بعد
ب - ع - د
KÖK- 235 geçiş
- 223 ayet
- 25 sîga
- 13 sözlük
Baid uzak demektir. Karib yakın anlamındadır. Kurbe su matarasıdır. Devamlı yakında tutulduğu için karib yakın anlamını almıştır. Baidde zıttı olarak uzak anlamına gelmiştir. Bade zaman içinde uzak olmak anlamındadır. Buud Bakıldığı zaman ufka yakın yere “bei‘d“ denir. Eğer bu yer dar bir vadide ise o da “a‘mik“ denir. Sonra zaman için “ba‘de“ zamanda uzak anlamında kullanılmaya başlanmış ve daha sonra “önce“nin karşıtı olarak bir mana kazanmıştır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Baid uzak demektir. Karib yakın anlamındadır. Kurbe su matarasıdır. Devamlı yakında tutulduğu için karib yakın anlamını almıştır. Baidde zıttı olarak uzak anlamına gelmiştir. Bade zaman içinde uzak olmak anlamındadır. Buud Bakıldığı zaman ufka yakın yere “bei‘d“ denir. Eğer bu yer dar bir vadide ise o da “a‘mik“ denir. Sonra zaman için “ba‘de“ zamanda uzak anlamında kullanılmaya başlanmış ve daha sonra “önce“nin karşıtı olarak bir mana kazanmıştır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR7.018 harfباب العين والدّال والباء معهما
ع ب د، د ع ب، ب ع د، ب د ع مستعملات ع د ب، د ب ع مهملات
عبد:
العبد: الإِنسان حرًّا أو رقيقاً. هو عبد الله، ويجمع على عباد وعبدين. والعبد: المملوك، وجمعه: عَبِيد، وثلاثة أعْبُد، وهم العباد أيضاً. إنّ العامّة اجتمعوا على تفرقة ما بين عباد الله، والعبيد المملوكين.
وعبدٌ بيّن العبودة، وأقرّ بالعبوديّة، ولم أسمعهم يشتقون منه فعلاً، ولو اشتُقّ لقيل: عبُد، أي: صار عبداً،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.160 harfالبُعْدُ: ضد القرب. وقد بَعُدَ بالضم فهو بعيد، أي تَباعَدَ. وأَبْعَدَهُ غيره، وباعَدَهُ، وبَعَّدَهُ تَبعيداً. والبَعَدُ بالتحريك: جمع باعِدٍ. قال النابغة:
فتِلْكَ تُبْلِغَنِي الـنـعْـمـانَ إنَّ لَـهُ فَضْلاً على الناسِ في الأَدْنينَ والبَعَدِ
والبَعَدُ أيضاً: الهلاك. تقول منه: بَعِدَ فهو باعِدٌ. واسْتَبْعَدَ، أي تَبَاعَدَ. واسْتَبْعَدَهُ: عَدَّهُ بعيداً. وتقول: تَنَحَّ غيرَ باعِدٍ وغيرَ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok29.499 harfباب العين والدال مع الباء
عبد ، عدب ، دعب ، بعد ، بدع : مستعملة .
عبد : أبو عبيد عن الفرّاء : ما عَبَّد أَن فعل ذاك وما عَتَّم وما كذّب معناه كله : مالبَّث . قال : ويقال امتَلّ يعدو ، وانكدر يعدُو ، وعَبّدَ يَعدُو إذا أسرع بعض الإسراع .
وقال الله جلّ وعزّ : ( يَكْتُبُونَ قُلْ إِن كَانَ لِلرَّحْمَانِ وَلَدٌ فَأَنَاْ أَوَّلُ الْعَابِدِينَ ) ( الزّخرُف : 81 ) .
قال الليث : العَبَد : الأنفُ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR9.923 harf(باب الباء والعين وما يثلثهما)
(بعق) الباء والعين والقاف أصلٌ واحد، وهو شقُّ الشّيء وفَتْحُه. ثمّ يُتَّسَع فيه فيُحمَل عليه ما يقاربُه. قال الخليل: البُعَاقُ شدّة الصوت. والمطر البُعاق، بَعَق الوابلُ إذا انفتح فَجْأَةً. قال أبو زياد: البُعاق من الأمطار أشَدُّها، وقال أرضٌ مبعوقةٌ. قال: والانبعاقُ أن ينبَعِقَ عليك الشّيءُ فجأةً. وأنشد:
بينَمَا المرء آمِنٌ راعَه رَا *** ئِعُ حَتْفٍ لم يَخْشَ منه
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.060 harf- البعد: ضد القرب، وليس لهما حد محدود، وإنما ذلك بحسب اعتبار المكان بغيره، يقال ذلك في المحسوس، وهو الأكثر، وفي المعقول نحو قوله تعالى: ﴿ضلوا ضلالا بعيدا﴾ [النساء/167]، وقوله عز وجل: ﴿أولئك ينادون من مكان بعيد﴾ [فصلت /44]، يقال: بعد: إذا تباعد، وهو بعيد، ﴿وما هي من الظالمين ببعيد﴾ [هود/83]، وبعد: مات، والبعد أكثر ما يقال في الهلاك، نحو: ﴿بعدت ثمود﴾ [هود/95]، وقد قال النابغة:
*في الأدنى وفي البعد
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR991 harfب ع د
أما بعد فقد كان كذا.
وأتيته بعيدات بين إذا أتيته بعد حين.
وأنشد أبو زيد: وأشعـث منقـد القميـص أتيتـه بعيدات بين لاهدان ولا نكـس وتنـح غيـر باعـد وغيـر بعـد أي غيـر صاغـر.
ولا تبعـد وإن بعـدت عني فلا بعدت.
وتقول: بعداً وسحقاً وقبحاً ومحقاً.
وهو محسن إلى الأباعد دون الأقارب.
قال: من الناس من يغشى الأباعد نفعه ويشقى به حتى الممات أقاربه فـإن يك خير فالبعيد يناله وإن يك
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR12.148 harfالبُعْدُ: خلاف القُرْب.
بَعُد الرجل، بالضم، وبَعِد، بالكسر، بُعْداً وبَعَداً، فهو بعيد وبُعادٌ؛ هم سيبويه، أَي تباعد، وجمعهما بُعَداءُ، وافق الذين يقولون فَعيل الذين يقولون فُعال لأَنهما أُختان، وقد قيل بُعُدٌ؛ وينشد قول النابغة: فتِلْكَ تُبْلِغُني النُّعْمانَ أَنَّ له
فَضْلاً على الناسِ، في الأَدْنى وفي البُعُدِ
وفي الصحاح: وفي البَعَد، بالتحريك، جمع باعِدٍ مثل خادم وخَدَم، وأَبْعده غيره
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR740 harf* ب ع د * * البُعْدُ * ضد القرب وقد * بَعُدَ * بالضم بعدا فهو * بَعِيدٌ * أي * مُتَبَعِدٌ * و * أبْعَدَهُ * غيره و * باعَدَهُ * و * بعدَّهُ تبعيدا * و * البَعَدُ * بفتحتين جمع باعد كخادم وخدم والبعد أيضا الهلاك و * بَعِدَ * وبابه طرب فهو * باعِدٌ * و * اسْتَبْعَد * أي * تَباعَد * و * استبعَدهُ * عده بعيدا وما أنت عنا * بِبَعيدٍ * وما أنتم منا ببعيد يستوي فيه الواحد والجمع وقولهم كب الله *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR11.919 harfالبعد، بالضم: ضد القرب، وقيل خلاف القرب، وهو الأكثر، وهو م أي معروف. والبعد: الموت. والذي عبر به الأقدمون أن البعد بمعنى الهلاك كما في الصحاح وغيره ويقال إن الذي بمعنى الهلاك إنما هو البعد، محركة، وفعلهما ككرم وفرح - ظاهره أن فعلهما معا من البابين بالمعنيين، وليس كذلك، فإن الأكثر على منع ذلك والتفرقة بينهما، وأن البعد الذي هو خلاف القرب الفعل منه بالضم ككرم، والبعد، محركة، الذي هو الهلاك الفعل
البعد، بالضم: ضد القرب، وقيل خلاف القرب، وهو الأكثر، وهو م أي معروف. والبعد: الموت. والذي عبر به الأقدمون أن البعد بمعنى الهلاك كما في الصحاح وغيره ويقال إن الذي بمعنى الهلاك إنما هو البعد، محركة، وفعلهما ككرم وفرح - ظاهره أن فعلهما معا من البابين بالمعنيين، وليس كذلك، فإن الأكثر على منع ذلك والتفرقة بينهما، وأن البعد الذي هو خلاف القرب الفعل منه بالضم ككرم، والبعد، محركة، الذي هو الهلاك الفعل منه بعد بالكسر، كفرح. ومن جوز الاشتراك فيهما أشار إلى أفصحية الضم في خلاف القرب، وأفصحية الكسر في معنى الهلاك، حققه شيخنا - بعدا، بضم فسكون، وبعدا. محركة، قال شيخنا: فيه إيهام أن المصدرين لكل من الفعلين، والصواب أن الضم للمضموم نظير ضده الذي هو قرب قربا، والمحرك للمكسور كفرح فرحا. انتهى. قلت: والذي في المحكم واللسان: بعد بعدا، وبعد: هلك أو اغترب، فهو باعد. والبعد: الهلاك، قال تعالى: ألا بعدا لمدين كما بعدت ثمود . وقال ملك بن الريب المازني: يقولون لا تبعد وهم يدفنونني وأين مكان البعد إلا مكانيا وقرأ الكسائي والناس: كما بعدت، وكان أبو عبد الرحمن السلمي يقرؤها بعدت يجعل الهلاك والبعد سواء، وهما قريب من السواء، إلا أن العرب بعضهم يقول بعد وبعضهم يقول بعد، مثل سحق وسحق. ومن الناس من يقول بعد في المكان وبعد في الهلاك. وقال يونس: العرب تقول بعد الرجل وبعد، إذا تباعد في غير سب. ويقال في السب: بعد وسحق لا غير، انتهى. فالذي ذهب إليه المصنف هو المجمع عليه عند أئمة اللغة والذي رجحه غير المصنف هو قول بعض منهم كما ترى. فهو بعيد وباعد وبعاد، الأخير بالضم، عن يبويه، قيل: هو لغة في بعيد، ككبار في كبير. ج بعداء، ككرماء، وافق الذين يقولون فعيل الذين يقولون فعال، لأنهما أختان. وقد قيل بعد، بضمتين كقضيب وقضب، وينشد قول النابغة: فتلك تبلغني النعمان إن لهفضلا على الناس في الأدنى وفي البعد
وضبطه الجوهري بالتحريك، جمع باعد، كخادم وخدم. وبعدان، كرغيف ورغفان. قال أبو زيد: إذا لم تكن من قربان الأمير فكن من بعدانه، أي تباعد عنه لا يصبك شره. وزاد بعضهم في أوزان الجموع البعاد، بالكسر، جمع بعيد، ككريم وكرام. وقد جاء ذلك في قول جرير. ورجل مبعد، كمنجل: بعيد الأسفار. قال كثير عزة: مناقلة عرض الفيافي شملة مطية قذاف على الهول مبعد وبعد باعد، مبالغة. وإن دعوت به قلت: بعدا له، المختار فيه النصب على المصدرية. وكذلك سحقا له أي أبعده الله أي لا لا يرثى له فيما نزل به. وتميم ترفع فتقول: بعد له وسحق، كقولك: غلام له وفرس. وقال ابن شميل: راود رجل من العرب أعرابية فأبت إلا أن يجعل لها شيئا، فجعل لها درهمين، فلما خالطها جعلت تقول: غمزا ودرهماك لك، فإن لم تغمز فبعد لك. رفعت البعد. يضرب مثلا للرجل تراه يعمل العمل الشديد. والبعد، بضم فسكون، والبعاد، بالكسر: اللعن، منه أيضا. وأبعده الله: نحاه عن الخير، أي لا يرثى له فيما نزل به. وأبعده: لعنه، وغربه. وباعده مباعدة وبعادا، وباعد الله ما بينهما، وبعده تبعيدا ويقرأ ربنا باعد بين أسفارنا . وهو قرءاة العوام. قال الأزهري: قرأ أبو عمرو وابن كثير بعد، بغير ألف، وقرأ يعقوب الحضرمي ربنا باعد بالنصب على الخبر. وقرأ نافع وعاصم والكسائي وحمزة باعد بالألف على الدعاء. وأبعده غيره. ومنزل بعد، بالتحريك: بعيد. وقولهم: تنح غير بعيد، وغير باعد، وغير بعد، محركة، أي كن قريبا، وغير باعد، أي غير صاغر قاله الكسائي. ويقال: انطلق يا فلان غير باعد، أي لا ذهبت. ويقال: إنه لغير أبعد، وهذه عن ابن الأعرابي. وغير بعد، كصرد، إذا ذمه، أي لا خير فيه. وعن ابن الأعرابي: أي لا غور له في شيء. وإنه لذو بعد. بضم فسكون، وبعدة، بزيادة الهاء، وهذه عن ابن الأعرابي، أي لذو رأي وحزم. يقال ذلك للرجل إذا كان نافذ الرأي ذا غور وذا بعد رأي. ويقال: ما عنده أبعد، أو بعد، كصرد، أي طائل، ومثله في مجمع الأمثال. وقال رجل لابنه: إن غدوت على المربد ربحت عناء أو رجعت بغير بعد، أي بغير منفعة. وقال أبو زيد يقال: ما عندك بعد، وإنك لغير بعد، أي ما عندك طائل. إنما تقول هذا إذا ذممته. قال شيخنا: يمكن أن يحمل ما هنا على معنى الذي، أي ما عنده من المطالب أبعد مما عنده غيره، ويجوز أن تحمل على النفي، أي ليس عنده شيء يبعد في طلبه، أي شيء له قيمة أو محل. وبعد ضد قبل، يعني أن كلا منها ظرف زمان، كما عرف في العربية، ويكونان للمكان، كما جوزه بعض النحاة، يبنى مفردا، أي عن الإضافة، لكن بشرط نية معنى المضاف إليه دون لفظه، كما قرر في العربية، ويعرب مضافا، أي لأن الإضافة توجب توغله في الاسمية وتبعده عن شبه الحروف، فلا موجب معها لبنائه. وحكي: من بعد، أي بالجر وتنوين آخره، وقد قرىء به قوله تعالى: لله الأمر من قبل ومن بعد بالجر والتنوين، كأنهم جردوه عن الإضافة ونيتها. وحكى أيضا افعل كذا بعدا، بالتنوين منصوبا. وفي المصباح وبعد ظرف مبهم، لا يفهم معناه إلإ بالاضافة لغيره، وهو زمان متراخ عن الزمان السابق، فإن قرب منه قيل: بعيده بالتصغير، كما يقال قبل العصر، فإذا قرب قيل قبيل العصر، بالتصغير، أي قريبا منه. وجاء زيد بعد عمرو، أي متراخيا زمانه عن زمان مجيء عمرو. وتأتي بمعنى مع، كقوله تعالى: فمن اعتدى بعد ذلك أي مع ذلك. انتهى. وقال الليث: بعد كلمة دالة على الشيء الأخير، تقول: هذا بعد هذا، منصوب. وحكى سيبويه أنهم يقولون
من بعد، فينكرونه، وافعل هذا بعدا. وقال الجوهري: بعد نقيض قبل، وهما اسمان يكونان ظرفين إذا أضيفا، وأصلهما الإضافة، فمتى حذفت المضاف إليه لعلم المخاطب بنيتهما على الضم ليعلم أنه مبني، إذ كان الضم لا يدخلهما إعرابا، لأنهما لا يصلح وقوعهما موقع الفاعل ولا موقع المبتدإ ولا الخبر. وفي اللسان: وقوله تعالى: لله الأمر من قبل ومن بعد أي من قبل الأشياء ومن بعدها، أصلهما هنا الخفض، ولكن بنيا على الضم لأنهما غايتان، فإذا لم يكونا غاية فهما نصب لأنهما صفة. ومعنى غاية أي أن الكلمة حذفت منها الإضافة وجعلت غاية الكلمة ما بقي بعد الحذف. وإنما بنيتا على الضم لأن إعرابهما في الإضافة النصب والخفض، تقول: رأيته قبلك ومن قبلك، ولا يرفعان، لأنهما لا يحدث عنهما، استعملا ظرفين، فلما عدلا عن بابهما حركا بغير لحركتين اللتين كا نتا له يدخلان بحق الإعراب. فأما وجوب بنائهما وذهاب إعرابهما فلأنهما عرفا من غير جهة التعريف، لأنه حذف منهما ما أضيفتا إليه، والمعنى. لله الأمر من قبل أن تغلب الروم، ومن بعدما غلبت. وحكى الأزهري عن الفراء قال: القراءة بالرفع بلا نون، لأنهما في المعنى تراد بهما الإضافة إلى شيء لا محالة، فلما أدتا غير معنى ما أضفتا إليه وسمت بالرفع، وهما في موضع جر، ليكون الرفع دليلا على ما سقط. وكذلك ما أشبههما وإن نويت أن تظهر ما أضيف إليه وأظهرته فقلت:لله الأمر من قبل ومن بعد، جاز، كأنك أظهرت المخفوض الذي أضفت إليه قبل وبعد. وقال ابن سيده: ويقرأ: لله الأمر من قبل ومن بعد يجعلونهما نكرتين، المعنى: لله الأمر من تقدم ومن تأخر. والأول أجود. وحكى الكسائي لله الأمر من قبل ومن بعد بالكسر بلا تنوين. واستبعد الرجل، إذا تباعد. واستبعد الشيء: عده بعيدا. وقولهم: جئت بعديكما أي بعدكما، قال: بعد، فينكرونه، وافعل هذا بعدا. وقال الجوهري: بعد نقيض قبل، وهما اسمان يكونان ظرفين إذا أضيفا، وأصلهما الإضافة، فمتى حذفت المضاف إليه لعلم المخاطب بنيتهما على الضم ليعلم أنه مبني، إذ كان الضم لا يدخلهما إعرابا، لأنهما لا يصلح وقوعهما موقع الفاعل ولا موقع المبتدإ ولا الخبر. وفي اللسان: وقوله تعالى: لله الأمر من قبل ومن بعد أي من قبل الأشياء ومن بعدها، أصلهما هنا الخفض، ولكن بنيا على الضم لأنهما غايتان، فإذا لم يكونا غاية فهما نصب لأنهما صفة. ومعنى غاية أي أن الكلمة حذفت منها الإضافة وجعلت غاية الكلمة ما بقي بعد الحذف. وإنما بنيتا على الضم لأن إعرابهما في الإضافة النصب والخفض، تقول: رأيته قبلك ومن قبلك، ولا يرفعان، لأنهما لا يحدث عنهما، استعملا ظرفين، فلما عدلا عن بابهما حركا بغير لحركتين اللتين كا نتا له يدخلان بحق الإعراب. فأما وجوب بنائهما وذهاب إعرابهما فلأنهما عرفا من غير جهة التعريف، لأنه حذف منهما ما أضيفتا إليه، والمعنى. لله الأمر من قبل أن تغلب الروم، ومن بعدما غلبت. وحكى الأزهري عن الفراء قال: القراءة بالرفع بلا نون، لأنهما في المعنى تراد بهما الإضافة إلى شيء لا محالة، فلما أدتا غير معنى ما أضفتا إليه وسمت بالرفع، وهما في موضع جر، ليكون الرفع دليلا على ما سقط. وكذلك ما أشبههما وإن نويت أن تظهر ما أضيف إليه وأظهرته فقلت:لله الأمر من قبل ومن بعد، جاز، كأنك أظهرت المخفوض الذي أضفت إليه قبل وبعد. وقال ابن سيده: ويقرأ: لله الأمر من قبل ومن بعد يجعلونهما نكرتين، المعنى: لله الأمر من تقدم ومن تأخر. والأول أجود. وحكى الكسائي لله الأمر من قبل ومن بعد بالكسر بلا تنوين. واستبعد الرجل، إذا تباعد. واستبعد الشيء: عده بعيدا. وقولهم: جئت بعديكما أي بعدكما، قال:
ألا يا اسلما يا دمنتي أم مالك ولا يسلما بعديكما طلـلان وفي الصحاح: رأيته، وقال أبو عبيد: يقال: لقيته بعيدات بين بالتصغير، إذا لقيته بعد حين. وقيل بعيداته، مكبرا، وهذه عن الفراء، أي بعيد فراق، وذلك إذا كان الرجل يمسك عن إتيان صاحبه الزمان، ثم يمسك عنه نحو ذلك أيضا، ثم يأتيه. قال: وهو من ظروف الزمان التي لا تتمكن ولا تستعمل إلا ظرفا. وأنشد شمر: وأشعث منقد القميص دعوته بعيدات بين لا هدان ولا نكس ومثله في الأساس. ويقال: إنها لتضحك بعيدات بين، أي بين المرة ثم المرة في الحين. وأما بعد فقد كان كذا، أي إنما يريدون أما بعد دعائي لك. فإذا قلت أما بعد فإنك لا تضيفه إلى شيء ولكنك تجعله غاية نقيضا لقبل. وفي حديث زيد بن أرقم أن رسول الله صلى الله عليه وسلم خطبهم فقال: أما بعد، تقدير الكلام: أما بعد حمد الله. وأول من قاله داوود عليه السلام، كذا في أوليات ابن عساكر، ونقله غير واحد من الأئمة وقالوا: أخرجه ابن أبي حاتم والديلمي عن أبي موسى الأشعري مرفوعا. ويقال: هي فصل الخطاب، ولذلك قال عز وجل وآتيناه الحكمة وفصل الخطاب أو كعب بن لؤي، زعمه ثعلب. وفي الوسائل إلى معرفة الأوائل: أول من قال أما بعد داوود عليه السلام، لحديث أبي موسى الأشعري مروعا، وقيل: يعقوب عليه السلام، لأثر في أفراد الدارقطني، وقيل، قس بن ساعدة كما للكلبي، وقيل يعرب بن قحطان، وقيل كعب بن لؤي. ويقال: هو محسن للأباعد والأقارب الأباعد: ضد الأقارب. وقال الليث: يقال هو أبعد وأبعدون، وأقرب وأقربون، وأباعد وأقارب. وأنشد: من الناس من يغشى الأباعد نفعه ويشقى به ى الممات أقـاربـه فإن يك خيرا فالبـعـيد ينـالـه وإن يك شرا فابن عمك صاحبه وقولهم: بيننا بعدة - بالضم - من الأرض ومن القرابة. قال الأعشي: بأن لا تبغي الود من متباعـد ولا تنأ من ذي بعدة إن تقربا وبعدان، كسحبان: مخلاف باليمن مشهور، وقد نسب إليه جملة من الأعيان. ومما يستدرك عليه قولهم: ما أنت منا ببعيد، وما أنتم منا ببعيد، يستوي فيه الواحد والجمع، وكذلك ما أنت ببعد، وما أنتم منا ببعد، أي بعيد. وإذا أردت بالقريب والبعيد قرابة النسب أنثت لا غير، لم تختلف العرب فيها. والأبعد، مشدد الآخر في قول الشاعر: مدا بأعناق المطـي مـدا حتى توافي الموسم الأبعدا
فلضرورة الشعر. والبعداء: الأجانب الذين لا قرابة بينهم، قاله ابن الأثير. وقال النضر في قولهم: هلك الأبعد قال: يعني صاحبه، وهكذا يقال إذا كنى عن اسمه. ويقال للمرأة: هلكت البعدى. قال الأزهري: هذا مثل قولهم: فلا مرحبا بالآخر، إذا كنى عن صاحبه وهو يذمه. ويقال: أبعد الله الأخر قلت: الأخر، هكذا في نسخ الصحاح، وعليها علامة الصحة، فلينظر. قال: ولا يقال للأنثى منه شيء. وقولهم: كب الله الأبعد لفيه، أي ألقاه لوجهه. والأبعد: الحائن: هكذا في الصحاح بالمهملة. وفلان يستخرج الحديث من أباعد أطرافه. وأبعد في السوم: شط. وتباعد مني، وابتعد، وتبعد. وفي الحديث أن رجلا جاء فقال: إن الأبعد قد زنى، معناه المتباعد عن الخير والعصمة. وجلست بعيدة منك وبعيدا منك، يعني مكانا بعيدا. وربما قالوا: هي بعيد منك، أي مكانها. وأما بعيدة العهد فبالهاء. وذو البعدة: الذي يبعد في المعاداة. وأنشد ابن الأعرابي لرؤبة: يكفيك عند الشدة اليبيسـا ويعتلي ذا البعدة النحوسا قال أبو حاتم: وقالوا قبل وبعد من الأضداد. وقال في قوله عز وجل: والأرض بعد ذلك دحاها أي قبل ذلك. ونقل شيخنا عن ابن خالويه في كتاب ليس ما نصه: ليس في القرآن بعد بمعنى قبل إلا حرف واحد ولقد كتبنا في الزبور من بعد الذكر . وقال مغلطاي في الميس على ليس: قد وجدنا حرفا آخر، وهو والأرض بعد ذلك دحاها قال أبو موسى في كتاب المغيث: معناه هنا قبل، لأنه تعالى خلق الأرض في يومين ثم استوى إلى السماء. فعلى هذا خلق الأرض قبل السماء ونقله السيوطي في الإتقان، كذا نقله شيخنا. قلت: وقد رده الأزهري فقال: والذي قاله أبو حاتم عمن قاله خطأ، قبل وبعد كل واحد منهما نقيض صاحبه، فلا يكون أحدهما بمعنى الآخر، وهو كلام فاسد وأما ما زعمه من التناقض الظاهر في الآيات فالجواب أن الدحو غير الخلق، وإنما هو البسط، والخلق هو الإنشاء الأول، فالله عز وجل خلق الأرض أولا غير مدحوة، ثم خلق السماء، ثم دحا الأرض، أي بسطها. قال: والآيات فيها، متفقة ولا تناقض بحمد الله تعالى فيها عند من يفهمها، وإنما أتي الملحد الطاعن فيما شاكلها من الآيات من جهة غضباوته وغلظ فهمه وقلة علمه بكلام العرب. كذا في اللسان. قال شيخنا: وجعلها بعض المعربين بمعنى مع، كما مر عن المصباح، أي مع ذلك دحاها. وقال القالي في أماليه، في قول المضرب بن كعب: فقلت لها فييء إليك فإنني حرام وإني بعد ذاك لبيب أي مع ذاك. ولبيب: مقيم. وقد يراد بها الآن في قول بعضهم: كما قد دعاني في ابن منصور قبلها ومات فما حانت منـيتـه بـعـد أي الآن. وأبعد فلان في الأرض، إذا أمعن فيها. وفي حديث قتل أبي جهل هل أبعد من رجل قتلتموه قال ابن الأثير: كذا جاء في سنن أبي داوود، ومعناها أنهى وأبلغ، لأن الشيء المتناهي في نوعه يقال قد أبعد فيه. قال: والروايات الصحيحة: أعمد، بالميم. وأبعده الله، أي لعنه الله.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok21.878 harfبَعُدَ
1 بَعُدَ عد بعد , aor. بَعُدَ , inf. n. بُعْدٌ; (S, L, Msb, K;) and بَعِدَ, aor. بَعَدَ , inf. n. بَعَدٌ; (L, K;) and ↓ ابعد, inf. n. اـِبْعَادٌ, which is also trans.; (Msb;) and ↓ تباعد; (S, Msb, K;) and ↓ استبعد; (S, K, &c.;) He, or it, was, or became, distant, remote, far off, or aloof: he went, or removed, or retired, or withdrew himself, to a distance, or far away, or far off: he
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR982 harfبَعِدَ
بَعِدَ A ( n. ac. بَعَد 4 ) بَعُدَ U ( n. ac. بُعْد 3 )
a. Was, became distant, far off, far away, remote; became alienated, estranged.
بَعَّدَ
بَعَّدَ II ,
a. Removed, sent away; estranged.
b. Held aloof, kept away.
بَاْعَدَ
بَاْعَدَ III ,
a. Was far off, distant from.
b. see II (a) .
أَبْعَدَ
أَبْعَدَ IV ,
a. Removed; sent away.
تَبَاْعَدَ
تَبَاْعَدَ VI ,
a. see VIII .
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR62.742 harfبعد
بَعِدَ - يَبْعَدُ ، بَعْدَ - بَعْدُ، بَعْدَ + مضاف إليه- من قبل ومن بَعْدِ، من بَعْدِ + مضاف إليه، بُعْداً
بَعِدَ - يَبْعَدُ + كائن + كائناً: يتخلف عنه فيليه: يأتي بعده بالترتيب الزماني
بَعْد: على وزن " فـَعـْل" اسم فعل بمعنى مفعول من " بَعِدَ - يَبْعَدُ ": الشيء الذي يلي شيئاً لآخر ويأتي بالترتيب الزماني بعده: وهي كذلك لفظ اختصار منه
Mücavir kökler284 mücavir (604 toplam)
- جيأ
34 ortak ayet · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
- أله
112 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- بين
44 ortak ayet · Beyn topraktaki yarık demektir
- خلف
18 ortak ayet · Half : Ense demektir
- ضلل
21 ortak ayet · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
- أرض
37 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
- شقق
8 ortak ayet · Şıkk, kopmuş parça demektir
- ظلم
27 ortak ayet · Zalimler
- توب
12 ortak ayet · Eveye yuva demektir
- كتب
26 ortak ayet · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
- موت
17 ortak ayet · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
- بعث
11 ortak ayet · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
Geçtiği ayetler(223)
الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ
SonraAllah’ın ahdini pekiştirdikten sonra bozanlar, birleştirilmesini emrettiği şeyi koparanlar, yeryüzünde fesad çıkaranlar, işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir.
ثُمَّ عَفَوْنَا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ
SonraBundan sonra sizi, şükredersiniz diye affetmiştik.
ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ
SonraSonra sizi, ölümünüzün arkasından şükredersiniz diye diriltmiştik.
ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَكُنْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ
SonraSonra o sözü müteakip yine yüz çevirdiniz. Eğer üstünüzde Allah’ın fazlu rahmeti olmasaydı hüsrana uğrayanlardan olurdunuz.
ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَإِنَّ مِنَ …
SonraSonra bunun ardından kalbleriniz yine katılaştı. Şimdi onlar taş gibidir. Yahut daha da katı. Zira öylesi vardır ki; ondan ırmaklar kaynar, öylesi vardır ki; yarılıp ondan su fışkırır, öylesi de vardır ki; Allah korkusundan yuvarlanır. Allah, yaptıklarınızdan asla gafil değildir.
أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ
SonraOnların size inanacaklarını mı umuyorsunuz? Onlardan öyle bir zümre vardı ki, Allah’ın kelamını dinlerlerdi de akılları yattıktan sonra, bile bile bunu değiştirirlerdi.
وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِكُمْ كُفَّارًا حَسَدًا مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ …
SonraKitab ehlinin çoğu, hak kendilerine apaçık belli olduktan sonra içlerindeki çekememezlikten ötürü, sizi imandan sonra küfre döndürmek isterler. Allah’ın açıklayıcı emri gelene kadar onları affedin, geçin. Şüphesiz ki Allah her şeye kadir’dir.
… بَعْدِ إِيمَانِكُمْ كُفَّارًا حَسَدًا مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ …
SonraKitab ehlinin çoğu, hak kendilerine apaçık belli olduktan sonra içlerindeki çekememezlikten ötürü, sizi imandan sonra küfre döndürmek isterler. Allah’ın açıklayıcı emri gelene kadar onları affedin, geçin. Şüphesiz ki Allah her şeye kadir’dir.
… بَعْضُهُمْ بِتَابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّكَ إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ
SonraAndolsun ki; sen, kendilerine kitab verilmiş olanlara her ayeti getirsen, onlar yine senin kıblene uymazlar. Sen de onların kıblesine uyacak değilsin. Onların kimi de, kiminin kıblesine uyacak değildirler. Andolsun ki; sana gelen bunca ilimden sonra şayet sen onların heveslerine uyacak olursan, o takdirde şüphesiz zalimlerden olursun.
إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ
Sonraİndirdiğimiz, açık delilleri ve hidayeti, kitabda insanlara açıkça beyan ettikten sonra gizleyenlere; muhakkak ki onlara, Allah la’net eder ve la’net etmek şanından olanlar da la’net eder.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بعد |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | نأي, شطط, قصو, سحق |
| Zıt Kök | قرب |
| Çekirdek Özet 1 | İki nesne, nokta veya durum arasında temas ve erişimin kesilmesine yol açan mekânsal, zamansal veya varlıksal açıklık ve mesafe |
| Çekirdek Özet 2 | Zamansal ardıllık (sonralık) ile hidayetten, rahmetten ve hakikat zemininden kopuşu bildiren manevi-ontolojik helak ve mahrumiyet mesafesi |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık ve hadiselerin sıralanışında nedensellik ve ardıllık düzeni; ilahi rahmet dairesinden dışlanma ve iletişimsizlik hali |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca basit bir zaman zarfı veya fiziksel kilometre mesafesi sanılması; helak, rahmetten kovulma ve idrak yitimi gibi ontolojik kopuş boyutunun gözden kaçırılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بع | Bir bütünden ayrılma, yayılma, parça koparma veya dağılarak dışarıya yönelme hareketi; nitekim بعث kökünde uykudan veya durgunluktan harekete geçirip yayma, بعض kökünde bütünden bir parça koparma, بعر kökünde bedenden dışarıya atılan artık, بعثر kökünde altüst edip etrafa saçma anlamları bu yayılma ve ayrılma çekirdeğine dayanır. | د | د harfinin getirdiği nihai sınır, durma ve hareketin bir hatta kesintiye uğraması karakteriyle, ayrılma ve açılma eylemi iki nokta arasında ölçülebilir bir aralık, erişilemez bir açıklık veya sürekliliği kesen bir sonralık (zaman ve mekân mesafesi) niteliği kazanmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Bir başlangıç mahalli, kapalılık, odak noktası veya varlığın yerleşik olduğu güvenli merkezi gösterir. |
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Merkezin dışına doğru yönelen bakış, idrak, gözetleme hattı ve dikkatin odaklandığı menzil hareketidir. |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Merkezden dışarıya çıkış, eşik aşımı ve bir sınırdan geçerek başka bir alana açılma eylemini simgeler. |
| بعد | Odaktan dışarıya doğru eşiği aşarak uzaklaşma | İçinde bulunulan güvenli merkezden (ب), dışarıya ve ufka doğru yönelen bir bakış hattıyla (ع), sınır eşiğini aşarak (د) erişim alanının ve temasın dışına çıkma hareketini tasvir eder. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İki cisim veya yer arasındaki fiziksel açıklık, göz eriminden ve el menzilinden çıkma; çöldeki su kuyusunun veya otlağın obaya erişilemeyecek derecede ötelerde bulunması. Kök aynı zamanda helak olmak ve dönüşü imkânsız bir yok oluş mesafesine düşmek anlamında kullanılmıştır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Nâbiğa ez-Zübyânî’nin Muallaka’sında kök, hem mekânsal hem de soyut anlamda erişim dairesinin dışındakileri anlatmak üzere şu şekilde yer alır: فتلك تبلغني النعمان أن له / فضلا على الناس في الأدنى وفي البعد (O deve beni Nu‘mân’a ulaştırsın ki, onun gerek yakındaki gerekse uzaktaki bütün insanlar üzerinde üstünlüğü vardır). Ayrıca İmruülkays’ın şiirinde gözün erişemediği menzili bildirmek üzere قعدت له وصحبتي بين ضارج / وبين العذيب بعد ما متأمل biçiminde geçer. |
| Erken Arapça kullanım | Erken bedevi dilinde hem «uzaklaştı» anlamında بَعُدَ hem de «helak oldu, yok olup gitti» anlamında بَعِدَ biçimleri kullanılmıştır. Özellikle beddua makamında söylenen بُعْدًا لَهُ (yıkılsın, helak olsun, rahmetten ırak kalsın) kalıbı ve hitaplarda konudan konuya veya mukaddimeden asıl merama geçişi bildiren أَمَّا بَعْدُ terkibi İslam öncesinden itibaren yerleşmiştir. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvânü’n-Nâbiğa ez-Zübyânî.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinde بعد kökü, öncelikli olarak ardıllık, ayrılık ve arkada kalma semantiği üzerinden şekillenmiştir. Arapçada ب-ع-د biçimi hem mekânsal mesafeyi (uzaklık) hem zamansal dizilimi (sonralık) hem de dönüşsüz bir kopuşu (helak) birleştiren kapsamlı bir çekirdeğe sahiptir. Kökün en belirgin ortak Sami yansıması, Güney Sami (Epigrafik Güney Arapça / Sabaice) metinlerinde b-ʿ-d biçiminde hem «uzak olmak» hem de bir şeyin ardından gelen zaman zarfı («-den sonra») olarak belgelenmesidir. Kuzeybatı Sami grubunda, özellikle İbranicede kök b-ʿ-d (בְּעַד) edatı biçiminde mevcuttur; ancak burada anlam odağı bir şeyin «arkasında», «ötesinde», «uğruna» veya «aracılığıyla» eksenine kaymıştır (örneğin bir örtünün veya duvarın arkasında kalma anlamı). Klasik Süryanicede de benzer bir edatsal kullanım (b-ʿ-d / arkasından, ötelenmiş) görülür. Arapça, kökün taşıdığı mekânsal ve zamansal aralık fikrini korumakla kalmamış; bunu ilahi rahmetten kopuş, helak ve iletişim imkânsızlığı gibi soyut ve ahlaki bir semantik genişlemeye ulaştırmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Sabaic Dictionary (Beeston vd.).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | بَعُدَ (uzaklaştı), بَعِدَ (helak oldu), بَعْدَ (sonra) | Kök içi genişlemede fiziksel mesafe, helak olma (bütünüyle silinip gitme) ve olaylar dizisinde bir öncekini takip eden ardıllık (zaman aralığı) anlamları tek bir kopuş ve aralık ilkesinde birleşir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Sabaice b-ʿ-d (sonra, öte); İbranice בְּעַד (arkasında, ötesinde, içinden) | Güney Sami kolunda Arapça ile birebir paralel zaman ve mesafe kullanımı varken, İbranicede mekânsal bir engelin «arkasında kalma» ve «ötesi» anlamı öne çıkmıştır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afroasyatik ailenin diğer kollarında doğrudan ve düzenli ses denkliği taşıyan kökdeş bir form güvenilir biçimde tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بعد | Anlamlı | Uzaklık, sonralık, helak olma | Hedef kök; temas ve erişimin kesilmesi, zaman veya mekânda aralık oluşması. | Kur'an'da geçer |
| بدع | Anlamlı | Örneksiz var etme, ilk kez yapma | Bir şeyi önceden var olan bir modele dayanmaksızın yoktan veya benzersiz biçimde ortaya koyma. | Ortak çekirdek; bütünden ayrı, benzersiz bir başlangıç yapma boyutu taşır; Kur'an'da geçer |
| عبد | Anlamlı | Boyun eğme, kulluk, bağlanma | Kendi iradesini üstün bir iradeye teslim etme, itaat ile bağlanma ve kölelik. | Hedef kökün uzaklık ve kopuş fikrine karşılık mutlak bağlılık ve teslimiyeti temsil eder; Kur'an'da geçer |
| عدب | Anlamlı | Mahrum etme, engelleme | Bir kimseyi arzusundan veya nasibinden alıkoyma, araya engel koyma. | Hedef kökteki mesafe ve erişim engeliyle anlam yakınlığı taşır; Kur'an'da geçmez |
| دبع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlük kayıtlarında mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez |
| دعب | Anlamlı | Şaka yapma, oynama, itme | İnsanın ciddiyet çizgisinden kayarak hafif ve neşeli hareketlerde bulunması. | Çekirdek ile zayıf bağ; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بعد | Merkez | Mesafe, sonralık, ontolojik kopuş | Temasın, erişimin veya ardıllığın genel mesafesidir; hem zaman hem mekân hem helak boyutunu kapsar. | İki varlık veya hadise arasındaki her türlü boşluk ve aralık. |
| نأي | Komşu | İradî uzaklaşma, yüz çevirme | Kişinin bilerek ve kibirle bir yerden veya kimseden yan çizerek uzaklaşmasıdır. | بعد nötr veya dışsal bir mesafeyi bildirirken نأي bilinçli bir yüz çevirişi ifade eder. |
| شطط | Komşu | Haddi aşarak haktan uzaklaşma | Doğru çizgiden ve sınırdan taşkınlık yaparak fersah fersah sapma mesafesidir. | Ölçünün bozulmasıyla ortaya çıkan dengesiz uzaklıktır. |
| قصو | Komşu | Menzilin uç noktası, en uç sınır | Bir sahanın veya bölgenin merkezden en uzakta bulunan nihai kenarıdır. | بعد genel aralık iken قصو uç noktayı ve coğrafi nihayeti bildirir. |
| سحق | Komşu | Aşırı ve ezici uzaklık | İnsanın veya nesnenin ufalanarak, derin bir boşluğa savrularak erişilemez biçimde uzak düşmesidir. | Geri dönüşü olmayan, rüzgârın savurduğu derin ve ezici mesafe. |
| قرب | Zıt | Yakınlık, bitişme, erişim imkânı | İki nokta veya durum arasındaki mesafenin sıfırlanması, temas ve hazır bulunma hali. | بعد kökünün zaman, mekân ve manevi derecedeki tam karşıtıdır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بعد | Uzaklık, sonralık, helak | Mekânda aralık, zamanda ardıllık ve rahmetten kopup mahvolma anlamlarını tek kökte toplar. | Kesin |
| Latince | Distantia, post | Mesafe, sonralık | Distantia mekânsal ayrılığı ve aralığı, post ise zamansal ardıllığı karşılar; ancak kökün taşıdığı lanetlenme ve helak boyutunu içermez. | Güçlü |
| İngilizce | Distance, far, after, perdition | Uzaklık, uzak, sonra, mahvoluş | Distance ve far mekânı, after zamanı, perdition ise kökün بَعِدَتْ kalıbındaki helak ve mahvoluş nüansını karşılar. | Güçlü |
| Almanca | Ferne, entfernt, nach, Verderben | Uzaklık, uzak, sonra, helak | Ferne mekânsal aralığı, nach zamansal sonralığı verir; kökün teolojik dışlanma boyutu Verderben ile kısmen aktarılır. | Güçlü |
| Fransızca | Distance, loin, après, anéantissement | Mesafe, uzak, sonra, yok oluş | Loin ve distance fiziksel ve manevi mesafeyi, après ise ardıllığı ifade eder. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بَعْدَ / مِنْ بَعْدِ | Zamansal ardıllık (sonralık) | Bir hadisenin, delilin, peygamberin veya ilahi uyarının ardından gelen süreç; Bakara 2:27, Bakara 2:51, Mâide 5:108, Beyyine 98:4. |
| بَعِيد / بَعِيدًا / الْبَعِيد | İdrak ve hidayetten kopukluk (aşırı sapkınlık) | Hakikatten, tevhidden ve hidayet ekseninden telafisi imkânsız derecede kopmuş olma; Nisâ 4:116, Hac 22:12, Sebe 34:8, Fussilet 41:52. |
| بَعِيد / بَعِيدًا | Mekânsal veya fiziksel açıklık | İki yer veya varlık arasındaki fiziksel menzil aralığı; Âl-i İmrân 3:30, Kâf 50:31. |
| بُعْدًا / بَعُدَتْ / بَعِدَتْ | Helak, lanetlenme ve ilahi rahmetten dışlanma | İnkârcı kavimlerin cezalandırılarak tarihten ve varlık sahnesinden silinmesi, rahmetten kovulması; Tevbe 9:42, Hûd 11:44, Hûd 11:60, Hûd 11:95, Mü’minûn 23:41. |
| بِبَعِيدٍ | Zamanca veya imkânca yakınlık (uzak olmama) | Tehdit edilen azabın veya kıyametin an meselesi olduğunu, erişilmez olmadığını bildiren olumsuzlama kalıbı; Hûd 11:83, Hûd 11:89. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Dalâlet-i baîde ve rü’yetullah meselesi | Haktan büsbütün kopuşu simgeleyen derin sapkınlık (dalâl-i baîd); ahirette Allah’ın kullarına yakınlığı ve mekânsal mesafeden münezzehiyet. | Mekân ve yön sınırlandırmasını reddeden aşkınlık ve haktan manevi kopuş hali. |
| Fıkıh | Masâfe-i kasr ve akitlerde teahhur | Seferilik hükümlerinin devreye girdiği uzaklık mesafesi; icap ve kabul arasındaki zamansal ardıllık ve şartların akdin tamamlanmasından sonraya sarkması. | Hukuki ehliyet ve mükellefiyetleri değiştiren somut coğrafi mesafe ve zaman aralığı. |
| Tefsir | Helak bağlamındaki beddua kalıpları | Helak edilen kavimler için kullanılan «بُعْدًا» ifadesinin ontolojik bir yok oluş ve ilahi merhametten sonsuz mahrumiyet olarak tevili. | Yalnızca coğrafi uzaklık değil, rahmetten kovulma ve varoluşsal dışlanma. |
| Hadis | «Emmâ ba‘du» sünneti ve fitne dönemleri | Nebevi hitabelerde mukaddimeden asıl mesaja geçiş usulü; ahir zaman fitnelerinin getirdiği hakikatten uzaklaşma uyarıları. | Sözün tanziminde zamansal-mantıksal eşik ve değerler sisteminden sapma mesafesi. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ile ilahi rahmet arasındaki ilişki | Rahmetten dışlanma veya hidayet ekseninden kopuş | İnsanın yaratanıyla kurduğu rabıtanın zayıflaması veya büsbütün kopması halini derecelendirir. | Dalâl-i baîd, kulun fıtrat merkezinden öyle bir uzaklaşmasıdır ki geri dönüş imkânı neredeyse tükenir. | Kesin |
| İlmi | Olayların ve olguların diziliş mantığı | Zamansal ardıllık ve nedensel süreklilik | Hadiseler arasındaki öncelik-sonralık hiyerarşisini kurarak mantıksal ve kronolojik düzeni sağlar. | Bilimsel tahlilde bir şeyin diğerinden «sonra» gelmesi, sebep-sonuç bağının ve tarihsel sürecin kurucu unsurudur. | Kesin |
| Siyasi | Merkez-çevre ilişkisi ve tebaa hukuku | Merkeze erişim aralığı ve diplomatik mesafe | İktidar otoritesinin uç sınırlara nüfuz edebilme kabiliyetini ve dışlanan unsurların konumunu tayin eder. | Çevrenin merkeze uzaklığı yönetimde adalet ve denetim zaafı doğurabileceği gibi, siyasi dışlanma («bu‘d») meşruiyet kaybı üretir. | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret yolları ve tedarik zinciri | Lojistik mesafe maliyeti ve vadeli işlem sonralığı | Malların nakil masrafını artırır ve ödemelerin belirli bir süreden «sonra» yapılmasıyla vade sistemini kurar. | Mesafe maliyeti piyasa fiyatını doğrudan belirler; zamansal sonralık ise borçlanma ve taahhüt hukukunun temelidir. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Metrik uzayda mesafe fonksiyonu ve zaman oku | İki koordinat noktası arasındaki ayrıklığı ölçen metrik büyüklük ile termodinamikte zamanın geriye döndürülemez ardıllık çizgisi. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyolojik mesafe ve yabancılaşma | Bireyler veya sınıflar arasındaki duygusal, kültürel ve kurumsal iletişimsizlik boşluğu; bireyin toplumun normatif merkezinden kopması. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün sadece iki saat veya iki gün arasındaki basit bir «sonra» zarfına ya da iki şehir arasındaki kilometre mesafesine indirgenmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün varoluşsal kopuşu, kavimlerin helak edilerek tarih ve rahmet dışına itilmesini (بُعْدًا), idrak melekelerinin hakikati algılayamayacak kadar körleşmesini (dalâl-i baîd) kapsayan ontolojik boyutu. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an’ın geçmiş kavimlerin helakine dair kullandığı «uzak olsunlar» ifadesinin sıradan bir beddua sanılması; hidayet ile sapıklık arasındaki mesafenin ahlaki ve ontolojik ciddiyetinin kavranamaması. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an’ın inşa ettiği zaman ve mekân tasavvurunun temel eksenidir. Olayların kronolojik ve nedensel akışını kurarken («min ba‘di»), hidayet ile dalalet arasındaki ontolojik uçurumu ve ilahi gazaba uğrayanların varoluşsal akıbetini («bu‘den») tek bir kök dinamizmiyle açıklar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin tebliğinden ve açık deliller geldikten sonra insanların ihtilafa düştüğünü bildiren ayetlerde; Ad, Semud, Medyen gibi kavimlerin helak sahnelerinde ve sapıklığın derinliğini tasvir eden «dalâlen baîdâ» uyarılarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Zamanın rastgele bir akış olduğu zannını yıkarak ardıllığın bir imtihan ve delil sorumluluğu taşıdığını gösterir. Ayrıca uzaklığın salt coğrafi değil, kalbin ve aklın hakikate kapanmasıyla oluşan ahlaki bir uçurum olduğunu ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamİki cisim, yer veya nokta arasında temas ve erişimin kesilmesine yol açan fiziksel mesafe, açıklık ve bu mesafenin uç noktada kayboluş ve helake varması.
- Soyut anlamHadiseler dizisindeki kronolojik ve nedensel ardıllık (sonralık); insanın fıtrat ve hidayet merkezinden telafisi imkânsız biçimde koparak ilahi rahmet dairesinin dışına sürüklenmesi.
- Sistematik karşılıkMantıksal ve ontolojik koordinat sisteminde referans noktasına göre tanımlanan açıklık derecesi; sistemin merkezinden çevreye veya sistem dışına (helake) doğru gerçekleşen tek yönlü uzaklaşma hareketi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde , iki durum veya an arasındaki zamansal ve mekânsal mesafeyi temsil eder. Mesafenin sıfırdan büyük olması ardıllığı ve ayrılığı gösterir. Bu aralığın sonsuza ıraksaması (), varlığın merkezle bağının tamamen kopmasını ifade eder. ise hakikat zeminine erişim ve rahmet fonksiyonudur; mesafenin sınırsız açılması durumunda bu fonksiyonun sıfıra yaklaşması, kökün Kur'an'daki mutlak helak ve kovulma («bu‘den») boyutunu modeller.