود بن بَجْر، قال ابن بري: وهو الصحيح: وجَدْتُ أَباكَ الخَيْرَ بَجْراً بِنَجْوةٍ بنَاها له مَجْدٌ أَشَمٌّ قُماقِمُ وليس بِهَيَّابٍ، إِذا شَدَّ رَحْلَه، يقول: عَدانِي اليَوْمَ واقٍ وحاتِمُ، ولكنه يَمْضِي على ذاكَ مُقْدِماً، إِذا صَدَّ عن تلكَ الهَناتِ الخُثارِمُ ورأَيت بخط الشيخ رَضِيِّ الدين الشاطبي، رحمه الله، قال: وفي جمهرة النسب لابن الكلبي وعديّ بن غُطَيْفِ بن نُوَيْلٍ الشاعر وابنه خُثَيْمٌ، قال: وهو الرَّقَّاص الشاعر القائل لمسعود بن بحر الزُّهريّ: وجدتُ أَباك الخير بحراً بنجوة بناها له مجدٌ أَشم قُماقمُ قال ابن سيده: وعندي أَنَّ واقٍ حكاية صوته، فإِن كان ذلك فاشتقاقه غير معروف. قال الجوهريّ: ويقال هو الواقِ، بكسر القاف بلا ياء، لأَنه سمي بذلك لحكاية صوته. وابن وَقاء أَو وِقاء: رجل من العرب، والله أَعلم.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR594 harf* و ق ي * * اتَّقَى * يَتَّقِي و * تَقَى * يَتْقِي كقَضَى يَقْضِي و * التَّقْوَى * و * التُّقَى * واحد و * التُّقَاةُ التَّقِيَّةُ * يُقال * اتَّقَى تَقِيَّةً * و * تُقَاءً * و * التَّقِيُّ المُتَّقِي * وقالوا ما أَتقاه لله و * تَوَقَّى * و * اتَّقَى * و * اتَّقَى * بمعنى و * وَقَاهُ * الله * وِقَايَةً * بالكسر حفِظه و * الوِقايةُ * أيضا التي للنساء وفتح الواو لغة و * الأُوقِيَّةُ * في الحديث
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR10.134 harf( ى وقاه ) يقيه ( وقيا ) بالفتح ( ووقاية ) بالكسر ( وواقية ) على فاعلة ( صانه ) وستره عن الاذى وحماه وحفظه فهو واق ومنه قوله تعالى ما لهم من الله من واق أي من دافع وشاهد الوقاية قول البوصيرى وقاية الله أغنت عن مضاعفة * من الدروع وعن عال من الاطم وشاهد الواقية قول أبى معقل الهذلى فعاد عليك ان لكن حظا * وواقية كواقية الكلاب وفى حديث الدعاء اللهم واقية كواقية الوليد وفى حديث آخر من عصى الله لم تقه
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR2.133 harfMadde başı: وقىوَقَاهُ اللّٰهُ السُّوْءَ
1 وَقَاهُ اللّٰهُ السُّوْءَ ذ God preserved him from evil. (Msb.) See a verse cited voce نَقَشَ. ― -b2- وَقَاكَ اللّٰهُ كُلَّ مَحْذُور God preserve thee from all fear: see مَحْذُورٌ. ― -b3- قِ, or قِهْ, and تَوَقَّ, are imperatives [meaning Be thou cautious]. (JK.) ― -b4- قِ عَلَى ظَلْعِكَ: see ظَلَعَ. ― -b5- وَقَاهُ and ↓ اِتَّقَاهُ both signify He was cautious of it;
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.677 harfMadde başı: وقى ]يقي[وَقَى ]يَقِي[
وَقَى ]يَقِي[ ( n. ac. وَقْى 1 , وَاْقِىَة 21t , وِقَاْىَة 23t ),
a. Preserved, kept, guarded, protected.
b. [ 'Ala ], Took heed of.
c. ( n. ac. وَقْى 1 , وُقِيّ ), Arranged, adjusted.
d. ( n. ac. وُقًى [ وُقَى 9 ],
وِقَآء
وِقَآء [ 23A ],
a. تَقِيَّة ), see VIII (b) .
وَقَّىَ
وَقَّىَ II ,
a. see I (a) .
تَوَقَّىَ
تَوَقَّىَ V
a. [ acc. or Min ], Feared, dreaded; was
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR31.311 harfوقي
وَقَى - يَقِي، وُقِيَ - يُوقَى - وَاقِي - وَاقٍ - قِي - قُوْ
وَقَى - يَقِي + كائن + كائناً + شيئاً أو ضراً: يزوده مسبقاً بما يحميه ويدفع عنه أذى وضر ممكن ومحتمل
قِي - قُوْ : وزن الأمر
وُقِيَ - يُوْقَى: مبني للمجهول من " وَقَى - يَقِي "
وَاقِي - وَاقٍ: اسم فاعل صفة مشبهة من " وَقَى - يَقِي "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الحماية
Sîgalar(54)
- وَاتَّقُواVe sığının+1 anlam(وَافْتَعِلُوا)×38
- الْمُتَّقِينَSığınanlar(الْمُفْتَعِلِينَ)×23
- تَتَّقُونَSığınırsınız(تَفْتَعِلُونَ)×19
- لِلْمُتَّقِينَSığınanlar için+1 anlam(لِلْمُفْتَعِلِينَ)×18
- يَتَّقُونَSığınırlar(يَفْتَعِلُونَ)×18
- فَاتَّقُواSığının+2 anlam(فَافْتَعِلُوا)×17
- اتَّقَوْاSığındılar(افْتَعَلُوا)×15
- اتَّقُواSığının(افْتَعِلُوا)×14
- وَتَتَّقُواVe sığınırsınız(وَتَفْتَعِلُوا)×8
- التَّقْوَىSığınmak(الْفَعْلَى)×6
Mücavir kökler225 mücavir (551 toplam)
- أله
135 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- طوع
19 ortak ayet · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
- أمن
55 ortak ayet · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
- وعظ
7 ortak ayet · “Vea’de” (dal) yağmur yüklü bulut anlamına gelir
- عقب
12 ortak ayet · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
- شحح
3 ortak ayet · Rutubetli kav, çakıldığı zaman ateş almayan kav demektir
- برر
7 ortak ayet · Berr kara, burr buğday demektir
- نسو
9 ortak ayet · Kadınlar
- خير
18 ortak ayet · Hayr : At sürüsü demektir
- حلل
8 ortak ayet · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
- عدل
6 ortak ayet · Denk tutuyorlar
- شهر
5 ortak ayet · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
Geçtiği ayetler(237)
وَاتَّقُوا يَوْمًا لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا شَفَاعَةٌ وَلَا يُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ
Ve sığınınVe öyle bir günden korkun ki; o günde kimse, kimse için bir şey ödeyemez. Şefaat kabul edilmez. Fidye alınmaz ve onlara yardım da edilmez.
وَاتَّقُوا يَوْمًا لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا عَدْلٌ وَلَا تَنْفَعُهَا شَفَاعَةٌ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ
Ve sığınınVe öyle bir günden sakının ki, o gün kimse kimseden yana bir şey ödeyemez, kimseden bedel kabul olunmaz, şefaat fayda vermez ve yardım olunmaz.
… وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ
Ve sığınınSana yeni doğan aylardan soruyorlar. De ki: Onlar insanların faydası ve hacc için birer vakit ölçüleridir. Evlere arka taraflarından girmeniz «bir» değildir. Ancak «bir»; müttaki olanınkidir. Evlere kapılarından gelin. Allah’dan korkun ki, felaha eresiniz.
… اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ
SığınınHaram ay haram aya karşılıktır. Hürmetler karşılıklıdır. Kim size saldırırsa, siz de tıpkı onun saldırdığı gibi ona saldırın. Allah’tan korkun. Ve bilin ki Allah şüphesiz takva sahibleriyle beraberdir.
… ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ
SığınınAllah için haccı da; ümreyi de tamamlayın. Fakat alıkonulursanız, kurbandan kolayınıza geleni gönderin. Kurban yerine varıncaya kadar, başlarınızı tıraş etmeyin. İçinizden her kim, hasta olursa veya başında bir eziyet bulunursa; ona oruçtan, sadakadan veya kurbandan fidye. Emin olduğunuz vakitte; kim, hacc zamanına kadar umre ile faydalanmak isterse, kolayına gelen bir kurban keser. Ama bulamazsa, hacc günlerinde üç; döndüğünüz vakit yedi gün olmak üzere tam on gün oruç tutar. Bu; ailesi Mescid-i Haram’da oturmayanlar içindir. Allah’tan korkun. Ve bilin ki Allah, azabı pek şiddetli olandır.
… عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقَى وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ
SığınınSayılı günlerde Allah’ı zikredin. Kim iki günde acele ederse, ona günah yoktur. Kim de geri kalırsa, ona günah yoktur. Bu; takva sahibi olanlar içindir. Allah’tan korkun ve bilin ki, şüphesiz siz, O’nun huzurunda toplanacaksınız.
نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلَاقُوهُ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ
Ve sığınınKadınlarınız sizin için bir tarladır. O halde tarlanıza dilediğiniz gibi varın. Ve kendiniz için önceden iyi ameller gönderin. Bir de Allah’tan korkun. Ve bilin ki; siz, şüphesiz O’na kavuşacaksınız. İman edenleri müjdele.
… وَمَا أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
Ve sığınınVe kadınları boşadığınız zaman; iddetlerini bitirince artık onları ya iyilikle tutun veya iyilikle salıverin. Sırf zulmedebilmeniz için zararlarına onları tutuvermeyin. Kim, böyle yaparsa; muhakkak kendi nefsine zulmetmiş olur. Allah’ın ayetlerini oyuncak yerine koymayın. Allah’ın üzerinizdeki nimetini ve size öğüt vermek için indirdiği kitabı ve hikmeti hatırlayın. Allah’tan korkun. Ve bilin ki Allah, şüphesiz her şeyi bilendir.
… فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ
SığınınAnneler çocuklarını tam iki yıl emzirirler. Bu, emzirmeyi tamamlamak isteyen içindir. Onların yiyeceği, giyeceği uygun şekilde çocuk kendisinden olana aittir. Kimse gücünün üstünde bir şeyle mükellef olmaz. Ne anne çocuğu yüzünden, ne de baba çocuğu yüzünden zarara sokulmasın. Mirasçıya düşen de bunun gibidir. Eğer kendi aralarında anlaşıp, danışarak çocuğu memeden kesmek isterlerse; ikisine de bri vebal yoktur. Çocuklarınızı emzirtmek isterseniz, vereceğinizi güzelce teslim etmek şartıyla size yine bir vebal yoktur. Allah’tan korkun ve bilin ki Allah yaptığınız şeyleri görendir.
وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ
Ve sığınınHem öyle bir günden sakının ki; o gün, Allah’a döndürüleceksiniz. Sonra herkese kazandığı tamamıyle ödenecek. Onlara haksızlık edilmeyecektir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وقي |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Lefîf-i mefrûk |
| Bağlamsal Yakın Kökler | حفظ, حذر, عصم |
| Zıt Kök | عرض |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi zarar verebilecek bir etkenden araya bir engel, perde veya kalkan koyarak korumak |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi korumaya sığınmak, günah ve azap ile nefis arasına taat ve sorumluluk kalkanı koymak |
| Çekirdek Özet 3 | Kişinin ontolojik ve ahlaki bütünlüğünü koruyan bilinçli savunma ve dokunulmazlık mekanizması |
| Kritik Hata Riski | Takvayı salt pasif bir korku veya çekinme sayıp kalkan oluşturma ve aktif korunma boyutunu göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| وق | Tutma, durdurma, bir sınırda sabitleyip dış etkiyi kesme hareketi; وقف, وقر, وقت, وقب köklerinde de bu tutma ve sınırlama tabiatı görülür | ي | Durdurma ve tutma hareketini iki nesne arasında dinamik bir engel, kalkan veya siper haline getirerek koruyucu bir işleve dönüştürmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | çengel, çadır kazığı | İki unsuru birbirine bağlama, tutturma ve sabitleme |
| ق | ufuktaki güneş, iğne deliği | Kuşatma, sınırlama, odaklanma ve toparlama |
| ي | el ve kol | Doğrudan müdahale etme, tutma ve uzanıp siper yapma |
| وقي | Kazık ile bağlama, sınır çekip kuşatma ve elle kalkan tutma eylemlerinin birleşimi | Bir tehlike veya zarara karşı sınır çekerek, nesneyi güvenliğe bağlayarak ve araya fiilen siper koyarak koruma sağlama |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneyi başka bir nesne vasıtasıyla sert darbeden ve aşınmaktan korumak; atın sırtını yaralamayan eyere veya ayağı taştan koruyan tabana bu kökten türeyen kelimelerin verilmesi ve İbn Fâris'in belirttiği üzere bir şeyi başka bir şeyle savuşturma eylemi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Mühelhil b. Rebîa'nın şiirinde kök, kişiyi ölümden ve felaketten koruyan kalkan ve vesileler bağlamında geçer: ضَرَبَتْ صَدْرَها إليَّ وقالت / يا عَدِيًّا ، لقد وَقَتْكَ الأَواقي |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber'in yarım hurmayla da olsa ateşten korunmayı emrettiği hadisinde kök, bir ameli azap ile kişi arasına siper kılma manasında kullanılmıştır: اتَّقُوا النَّارَ وَلَوْ بِشِقِّ تَمْرَةٍ |
Kaynak Lisânü’l-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāġa.
Sami etimolojik katman
Arapça وقي kökü, Sami dil ailesinin güney ve batı kollarında korunma, sakınma, tehlikeye karşı uyanık durma ve kalkan edinme semantiğiyle izlenir. Eski Güney Arapça kitabelerde (Sabaice) wqy biçimi "korumak, himaye etmek, esirgemek" anlamında belgelenmiştir. Klasik Habeşçede (Ge'ez) waqaya / waqya fiili gözetmek ve siper olmak manalarında kökle örtüşür. Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan kök denkliği sınırlı kalmakla birlikte, semantik matriste yer alan araya perde koyma ve tehlikeden sakınma tutumu ortak koruyucu dil katmanını yansıtır. Arapçada kök, lefif yapısıyla iki varlık arasına somut veya manevi bir engel koyarak zararı bertaraf etme yönünü en duru ve sistemli biçimde muhafaza etmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Biella (Dictionary of Old South Arabic).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Lefif yapıdan türeyen ifti'al ve fi'ale kalıpları | Ârızî ses dönüşümüyle اتقى ve تقوى biçimini alarak araya kalkan koyup sakınmayı ifade etmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Eski Güney Arapça (Sabaice) wqy, Ge'ez waqaya | Koruma, esirgeme, himaye altına alma ve tehlikeden sakındırma anlamında ortak kök mirasıdır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katmanda savunma ve örtme kökleri | Çad veya Berberi kollarında dolaylı semantik paralellikler bulunsa da güvenilir doğrudan soydaş veri sınırlıdır | Muhtemel |
Kaynak David Cohen, Joan Copeland Biella, İbn Fâris.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وقي | Anlamlı | Korumak ve kalkan koymak | Zararlı bir etkiyi araya engel koyarak defetmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ويق | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| قوي | Anlamlı | Güç ve takat sahibi olmak | Zafiyetin zıddı olarak direnç ve dayanma kuvveti | Kur'an'da geçer; direnç boyutuyla anlam yakınlığı taşır |
| قيو | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| يوق | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| يقو | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وقي | Merkez | Kalkan edinerek korunma | Zarar verecek unsur ile korunan arasına fiilen engel veya siper koyma nüansı taşır | Aktif koruyucu bariyer oluşturmak |
| حفظ | Komşu | Gözeterek koruma | Bir nesneyi zayi olmaktan ve bozulmaktan korumak için denetim altında tutmaktır | Emaneti kollamak ve muhafaza etmek |
| حذر | Komşu | Tehdide karşı uyanık olma | Gelecek bir tehlikeden ötürü zihinsel teyakkuz ve çekinme halidir; kalkan oluşturmaktan çok farkındalıktır | Tehlikeden sakınma ve kaçınma bilinci |
| عصم / عصم | Komşu | Tutunarak engellenme | Bir yere tutunarak düşmekten veya dış müdahaleden kurtulma, mutlak dokunulmazlık kazanma nüansı taşır | Sağlam bir tutamağa bağlanarak korunmak |
| عرض | Zıt | Savunmasız bırakma | Koruyucu kalkanı ortadan kaldırarak hedefi zarara ve tehlikeye açık hale getirmektir | Korumasız kılmak ve maruz bırakmak |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وقي | Korunmak, siper edinmek | İki nesne arasına kalkan koyarak zararı önleme çekirdeğini ifade eder | Kesin |
| Latince | tueri, cavere, praecavere | Korumak, sakınmak | tueri savunma ve himayeyi, cavere ise sakınma ve önceden tedbir almayı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | shield, ward off, guard against | Kalkan olmak, savuşturmak, sakınmak | ward off savuşturmayı, shield kalkan olmayı karşılar; kavramın içerdiği ahlaki sorumluluk bilincini kısmen dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | schützen, sich hüten, abwehren | Korumak, sakınmak, savuşturmak | sich hüten sakınmayı, schützen koruma kalkanını karşılar; dinî sorumluluk boyutunu tam kapsamaz | Güçlü |
| Fransızca | protéger, se prémunir, parer | Korumak, önlem almak | se prémunir önceden tedbir alarak korunmayı, parer gelen darbeyi savuşturmayı karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| وَاتَّقُوا / اتَّقَوْا | İlahi emirlere uyup günahlardan sakınarak azap ile araya kalkan koymak | Ahiret uyarısı ve ilahi sorumluluk bağlamları; örnek: Bakara 2:48, Âl-i İmrân 3:172, Talâk 65:1 |
| التَّقْوَى | Kalbî duyarlılık, sorumluluk şuuru ve ahlaki dokunulmazlık kalkanı | İbadetlerin gayesi, takva elbisesi ve en hayırlı azık bağlamı; örnek: Bakara 2:197, Hac 22:37, Müddessir 74:56 |
| الْمُتَّقِينَ / الْمُتَّقُونَ | Korunma ve sakınma bilincini hayat nizamı edinen müminler | Hidayete layık olma ve cennet mükâfatı bağlamları; örnek: Bakara 2:2, Âl-i İmrân 3:133, Ra'd 13:35 |
| وَقَاهُمْ / وَقَاكَ | Allah'ın kulunu azaptan, kötülükten ve nefsin hırsından fiilen koruması | İlahi lütuf, kurtuluş ve esirgeme bağlamları; örnek: Tûr 52:27, İnsân 76:11, Haşr 59:9 |
| وَاقٍ | Allah'ın cezasına karşı hiçbir varlığın sağlayamayacağı koruyucu kalkan | İlahi adaletin kesinliği ve bâtıl sığınakların acziyeti bağlamı; örnek: Ra'd 13:34, Mü'min 40:21 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İman-amel münasebeti ve ilahi azaptan korunma | Takvanın imanın mahiyetine dahil olup olmadığı ve büyük günahların kalkanı delip delmediği | Şirkten, küfürden ve ilahi gazabı gerektiren hallerden akide kalkanıyla korunma |
| Fıkıh | Ahkâmın sınırları, azimet, ruhsat ve vera | Şüpheli alanlardan kaçınarak harama düşmemek için mübahın sınırında durma gerekliliği | Hukuki sınırları titizlikle muhafaza ederek haram sınırına yaklaşmama disiplini |
| Tefsir | Kur'an'ın ilk muhatap tanımı ve takva mertebeleri | Takvanın şirkten sakınma, büyük günahlardan sakınma ve kalbi masivadan koruma aşamaları | Kur'an hidayetini massedecek kalbî basiret ve duyarlılık kalkanı |
| Hadis | Takvanın mahalli, niyet şuuru ve ameli kalkan kılma | Takvanın kalpte olduğu ve amellerin cehenneme karşı birer siper kılındığı beyanları | Şekilcilikten uzak, kalpten neşet eden aktif korunma ve teyakkuz davranışı |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve ahiret hesabı | Sorumluluk kalkanı | Azap ile araya taat koyma | Kulun ilahi gazaba karşı salih amelleri ve tevhidi kalkan edinmesi | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve metodoloji | Eleştirel şuur kalkanı | Yanılgı ve zannı engelleme | Zann, heva ve cehalete karşı sağlam delil ve yöntemi siper kılma | Güçlü |
| Siyasi | Kamu hukuku ve yönetim | Meşruiyet ve adalet kalkanı | Zulüm ve haddi aşmayı önleme | İktidar gücünün keyfiliğe sapmasını anayasal ve ahlaki ilkelerle sınırlama | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve servet dolaşımı | İktisadi emniyet kalkanı | Hırs ve sömürüyü engelleme | Nefsin doyumsuzluğundan (şuhh) korunarak faiz, haksız kazanç ve israfa set çekme | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yalıtım dinamiği ve immün bariyer sistemi | Fizikte dış ortamdaki yüksek gerilim veya ısıyı kesen dielektrik yalıtkan; biyolojide organizmayı patojenlerden koruyan antikor kalkanı | Kesin |
| Beşeri bilimler | Hukuki dokunulmazlık ve risk yönetim bariyeri | Hukukta bireyin haklarını otoriteye karşı koruyan anayasal güvence; sosyolojide toplumsal sapmayı önleyen ahlaki fren mekanizması | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü ve türevi olan takvayı yalnızca edilgen bir 'korku', pısırıklık veya soyut bir içe kapanma haline indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Zarara ve ilahi hesaba karşı bilinçli, donanımlı, teyakkuz halinde ve aktif bir savunma kalkanı inşa etme duruşu |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Müttaki insan tipinin dinamik, iradeli ve dönüştürücü vasfı silinir; din koruyucu bir bilinç olmaktan çıkıp pasif bir ürkekliğe dönüşür |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın muhatap profilini (müttakîn) belirleyen ve vahyin sunduğu hidayetin kabul zeminini oluşturan merkezî ahlaki eksendir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hidayetin şartlarının sayıldığı mukaddimelerde, ahkâm sınırlarını çizen emirlerde ve peygamberlerin tebliğ başlangıçlarında belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Takvanın salt dış görünüş, şekilcilik veya zihinsel bir korku olduğu zannını yıkar; onu kalbî duyarlılık ve iradî korunma kalkanı kılar |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamZarar verebilecek dış etki ile korunan varlık arasına bir kalkan, siper veya engel koyarak zararı bertaraf etmek.
- Soyut anlamİlahi hesaba, ahlaki yozlaşmaya ve azaba karşı nefsi iman, taat ve sorumluluk şuuruyla koruma altına almak.
- Sistematik karşılıkVarlığın dengesini ve dokunulmazlığını tehdit eden yıkıcı etkenleri süzen dinamik savunma ve emniyet filtresi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde korunmak istenen özneyi veya nefsi, dışarıdan yönelen yıkıcı tehdidi veya azabı, ise araya konulan koruyucu kalkanı temsil eder. Kalkanın tam olarak devrede olması () halinde dış tehdidin özne üzerindeki etkisi bütünüyle sıfırlanır (); kökün iki nesne arasına siper koyarak zararı önleme mantığı bu bağıntıyla sembolize edilir.