قدم
ق - د - م
جذر- الورود: ٤٨
- الآيات: ٤٨
- الصيغ: ٢٦
- المعاجم: ١٣
“Kudüm” ön demektir. Öne götürdüğü için ayak anlamı da kazanmıştır.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
“Kudüm” ön demektir. Öne götürdüğü için ayak anlamı da kazanmıştır.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٢٬٢٠٩القاف والدال والميم معهما
ق د م، ق م د، م ق د، د ق م، د م ق مستعملات قدم: القَدَمُ: ما يطأ عليه الإنسان من لدن الرسغ فما فوقه.
والقُدْمَة والقَدَمُ أيضاً: السابقة في الأمر، وقوله تعالى: "لهم قَدَمُ صدق عند ربهم"، أي سبق لهم عند الله خير، وللكافرين قَدَمُ شر.
وفي الحديث: "إن جهنم لا تسكن حتى يضع الله قَدَمه فيها"، قال الحسن: حتى يجعل الله الذين قَدَّمَهم من شرار خلقه فيها، فهم قَدَمُ الله للنار
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٢٬٨١٩قَدِمَ من سفره قُدوماً ومَقْدَماً بفتح الدال. يقال: وَرَدْتُ مَقْدَمَ الحاجّ، تجعله ظرفاً وهو مصدرٌ، أي وقت مَقْدَمِ الحاجّ. وقَدَمَ بالفتح يَقْدُمُ قَدْماً، أي تَقَدًّمَ، قال الله تعالى: "يَقْدُمُ قَوْمَهُ يوم القيامةِ فأوردَهُم النارَ". وقَدُمَ الشيء بالضم قِدَماً فهو قَديمٌ، وتقادَمَ مثله. وأقْدَمَ على الأمرِ إقداماً. والإقْدامُ: الشجاعةُ. ويقال: أقْدِمْ. وهو زجرٌ للفرس، كأنه يؤمر بالإقدام.
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٨٬٦٠٣ق د م
قدم ، قمد ، دمق ، دقم ، مقد : مستعملة .
قمد : قال الليث : القَمُدّ : القويّ الشديد ؛ يقال : إنّه لقُمُدّ قُمْدُد ، وامرأة قُمُدَّة . والقُمود شِبْه العُسُوّ مِن شِدَّة الإباء .
يقال : قَمَد يَقْمدُ قَمْداً وقُموداً : جامَعَ في كلِّ شيء .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : القَمْد : الإقامة في خَيرٍ أو شرّ . قال : والقُمُدّ : الغليظ من الرجال ؛ ويقال : رجل قُمُدّانيّ أيضاً .
وقال غيره : رجلٌ أقْمَدُ
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٧٬٧٤٣(باب القاف والدال وما يثلثهما)
(قدر) القاف والدال والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على مَبْلَغ الشَّيء وكُنهه ونهايته. فالقدر: مبلغُ كلِّ شيء. يقال: قَدْرُه كذا، أي مبلغُه. وكذلك القَدَر. وقَدَرتُ الشّيءَ أَقْدِرُه وأَقْدُرُه من التقدير، وقدَّرته أُقَدِّره. والقَدْر: قضاء الله تعالى الأشياءَ على مبالغها ونهاياتها التي أرادَها لها، وهو القَدَرُ أيضاً. قال في القَدَر:
خَلِّ الطَّريقَ لمن يبنِي المَنَارَ به
(باب القاف والدال وما يثلثهما) (قدر) القاف والدال والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على مَبْلَغ الشَّيء وكُنهه ونهايته. فالقدر: مبلغُ كلِّ شيء. يقال: قَدْرُه كذا، أي مبلغُه. وكذلك القَدَر. وقَدَرتُ الشّيءَ أَقْدِرُه وأَقْدُرُه من التقدير، وقدَّرته أُقَدِّره. والقَدْر: قضاء الله تعالى الأشياءَ على مبالغها ونهاياتها التي أرادَها لها، وهو القَدَرُ أيضاً. قال في القَدَر: خَلِّ الطَّريقَ لمن يبنِي المَنَارَ به *** وابْرُزْ بِبَرْزَةَ حيثُ اضطرَّكَ القَدَرُ([1])وقال في القَدْر بسكون الدال: [وما صبَّ رِجلِي في حديدِ مجاشعٍ *** مع القَدْرِ إلاَّ حاجةٌ لي أريدُها([2])] ومن الباب الأَقْدَرُ من الخيل، وهو الذي تقعُ رِجلاهُ مَوَاقِعَ يَدَيْه، كأن ذلك قدَّرَه تقديراً. قال: وأقْدَرُ مُشرِفُ الصَّهَوَاتِ ساطٍ *** كميتٌ لا أحَقُّ ولا شئيتُ([3])وقوله تعالى: ﴿ومَا قَدَرُوا اللهَ حَقَّ قَدْرِهِ﴾ [الأنعام 91]، قال المفسرون: ما عظَّموا اللهَ حقَّ عظمته. وهذا صحيحٌ، وتلخيصهُ أنَّهم لم يصفوه بصِفَته التي تَنْبَغِي له تعالى. وقولـه تعالى: ﴿وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ﴾ [الطلاق 7] فمعناه قُتِر. وقياسه أنَّه أُعْطِيَ ذلك بِقَدْر يسير. وقُدْرَةُ الله تعالى على خليقته: إيتاؤهم بالمبلغ الذي يشاؤه ويريده، والقياس فيه وفي الذي قبلَه سواء. ويقولون: رجلٌ ذو قُدرةٍ وذو مَقدِرة، أي يسار. ومعناه أنه يبلُغُ بيسارِه وغِنائِه من الأُمور المبلغَ الذي يوافق إرادتَه. ويقولون: الأقدر من الرِّجال: القصير العنُق؛ وهو القياسُ كأنَّ عُنقَه قد قُدِرت. ومما شذَّ أيضاً عن هذا القياس القِدر، وهي معروفةٌ. والقَدِير: اللَّحمُ يُطبخ في القِدر. والقُدَار فيما يقولون: الجَزّار، ويقال الطَّباخ، وهو أشْبَه. ومما شذَّ أيضاً قولُهم: القُدَار: الثُّعبان العظيم وفيه نظر. (قدس) القاف والدال والسين أصلٌ صحيح، وأظنه من الكلام الشرعيِّ الإسلاميّ، وهو يدلُّ على الطهْر. ومن ذلك الأرضُ المقدَّسة هي المطهَّرة. وتسمَّى الجنَّة حَظِيرةَ القُدْس، أي الطُّهر. وجَبْرَئيلُ عليه السلامُ رُوح القُدُس. وكلُّ ذلك معناه واحد. وفي صِفَة الله تعالى: القُدُّوس*، وهو ذلك المعنى، لأنّه منزَّهٌ عن الأضداد والأنداد، والصّاحبةِ والولد، تعالى الله عمَّا يقول الظالمون علوّاً كبيراً. ويقال: إنَّ القادسيَّة سمِّيت بذلك وإنَّ إبراهيم عليه السلام دعا لها بالقُدْس، وأن تكون مَحَلّة الحاجّ. وقُدْسٌ: جبل. ويقولون: إنَّ القُدَاس: شيءٌ كالجُمانِ يُعمَل من فِضّة. قال: * كنَظْمِ قُدَاسٍ سِلكُه متقطِّعُ([4]) * (قدع) القاف والدال والعين أصلانِ صحيحانِ متباينان، أحدهما يدلُّ على الكَفِّ عن الشيء، ويدلُّ الآخَر على التهافُتِ في الشَّيء. فالأوَّل القَدْع، من قدعتُه عن الشيء: كفَفْتُه. وقَدَعْت الذُّبابَ: طردتُه عنِّي. قال: قياماً تقَدعُ الذِّبَّانَ عنها *** بأذنابٍ كأجنحة النُّسُورِ وامرأةٌ قَدِعَةٌ: قليلةُ الكلام حَيِيَّة، كأنَّها كفَّت نفسَها عن الكلام. وقَدَعْتُ الفَرَسَ باللِّجام: كبحتُه. والمِقدعة: العصا تَقْدَعُ بها عن نَفْسك. قال ابن دُريد([5]): تقادَعَ القومُ بالرماح: تطاعَنُوا. وقياس ذلك كلِّه واحد. والأصل الآخر: التهافت([6]). قالوا: القَدوع: المنصَبُّ على الشيء. يقال: تقادَعَ الفَراشُ في النَّار، إذا تهافَتَ. وتقادَعَ القومُ بعضُهم في إثرِ بعضٍ: تساقطُوا. وفي الحديث في ذكر الصِّراط: "فيتقادَعُون تَقادُعَ الفَراشِ في النّار". (قدف) القاف والدال والفاء. يقولون: القَدْف: غَرفُ الماء من الحوض. وقيل القُدَاف: جَرَّةٌ من فَخَّار. (قدم) القاف والدال والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على سَبْق ورَعْف([7]) ثم يفرَّع منه ما يقاربُه: يقولون: القِدَم: خلاف الحُدوث. ويقال: شيءٌ قديم، إذا كان زمانُهُ سالفاً. وأصله قولُهم: مضَى فُلاَنٌ قُدُماً: لم يعرِّج ولم ينْثَنِ. وربما صغَّروا القُدّام قُدَيْدِيماً([8]) وقُدَيْدِيمةٌ. قال القُطاميُّ: قُدَيديمَةُ التَّحريبِ والحِلْم إنَّني *** أرى غَفَلات العيشِ قَبْلَ التَّجَارِبِ([9])ويقال: ضُرِب فرَكِب مقاديمَه، إذا وقَع على وجهه. وقادِمَة الرَّحْلِ: خلاف آخِرَته. والقادمة من أطْبَاء النَّاقة: ما وَلِيَ السُّرَّة. ولفلانٍ قدمُ صدقٍ، أي شيءٌ متقدِّم من أثَر حسَن. ومن الباب: قَدِم من سفره قُدوماً، وأقْدَم على الشيء إقداماً. قال ابن دريد([10]): وقادِمُ الإنسان: رأسُه، والجمع قوادم. قال: ولا يكادون يتكلَّمون بالواحد. وقوادم الطَّير: مقاديم الرِّيش، عشرٌ في كلِّ جَناحٍ، الواحدةُ قدو قادمة، وهي القُدَامى. ومُقدِّمَة([11]) الجيش: أوّله: وأقْدِمْ([12]): زجرٌ للفَرس، كأنّه يؤمر بالإقدام. ومضَى القوم في الحرب اليقدُمِيَّة، إذا تقدَّموا. قال: الضَّاربين اليقدمِيَّةَ بالمُهَنَّدَةِ الصفائحْ([13]) وقَيدُوم الجبلِ: أنفٌ يتقدَّم منه وقوله: إنَّا لنَضرِب بالسُّيوف رؤوسَهم *** ضَرْبَ القُدَارِ نَقيعةَ القُدّامِ([14]) فقال قوم: القُدَّام: الملك. وهذا قياسٌ صحيح، لأنَّ الملِك هو المُقدَّم. ويقال: القُدَّام: القادمون من سَفَر. وقَدَمُ الإنسان معروفةٌ، ولعلَّها سمِّيت بذلك لأنَّها آلة للتقدُّم والسَّبْق. ومما شذَّ عن هذا الأصل القَدُوم: الحديدة يُنحَتُ بها، وهي معروفة. والقَدُوم: مكان. وفي الحديث: "اختتن إبراهيمُ عليه السَّلام بالقَدُوم". (قدو) القاف والدال والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يدلُّ على اقتباسٍ بالشَّيء واهتداء، ومُقادَرة في الشيء حتى يأتي به مساوياً لغيره. من ذلك قولهم: هذا قِدَى رُمْحٍ، أي قيسُه. وفلان قُِدوةٌ([15]): يُقتدَى به. ويقولون: إنَّ القَدْوَ: الأصل الذي يتشعَّب منه الفروع. ومن الباب: فلانٌ يَقْدُو به فرسُه، إذا لزم سَنَن السِّيرة. وإنما سمِّي قدْواً لأنَّه تقديرٌ في السَّير. وتقدَّى فلانٌ على دابَّته، إذا سار سِيرةً على استقامة. ويقال: أتتْنا قاديةٌ من النَّاس، وهم أوَّل مَن يطرأ* عليك. وقد قدَتْ تَقدِي. وكلُّ ذلك من تقدير السَّير. ومما شذَّ عن هذا الباب القَدْو: مصدر قَدَا اللَّحْمُ يَقْدُو [قَدْواً([16])] ويَقْدِي قَدْيَاً، إذا شمِمتَ له رائحةً طيّبة. ويقولون: رجلٌ قِنْدَأْوٌ: شديد الظَّهر قصير العُنق. (قدح) القاف والدّال والحاء أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على شيءٍ كالهَزْم في الشيء، والآخر يدلُّ على غَرْفِ شيء. فالأوَّل القَدْح: فِعْلُك إذا قَدَحْت الشيء. والقَدْح: تأكُّلٌ يقع في الشَّجرِ والأسنان. والقادحة: الدُّودة تأكل الشَّجرة. ومنه قولهُم: قدَحَ في نَسَبه: طَعَن. وقال في تأكُّل الأسنان: رمَى الله في عينَيْ بُثينةَ بالقَذَى *** وفي الغُرِّ من أنيابها بالقوادحِ([17])ومن الباب القِدْح، وهو السَّهْم بلا نَصلٍ ولا قُذَذ؛ وكأنَّه سمِّي بذلك يُقْدح به أو يمكنُ القَدْح به. والقِدح: الواحدُ من قِداح الميسر، وهذا على التَّشبيه ومن الباب: قُدِّح الفرسُ تقديحاً، إذا ضمِّر حتى يصير مثل القدح. ومن الباب: قَدَّحَتِ العينُ: غارت. ويقال قَدَحَتْ. وقَدَحْتُ النَّار، وقَدحتُ العين: أخرجتُ ماءَها الفاسد. والأصل الآخر القَدِيح: ما يبقى في أسفل القِدْر فيُغرَف بجُهْد. قال: فظلَّ الإماء يبتدِرْن قديحَها *** كما ابتدرتْ كلبٌ مياهَ قُرَاقِرِ([18])وقَدَحْتُ القِدر: غرفتُ ما فيها. وركيٌّ قَدُوح([19]): تُغْرَف باليد. والقَدَح من الآنية من هذا، لأنّ به يُغرَف الشيء. --------------ـــ ([1]) البيت لجرير في ديوانه 284 واللسان (برز). وبرزة، بفتح الباء: اسم أم عمر بن لجأ التيمي، الذي هجاه جرير بقصيدة البيت. ([2]) موضع البيت بياض في الأصل، وإثباته من اللسان (قدر) وإصلاح المنطق 109. والبيت للفرزدق، وليس في ديوانه، ورواه جامع الديوان عن اللسان. ([3]) البيت لعدي بن خرشة الخطمي، كما في اللسان (شأت، حقق، سطا) وقد سبق في (حق، شأت). ([4]) أنشده هذا العجز في المجمل. وصدره في اللسان (قدس): * تحدر دمع العين منها فخلته * ([5]) الجمهرة (2: 279). ([6]) في الأصل: "التقاعد". ([7]) الرعف: السبق، رعفه يرعفه: سبقه وتقدمه. ([8]) في الأصل: "قديدما"، صوابه في اللسان. ويقال في تصغيرها أيضاً: "قديدمة" بياء واحدة. ([9]) ديوان القطامي 50 واللسان (قدم). وقد سبق إنشاده في (2: 341). ([10]) في الجمهرة (2: 293). ([11]) ضبط في المجمل بكسر الدال، وهو المشهور فيه. وفي اللسان: "قال البطليوسي: ولو فتحت الدال لم يكن لحناً؛ لأن غيره قدمه". ([12]) ويقال أيضاً "أقدم" بضم الدال، كما في اللسان. ([13]) البيت لأمية بن أبي الصلت في ديوانه 21 والسيرة 532. وأنشده في اللسان (قدم) بدون نسبة. والرواية في جميعها: "التقدمية"، وهي بالتاء لغة في "اليقدمية". ([14]) لمهلهل، في اللسان (قدر، نقع، قدم) وقد نبه في (نقع) على رواية المقاييس. وروى: "إنا لنضرب بالصوارم هامهم"، وفي (قدم): "بالصوارم هامها". ([15]) يقال بكسر القاف وضمها. ([16]) التكملة من المجمل واللسان. ([17]) البيت لجميل، في ديوانه، واللسان والتاج (قدح) وأمالي القالي (2: 109) وفي الأصل: "وفى الله في عيني ثنية". ([18]) البيت للنابغة الذبياني، كما في اللسان والتاج (قدح)، وليس في ديوانه. وهذا البيت أورده الجوهري: "فظل الإماء" كما في رواية ابن فارس، قال ابن فارس: وصوابه "يظل"؛ لأن قبله: بقية قدر من قدور توورثت *** لآل الجلاح كابرا بعد كابر ([19]) في الأصل: "قديح"، صوابه في المجمل واللسان والقاموس.
ـ
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٢٬١٥٧- القدم: قدم الرجل، وجمعه أقدام، قال تعالى: ﴿ويثبت به الأقدام﴾ [الأنفال/ 11]، وبه اعتبر التقدم والتأخر، والتقدم على أربعة أوجه كما ذكرنا في (قبل) (راجع: مادة (قبل) )، ويقال: حديث وقديم، وذلك إما باعتبار الزمانين، وإما بالشرف. نحو: فلان متقدم على فلان، أي أشرف منه؛ وإما لما لا يصح وجود غيره إلا بوجوده، كقولك: الواحد متقدم على العدد. بمعنى أنه لو توهم ارتفاعه لارتفعت الأعداد، والقدم: وجود فيما مضى،
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٢٬٦٣٥ق د م
تقدّمه وتقدّم عليه واستقدم " لا يستأخرون عنه ساعةً ولا يستقدمون واستقدمت زحالتك.
وفرس مستقدم البركة.
وقدم قومه يقدمهم ومنه: قادمة الرّحل: نقيض آخرته.
وقوادم الطائر.
وقدّمته وأقدمته فقدّم وأقدمَ بمعنى تقدّم ومنه مقدّمة الجيش: للجماعة المتقدّمة والإقدام في الحرب.
قال عنترة: ولقد شفى نفسي وأبرأ سقمها قيل الفوارس ويك عنتر أقدم ومنه مقدم العين: لما يلي الأنف خلاف
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ١٨٬٣٥٥في أَسماء الله تعالى المُقَدِّم : هو الذي يُقَدِّم الأَشياءَ ويضعها في مواضعها فمن استحق التَّقديم قدَّمه . و القَدِيم على الإِطلاق : الله عزوجل . و القِدَمُ : العِتْقُ مصدر القَدِيم . و القِدَمُ : نَقِيضُ الحُدوث قَدُمَ يَقْدُم قِدَماً و قَدامةً و تَقادَمَ وهو قدِيم والجمع قُدماء و قُدامى . وشيء قُدامٌ : كقَدِيم . وفي حديث ابن مسعود : فسَلَّم عليه وهو يُصلِّي فلم يَرُدَّ عليه قال : فأخذني ما
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١٬٣١٣* ق د م * * قَدِمَ * من سفره بالكسر * قُدُوما * و * مَقْدَماً * أيضا بفتح الدال و * قَدَم * يقدم كنصر ينصر * قُدْماً * بوزن قُفْلٍ أي * تَقَدَّمَ * قال الله تعالى ﴿يقدُمُ قومه يوم القيامة﴾ و * قَدُمَ * الشيء بالضم * قِدَماً بوزن عنب فهو * قَدِيمٌ * و * تَقَادَمَ * مثله و * أقْدَمَ * على الأمر و * الإقْدَامُ * الشجاعة ويقال * أقْدِمُ * وهو زجر للفرس كأنه يؤمر بالإقدام وفي حديث المغازي { اقدم
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٢٥٬٠٨٦| | ( القَدَمُ ، مُحَرَّكَةً : السَّابِقَةُ في الأمر ) | يُقال : لِفلانٍ قَدَمُ صِدْقٍ ، أَيْ : أَثَرَةٌ حَسَنَةٌ ، | وقيل : قَدَمُ صِدْقٍ : المَنْزِلَةُ الرَّفِيعَةُ ، | والمَعْنَى أَنَّهُ قَدْ سَبَقَ لَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ ، |
| قَالَ ذُو الرُّمَّةِ : | % ( وأَنْتَ امْرُؤٌ مِنْ أَهْلِ بَيْتِ ذُؤَابَةٍ % | لَهُمْ قَدَمٌ مَعْرُوفَةٌ ومَفَاخِرُ ) % | | قَالُوا : القَدَمُ والسَّابِقَةُ : مَا
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٨٬١٢٩قَدَمَ القَوْمَ
1 قَدَمَ القَوْمَ ذ , aor. قَدُمَ , inf. n. قَدْمٌ (S, * Msb, K) and قُدُومٌ; (K;) and ↓ تَقَدَّمَهُمْ; (S, * Msb, K;) and ↓ قَدَّمَهُمْ; and ↓ اِسْتَقْدَمَهُمْ; (K:) He became before the people: (TA:) syn. سَبَقَهُمْ; (Msb;) he preceded them; went before them; took precedence of them; headed them; led them, so as to serve as an example, or object of imitation. ― -b2- See
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٥٬٥٣٢قَدَمَ
قَدَمَ U ( n. ac. قَدْم 1 , قُدُوْم 27 ),
a. Was first; preceded; led; was at the head of.
b. [ 'Ala ], Approached, accosted, stepped up to.
c. [ 'Ala ], Attacked boldly; set about, attempted, undertook.
قَدِمَ
قَدِمَ A ( n. ac. مَقْدَم 17 , قُدُوْم 27 , قِدْمَاْن 34 )
a. [ Min ], Returned from ( journey ).
b. Came to, reached, arrived at.
c. see supra (b) , ( c ).
e. [
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٥٠٬٨٣٩قدم
قََدِمَ - يَقْدُمُ - قَدِيْم - أَقْدَم - أَقْدَمُوْن - قََدَمٌ - أَقْدَام - قََدَّمَ - يُقَدِّمُ - تَقَدَّمَ - يَتَقَدَّمُ - اسْتََقْْدَمَ - يَسْتََقْْدِمُ - مُسْتَقْدِم - مُسْتَقْدِمِيٍْن
قََدِمَ - يَقْْدُمُ + كائن + كائناً: يصير قدامه: يتحرك ويسبقه نحو المقدمة زماناً أو مكاناً: يتحرك من موقع يعتبر بعيداً عن الشيء أو الكائن، إلى موقع
الصيغ(٢٦)
- قَدَّمَتْÖnceden yaptı(فَعَّلَتْ)×١٤
- تُقَدِّمُواÖnceden yaparsınızمعانٍ أخرى: ١(تُفَعِّلُوا)×٤
- يَسْتَقْدِمُونَÖne geçerler(يَسْتَفْعِلُونَ)×٣
- أَقْدَامَنَاAyaklarımız(أَفْعَالَنَا)×٢
- الْقَدِيمِEski(الْفَعِيلِ)×٢
- قَدَّمَÖnceden yaptı(فَعَّلَ)×٢
- قَدَّمْتُÖnceden yaptım(فَعَّلْتُ)×٢
- أَقْدَامَكُمْAyaklarınız(أَفْعَالَكُمْ)×١
- أَقْدَامِنَاAyaklarımız(أَفْعَالِنَا)×١
- الْأَقْدَامَAyaklar(الْأَفْعَالَ)×١
الجذور المجاورةالمجاورة: ٦٨ (الإجمالي: ٢١٤)
- يدي
الآيات المشتركة: ١٤ · El ve kol demektir
- ثبت
الآيات المشتركة: ٥ · Sibat(Te) kayış demektir
- أخر
الآيات المشتركة: ١٠ · Uhur ense demektir
- سوع
الآيات المشتركة: ٤ · “Sığa(sad)” kalıba dökülmüş şeydir
- صوب
الآيات المشتركة: ٤ · Sağanak yağmur demektir
- أبد
الآيات المشتركة: ٣ · Badiye çöl demektir
- حصي
الآيات المشتركة: ٢ · Hasiy, Çakıl taşı demektir
- نفس
الآيات المشتركة: ٧ · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
- أجل
الآيات المشتركة: ٣ · İcl havuz demektir
- مني
الآيات المشتركة: ٢ · Sıvı meni demektir
- ظلم
الآيات المشتركة: ٧ · Zalimler
- زكو
الآيات المشتركة: ٣ · “Zekiyye“ bol otlaklı arazi demektir
الآيات التي ورد فيها(٤٨)
وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ
Önceden yaptı
ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ
Önceden yaptı
فَكَيْفَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ثُمَّ جَاءُوكَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنَا إِلَّا إِحْسَانًا وَتَوْفِيقًا
Önceden yaptı
تَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذَابِ هُمْ خَالِدُونَ
Önceden yaptı
ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ
Önceden yaptı
… مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْهَا وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ …
Önceden yaptı
ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ يَدَاكَ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ
Önceden yaptı
وَلَوْلَا أَنْ تُصِيبَهُمْ مُصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَيَقُولُوا رَبَّنَا لَوْلَا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ
Önceden yaptı
وَإِذَا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً فَرِحُوا بِهَا وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ إِذَا هُمْ يَقْنَطُونَ
Önceden yaptı
… مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِهَا وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسَانَ كَفُورٌ
Önceden yaptı
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قدم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | سبق, قبل, بدر |
| Zıt Kök | أخر |
| Çekirdek Özet 1 | İnsanın ayak organıyla yere basarak öne doğru adım atması ve mesafede ilerlemesi |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın amellerini hesap günü için önceden göndermesi ve hayırda sebatla öne geçmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Zaman, mekân, rütbe ve amelde öncelik tesis eden, varoluşsal adımları geleceğe bağlayan sistem |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca zamansal eskilik veya fiziksel organa indirgeyip amelin geleceği kuran takdim boyutunu göz ardı etmek |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قد | Kesmek, biçmek, ayırmak, belirgin bir sınır ve ölçü tayin ederek öne yönelmek (karşılaştır: قدد, قدر, قدح, قدس, قدو) | م | Eklenen mim harfinin sağladığı toplanma, doluluk ve süreklilik karakteriyle kesip öne yönelme eylemi; fiziksel bir organla (ayak) adım atmaya, mekânda ve zamanda kesin bir öncelik kazanmaya ve amelleri önden göndermeye dönüşmüştür. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Belirli bir hareket eşiğini, toplanma merkezini ve aşılması hedeflenen sınırı temsil eder. |
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Eşikten geçişi, bir alandan diğerine açılmayı ve dinamik hareketi ifade eder. |
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Sürekliliği, kesintisiz ilerleyişi ve biriken ameli kütleyi gösterir. |
| قدم | Bir sınır veya eşikten (kapıdan) geçerek ileriye doğru kesintisiz bir akışla adım atma; mekânı ve zamanı aşarak öne geçme hareketidir. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İnsanın ayak bileğinden aşağısıyla yere basıp öne doğru yürümesi; devenin veya binek hayvanının göğsü ve ön ayaklarıyla ileriye hamle yapması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Antere b. Şeddâd'ın Muallaka'sında savaşta geri çekilmeyip cesaretle en öne atılma anlamında geçer: وَلَقَدْ شَفَى نَفْسِي وَأَبْرَأَ سُقْمَهَا / قِيلُ الْفَوَارِسِ وَيْكَ عَنْتَرَ أَقْدِمِ |
| Erken Arapça kullanım | Bir topluluğun önünde yürüyüp onlara kılavuzluk etmek (قَدَمَ قَوْمَهُ), yolculuktan dönüp yurduna ayak basmak (قَدِمَ مِنْ سَفَرِهِ) ve ordunun öncü birliği (مُقَدِّمَةُ الْجَيْشِ). |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça قدم kökü, Sami dil ailesinin en kadim ve yaygın çekirdeklerinden birini temsil eder. Kuzeybatı ve Güney Sami dillerinde hem mekânsal hem de zamansal önceliği gösteren Proto-Semitik *qdm kökünden türemiştir. İbranice qedem (קֶدֶם) "ön taraf, doğu yönü, eski/kadim zaman" ve qadam (קָדַם) "öne çıkmak, karşılamak", Fenikece qdm "ön, doğu", Ugaritçe qdm "ön, geçmiş çağ", Süryanice qdam (ܩܕܡ) "önünde olmak, önce gelmek" ve Akadca qudmum "ön cephe, eski devir, geçmiş" biçimleriyle tam bir ses ve anlam mutabakatı gösterir. Sami dillerinin ortak zihniyetinde yönler belirlenirken yüzün doğuya (güneşin doğduğu yöne) dönülmesi sebebiyle "ön" ile "doğu" ve buna bağlı olarak insanlığın ilk çağları olan "kadim/geçmiş" kavramları aynı kökte birleşmiştir. Arapçada ise bu ortak mekânsal ve zamansal miras korunmakla kalmamış; insanın bizzat öne adım atmasını sağlayan anatomik organ (ayak / kadem), cüretle ileriye atılma (ikdam) ve insanın amellerini geleceğe sevk etmesi (takdim) anlamlarıyla dinamik bir eylem karakteri kazanmıştır.
درجة الثقة Kesin
المصدر Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | قدم | Ayak ile adım atma eyleminden mekânsal önceliğe, zamansal geçmişe (kıdem) ve eylemi önden gönderme (takdim) fiiline genişleme. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Proto-Semitik *qdm; İbranice qedem, Süryanice qdam, Akadca qudmum | Ön yön, doğu, geçmiş zaman ve öncelik kavramlarında tam fonetik ve anlamsal örtüşme. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çatı kökü (*q-d-m) | Doğu Çad ve Berber dillerinde yön ve öncelik bildiren morfemlerle muhtemel ortak arkaik köken bağı. | Muhtemel |
المصدر David Cohen, HALOT, BDB.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قدم | Anlamlı | Öne geçmek, ayak, kadim olmak, önden göndermek | Mekân, zaman ve amelde öncelik ifade eden merkez kök. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| قمد | Anlamlı | Boynu uzun ve kalın olmak, dikleşmek | Fiziksel olarak yukarıya ve ileriye doğru uzama taşır. | Kur'an'da geçmez. |
| دقم | Anlamlı | Ön dişleri kırılmak, birinin ağzına vurmak | Ön tarafın darbe alıp tahrip olmasıyla zayıf bir anlamsal bağı bulunur. | Kur'an'da geçmez. |
| دمق | Anlamlı | Ansızın içeri dalmak, habersizce baskın yapmak | İleriye doğru aniden ve ölçüsüzce atılma nüansı barındırır. | Kur'an'da geçmez. |
| مقد | Anlamlı | Kırmızı toprakla boyamak, ateşi tutuşturmak | Renk ve ateş yakma anlamındadır; hedef kökle doğrudan bağı zayıftır. | Kur'an'da geçmez. |
| مدق | Anlamlı | Sütü suyla karıştırmak, seyreltmek, samimiyetsiz davranmak | Bir şeyi saflığından uzaklaştırma anlamı taşır. | Kur'an'da geçmez. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قدم | Merkez | Mekânda, zamanda veya rütbede önde olmak, adım atmak, eylemi önden göndermek | Kökün temel hareket karakteridir. | Ayak organından başlayıp metafizik önceliğe uzanan geniş semantik alan. |
| سبق | Komşu | Yarışta veya harekette birini geride bırakıp öne geçmek | قدم doğrudan önde bulunmayı ve duruşu anlatırken سبق hız ve rekabet yoluyla başkalarını aşma nüansını taşır. | Bir hedefe başkalarından önce varma eylemi. |
| قبل | Komşu | Bir şeye yüzünü dönmek, ön cephe, karşılamak | قبل yönelme ve cephesel karşılaşma iken قدم adım atarak katetme ve zaman önceliğidir. | Bir nesneye veya zamana karşı durma hali. |
| بدر | Komşu | Vakit daralırken acele edip öne atılmak | بدر zaman kısıtından doğan süratli hamleyi ifade eder; قدم ise mutlak önceliği ve duruşu gösterir. | Fırsatı kaçırmamak için erken davranmak. |
| أخر | Zıt | Geriye kalmak, tehir etmek, sonraya bırakmak | قدم eylemin ve varlığın öne geçmesini sağlarken أخر onu geciktirir ve arkaya iter. | Mekânda, zamanda veya derecede geri bırakma. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قدم | Öne geçmek, ayak, kadim olmak, sunmak | Anatomik organ, mekânsal öncelik, zamansal eskilik ve ameli takdimi tek gövdede birleştirir. | Kesin |
| Latince | pes, praecedere, antiquus | Ayak, öne geçmek, eski | Latince pes anatomik organı, praecedere mekân ve zaman önceliğini, antiquus ise geçmişi karşılar; kavramlar parçalıdır. | Güçlü |
| İngilizce | foot, advance, precede, ancient | Ayak, ilerlemek, önünde olmak, kadim | İngilizcede hareket (advance), organ (foot), zamansal öncelik (precede) ve kıdem (ancient) farklı köklerle verilir. | Güçlü |
| Almanca | Fuß, voranschreiten, vorlegen, alt | Ayak, öne adım atmak, sunmak, eski | Voranschreiten adım atarak ilerlemeyi, vorlegen ameli öne sürmeyi, alt/uralt ise kadim oluşu karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | pied, devancer, présenter, ancien | Ayak, öne geçmek, sunmak, eski | Devancer başkasından önce davranmayı, présenter ameli takdim etmeyi ifade eder; ortak kök bulunmaz. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Robert.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| قَدَّمَتْ / تُقَدِّمُوا | İnsanın ahiret hesabı için dünyada önceden işleyip gönderdiği ameller | Uhrevi karşılık, ceza ve mükâfat bağlamında; Bakara 2:95, Bakara 2:110, Kehf 18:57, Müzemmil 73:20, Fecr 89:24 |
| قَدَم / أَقْدَام | Fiziksel ayak; sebat, direnç ve basılan yer | Mücadelede sebat isteme veya hak yoldan sapma bağlamında; Bakara 2:250, Âl-i İmrân 3:147, Enfâl 8:11, Nahl 16:94, Muhammed 47:7 |
| قَدَمَ صِدْقٍ | Yüksek manevi derece, önceden kazanılmış güvenilir mevki ve hak edilmiş öncelik | Müminlerin Rableri katındaki sarsılmaz ve şerefli konumu bağlamında; Yûnus 10:2 |
| الْقَدِيم / الْأَقْدَمُونَ | Zaman bakımından eski olan, geçmiş atalar, zaman aşımına uğramış hal | Geçmiş kavimler, kurumuş hurma salkımı ve eski yanılgı bağlamında; Yûsuf 12:95, Şuarâ 26:76, Yâsîn 36:39 |
| يَسْتَقْدِمُونَ / الْمُسْتَقْدِمِينَ | Ecelde öne geçmek, hayır yarışında veya safta önde yer almak | Toplumların mukadder süreleri ve insanların yaratılış/amel önceliği bağlamında; A'râf 7:34, Yûnus 10:49, Hicr 15:24, Nahl 16:61 |
| تُقَدِّمُوا (بَيْنَ يَدَيْ) | Birinin önüne geçmek, buyruk ve yetki tanımadan cüretle öne fırlamak | Allah'ın ve Elçisinin önüne geçmeme, edep ve nizam bağlamında; Hucurât 49:1 |
| قَدِمْنَا | Yönelmek, kasıtla üzerine varıp müdahale etmek | İlahi adaletin inkârcıların amellerine yönelip onları hükümsüz kılması bağlamında; Furkân 25:23 |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kıdem sıfatı ve kadem lafzı | Allah'ın varlığının başlangıcı olmaması (el-Kadîm) ve haberî sıfatlarda geçen "kadem" lafzının tenzihi | Varlığın zamansal önceliğinden mutlak başlangıçsızlığa ve cismaniyetten arındırmaya doğru felsefi yoğunlaşma. |
| Fıkıh | Amellerin tertibi ve takdimi | İbadetlerde rükünlerin sırası (takdim-tehir), abdestte ayakların yıkanması/mesh edilmesi ve namaz saflarında öne geçme | Eylemlerin şer'i nizamdaki öncelik sırası ve mükellefiyetin fiziki şartları üzerine yoğunlaşma. |
| Tefsir | Kadem-i sıdk ve ecel anlayışı | Yûnus 10:2'deki ifadenin mükafat, şefaat veya amel önceliği olarak yorumlanması ve ecelin takdim edilemezliği | İnsanın kazandığı manevi rütbe ile ilahi takdirin zaman sınırları üzerine yoğunlaşma. |
| Hadis | Sebat ve önden gönderme rivayetleri | Kıyamette ayakların kaymaması, amellerin önden sevk edilmesi ve haberî nitelikli rivayetlerin tevili | Amellerin uhrevi akıbeti belirlemesi ve imanda sebatın korunması yönünde anlam daralması. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uhrevi sorumluluk ve adalet dengesi | Takdimü'l-amel (amellerin önden sevki) | Ebedi geleceği bugünkü eylemlerle inşa etme | İnsan ahirette sadece kendi eliyle önden gönderdiklerini bulur; din bugünü geleceğin teminatı kılar. | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve usul inşası | Mukaddime ve aksiyomlar | Hükümlerin üzerine oturacağı sağlam zemin | Bilimsel üretimde öncüller sağlam basarsa ulaşılan neticeler sarsılmaz birer hakikat olur. | Güçlü |
| Siyasi | Liderlik, sevk ve idare | Öncülük ve komuta (kudûm) | Kitleleri arkasından sürükleme ve yön tayini | Firavun'un kavminin önüne düşmesi gibi (Hûd 11:98), siyasi irade toplumu felaha veya helake doğru önden götürür. | Kesin |
| İktisadi | Yatırım ve sermaye tahsisi | Peşin ödeme ve avans (selem/takdim) | Gelecekteki üretimi bugünden finanse etme | İktisadi değer, üretimin önüne sermaye koyarak (takdim ederek) gelecekteki hasılayı güvenceye almaktır. | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Vektörel öteleme ve zamansal ardışıklık () | Bir noktanın başlangıç konumundan bir vektör boyunca ilerlemesi ve zamanda durum güncellemesi yapması hareketidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Proaktif eylem ve tarihsel meşruiyet | Bireyin reaktif kalmayıp inisiyatif alarak geleceği şekillendirmesi; sosyolojide ise geleneğin sunduğu kıdem ve itibar. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün anlamını yalnızca geçmişe ait eskimiş nesneler (kadim/antika) veya salt anatomik bir organ olan ayak ile sınırlamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök; insanın şimdiki zamanda attığı her adımın gelecekte bir gerçeklik olarak karşısına çıkacağı dinamik bir sorumluluk ağı kurar; "kadem-i sıdk" ile hak edilmiş manevi bir önceliği hedefler. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın eylemlerini anlık zannedip onların önden giderek geleceği inşa ettiği bilincini kaybetmek; kelami tartışmalarda ise kökü bağlamından kopararak antropomorfik yaklaşımlara sapmak. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Çünkü Kur'an'ın insan ve ahiret tasavvuru, "önceden yapılanların karşılanması" ilkesine dayanır. İnsan kendi geleceğini bugün attığı adımlarla (takdim) kurar; akıbet tesadüf değil, sevk edilen amellerin hasılasıdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ecelin değiştirilemezliği ve toplumların ömrü (A'râf 7:34), ahiret muhasebesi (Kıyâme 75:13), mücadelede ayakların sabit kılınması (Bakara 2:250) ve edep/nizam sınırları (Hucurât 49:1) ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kaderi pasif bir yazgı sanma yanılgısını düzeltir; insanın yarınını bugünden hazırlayan aktif bir fail olduğunu ve imanın ancak sağlam basan ayaklarla (sebat) ayakta kalabileceğini gösterir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamAyak organı ile yere basarak öne doğru adım atmak, mesafe katetmek ve önde bulunmak.
- Soyut anlamEylemin, varlığın veya derecenin zaman ve değer ekseninde öncelik kazanması; bugünden geleceğe değer sevk etmek.
- Sistematik karşılıkBir sistemin mevcut durumundan gelecekteki hedefine doğru yönlü adımlar atarak öncülük ve meşruiyet üretme mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde bireyin veya sistemin şimdiki andaki durumunu, zaman ilerlemesini, ise gelecekteki menzilini temsil eder. ifadesi, failin dünyada işleyip önden gönderdiği () amellerin toplamını simgeler. Kökün temsil ettiği hareket; bugünkü adımların ve sevk edilen amellerin birikerek gelecekteki varoluş durumunu doğrudan belirlemesidir.