حسن
ح - س - ن
KÖK- 194 geçiş
- 177 ayet
- 55 sîga
- 13 sözlük
Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en büyüğüne “hasen”, ikincisine ise “hüseyn” denir. Sonraları iyilik, güzellik anlamı kazanmıştır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en büyüğüne “hasen”, ikincisine ise “hüseyn” denir. Sonraları iyilik, güzellik anlamı kazanmıştır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.830 harfباب الحاء والسين والنون معهما
ح س ن، س ح ن، ن ح س، س ن ح، ن س ح مستعملات
حسن:
حَسُنَ الشَيْءُ فهو حَسَن. والمَحْسَن: الموضع الحسن في البدن، وجمعه مَحاسن. وامرأةٌ حَسناء، ورجُل حُسّان، وقد يجيء فُعّال نعتاً، رجلٌ كُرّام، قال الله -جل وعز-: "مَكْراً كُبّاراً".
والحُسّان: الحَسَنُ جِدّاً، ولايقال: رجل أحسنَ. وجارية حُسّانة.
والمَحاسِن من الأعمال ضد المساوىء، قال الله -عز وجل-: "للذين أحْسَنُوا
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR676 harfالحُسْنُ: نقيض القُبح؛ والجمع مَحاسِنُ على غير قياس، كأنه جمع مَحْسَنٍ. وقد حَسُنَ الشيء، وإن شئتَ خفَّفت الضمة فقلت حَسْنَ الشيءُ. ويقال رجلٌ حَسَنٌ بَسَنٌ، وبَسَنٌ إتباعٌ له. وامرأةٌ حَسَنَةٌ. وقالوا امرأةٌ حَسْناءُ ولم يقولوا رجلٌ أَحْسَنُ. والحاسِنُ: القمر. وحَسَّنْتُ الشيء تَحْسِيناً: زيّنته. وأَحْسَنْتُ إليه وبه. وهو يُحْسِنُ الشيء، أي يعمله. ويَسْتَحْسِنُهُ: يعدُّه حَسَناً. والحَسَنَةُ:
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR12.201 harfح س ن
حسن ، حنس ، سحن ، سنح ، نحس ، نسح : ( مستعملات ) .
حسن : قال الليث : الحَسَنُ : نعت لما حَسُنَ ، تقول : حَسُنَ الشيءُ حُسْناً ، وقال الله جلّ وعزّ : ( وَقُولُواْ لِلنَّاسِ حُسْنًا ) ( البَقَرَة : 83 ) وقُرِىء ( وَقُولُوا لِلنَّاسِ حَسَنا ) .
أخبرني المنذري عن أحمد بن يحيى أنه قال : قال بعض أصحابنا : اخْتَرْنَا حَسَناً : لأنه يريد قولاً حَسَنَا .
قال : والأُخْرى مصدر حَسُن يَحسُن حُسْناً .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR7.397 harf(باب الحاء والسين وما يثلهما)
(حسف) الحاء والسين والفاء أصلٌ واحد، وهو شيءٌ يتقشَّر عن شيء ويسقط. فمن ذلك الحُسَافة، وهو ما سَقَط من التمر والثَّمَر. ويقال انحسف الشّيءُ، إذا تفتَّت في يدك. وأمَا الحَسيفَة، وهي العداوة، فجائزٌ أن يكون من هذا الباب. والذي عندي أنها من باب الإبدال، وأنّ الأصل الحسيكة؛ فأُبدلت الكاف فاءً. وقد ذكرت الحسيكة وقياسُها بعد هذا الباب. ويقال الحَسَفُ الشَّوك، وهو من
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.876 harf- الحسن: عبارة عن كل مبهج مرغوب فيه، وذلك ثلاثة أضرب:
مستحسن من جهة العقل.
ومستحسن من جهة الهوى.
ومستحسن من جهة الحس.
والحسنة يعبر عنها عن كل ما يسر من نعمة تنال الإنسان في نفسه وبدنه وأحواله، والسيئة تضادها. وهما من الألفاظ المشتركة، كالحيوان، الواقع على أنواع مختلفة كالفرس والإنسان وغيرهما، فقوله تعالى: ﴿وإن تصبهم حسنة يقولوا: هذه من عند الله﴾ [النساء/78]، أي: خصب وسعة وظفر، ﴿وإن تصبهم سيئة﴾
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR545 harfح س ن
أنظـر إلـى محاسـن وجهـه.
ومـا أبدع تحاسين الطاوس وتزايينه.
وحسن الله خلقه.
وحسن الحلاق رأسه: زينه وما رأيت محسناً مثله ودخل الحمام فتحسن أي احتلق وهـو يتحسـن ويتجمـل بكذا.
وإنّي لأحاسن بك الناس أي أباهيهم بحسن.
وجمع الله فيك الحسن والحسنى.
وفيك حسنات جمة.
وأحسن إلى أخيه.
وأحسن به! ورجل حسان وامرأة حسانة.
قال الشماخ: يـا ظبيـة عطـلاً حسانـة الجيـد واستحسن
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR12.057 harfالحُسْنُ: ضدُّ القُبْح ونقيضه. الأَزهري: الحُسْن نَعْت لما حَسُن؛ حَسُنَ وحَسَن يَحْسُن حُسْناً فيهما، فهو حاسِنٌ
وحَسَن؛ قال الجوهري: والجمع مَحاسِن، على غير قياس، كأَنه جمع مَحْسَن. وحكى اللحياني: احْسُنْ إن كنتَ حاسِناً، فهذا في المستقبل، وإنه لَحَسَن، يريد فِعْل الحال، وجمع الحَسَن حِسان. الجوهري: تقول قد حَسُن الشيءُ، وإن شئت خَفَّفْت الضمة فقلت: حَسْنَ الشيءُ، ولا يجوز أَن تنقُل الضمة إلى
الحُسْنُ: ضدُّ القُبْح ونقيضه. الأَزهري: الحُسْن نَعْت لما حَسُن؛ حَسُنَ وحَسَن يَحْسُن حُسْناً فيهما، فهو حاسِنٌ وحَسَن؛ قال الجوهري: والجمع مَحاسِن، على غير قياس، كأَنه جمع مَحْسَن. وحكى اللحياني: احْسُنْ إن كنتَ حاسِناً، فهذا في المستقبل، وإنه لَحَسَن، يريد فِعْل الحال، وجمع الحَسَن حِسان. الجوهري: تقول قد حَسُن الشيءُ، وإن شئت خَفَّفْت الضمة فقلت: حَسْنَ الشيءُ، ولا يجوز أَن تنقُل الضمة إلى الحاء لأَنه خبَرٌ، وإنما يجوز النقْل إذا كان بمعنى المدح أَو الذَّم لأَنه يُشَّبه في جواز النَّقْل بنِعْم وبِئْس، وذلك أَن الأَصل فيهما نَعِم وبَئِس، فسُكِّن ثانيهما ونقِلتْ حركته إلى ما قبله، فكذلك كلُّ ما كان في معناهما؛ قال سهم بن حنظلة الغَنَوي: لم يَمْنَعِ الناسُ مِنِّي ما أَردتُ، وما أُعْطِيهمُ ما أَرادوا، حُسْنَ ذا أَدَبا. أَراد: حَسُن هذا أَدَباً، فخفَّف ونقَل. ورجل حَسَنٌ بَسَن: إتباع له، وامرأَة حَسَنة، وقالوا: امرأَة حَسْناء ولم يقولوا رجل أَحْسَن، قال ثعلب: وكان ينبغي أَن يقال لأَنَّ القياس يوجب ذلك، وهو اسم أُنِّث من غير تَذْكير، كما قالوا غلام أَمرَد ولم يقولوا جارية مَرْداء، فهو تذكير من غير تأْنيث. والحُسّان، بالضم: أَحسَن من الحَسَن. قال ابن سيده: ورجل حُسَان، مخفَّف، كحَسَن، وحُسّان، والجمع حُسّانونَ؛ قال سيبويه: ولا يُكَسَّر، استغْنَوْا عنه بالواو والنون، والأُنثى حَسَنة، والجمع حِسان كالمذكر وحُسّانة؛ قال الشماخ: دارَ الفَتاةِ التي كُنّا نقول لها: يا ظَبْيةً عُطُلاً حُسّانةَ الجِيدِ. والجمع حُسّانات، قال سيبويه: إنما نصب دارَ بإضمار أَعني، ويروى بالرفع. قال ابن بري: حَسِين وحُسَان وحُسّان مثل كَبير وكُبَار وكُبَّار وعَجيب وعُجاب وعُجَّاب وظريف وظُراف وظُرَّاف؛ وقال ذو الإصبع: كأَنَّا يَوْمَ قُرَّى إِنْــ ـنَما نَقْتُل إيّانا قِياماً بينهم كلُّ فَتًى أَبْيَضَ حُسّانا. وأَصل قولهم شيء حَسَن حَسِين لأَنه من حَسُن يَحْسُن كما قالوا عَظُم فهو عَظِيم، وكَرُم فهو كريم، كذلك حَسُن فهو حَسِين، إلا أَنه جاء نادراً، ثم قلب الفَعِيل فُعالاً ثم فُعّالاً إذا بُولِغَ في نَعْته فقالوا حَسَنٌ وحُسَان وحُسّان، وكذلك كريم وكُرام وكُرّام، وجمع الحَسْناء من النساء حِسانٌ ولا نظير لها إلا عَجْفاء وعِجاف، ولا يقال للذكر أَحْسَن، إنما تقول هو الأَحْسن على إرادة التفضيل، والجمع الأَحاسِن. وأَحاسِنُ القوم: حِسانهم. وفي الحديث: أَحاسِنُكم أَخْلاقاً المُوَطَّؤُون أَكنافاً، وهي الحُسْنَى. والحاسِنُ: القَمَر. وحسَّنْتُ الشيءَ تحْسيناً: زَيَّنتُه، وأَحسَنْتُ إليه وبه، وروى الأَزهري عن أَبي الهيثم أَنه قال في قوله تعالى في قصة يوسف، على نبينا وعليه الصلاة والسلام: وقد أَحسَنَ بي إذ أَخرَجَني من السِّجن؛ أَي قد أَحسن إلي. والعرب تقول: أَحسَنْتُ بفلانٍ وأَسأْتُ بفلانٍ أَي أَحسنت إليه وأَسأْت إليه. وتقول: أَحْسِنْ بنا أَي أَحسِنْ إلينا ولا تُسِئْ بنا؛ قال كُثيِّر: أَسِيئي بنا أَو أَحْسِنِي، لا مَلومةٌ لَدَيْنا، ولا مَقْلِيَّةٌ إنْ تَقَلَّتِ. وقوله تعالى: وصَدَّقَ بالحُسْنى؛ قيل أَراد الجنّة، وكذلك قوله تعالى: للذين أَحْسَنوا الحُسْنى وزيادة؛ فالحُسْنى هي الجنّة، والزِّيادة النظر إلى وجه الله تعالى. ابن سيده: والحُسْنى هنا الجنّة، وعندي أَنها المُجازاة الحُسْنى. والحُسْنى: ضدُّ السُّوأَى. وقوله تعالى: وقولوا للناس حُسْناً. قال أَبو حاتم: قرأَ الأَخفش وقولوا للناس حُسْنى، فقلت: هذا لا يجوز، لأَن حُسْنى مثل فُعْلى، وهذا لا يجوز إلا بالأَلف واللام؛ قال ابن سيده: هذا نصُّ لفظه، وقال قال ابن جني: هذا عندي غيرُ لازم لأَبي الحسن، لأَن حُسْنى هنا غير صفة، وإنما هو مصدرٌ بمنزلة الحُسْن كقراءة غيره: وقولوا للناس حُسْناً، ومثله في الفِعْل والفِعْلى: الذِّكْرُ والذِّكْرى، وكلاهما مصدر، ومن الأَول البُؤسُ والبُؤسى والنُّعْم والنُّعْمى، ولا يُسْتَوْحَش مِنْ تشبيه حُسْنى بذِكرى لاختلاف الحركات، فسيبويه قد عَمل مثلَ هذا فقال: ومثلُ النَّضْرِ الحَسَن إلاَّ أَن هذا مُسَكَّن الأَوْسَط، يعني النَّضْرَ، والجمع الحُسْنَيات (* قوله «والجمع الحسنيات» عبارة ابن سيده بعد أن ساق جميع ما تقدم: وقيل الحسنى العاقبة والجمع إلخ فهو راجع لقوله وصدق بالحسنى). والحُسَنُ، لا يسقط منهما الأَلف واللام لأَنها مُعاقبة، فأَما قراءة من قرأَ: وقولوا للناس حُسْنى، فزعم الفارسي أَنه اسم المصدر، ومعنى قوله: وقولوا للناس حُسْناً، أَي قولاً ذا حُسْنٍ والخِطاب لليهود أَي اصْدُقوا في صفة محمد، صلى الله عليه وسلم. وروى الأَزهري عن أَحمد بن يحيى أَنه قال: قال بعض أَصحابنا اخْترْنا حَسَناً لأَنه يريد قولاً حَسَناً، قال: والأُخرى مصدر حَسُنَ يَحسُن حُسْناً، قال: ونحن نذهب إلى أَن الحَسَن شيءٌ من الحُسْن، والحُسْن شيءٌ من الكل، ويجوز هذا وهذا، قال: واخْتار أَبو حاتم حُسْناً، وقال الزجاج: من قرأَ حُسْناً بالتنوين ففيه قولان أَحدهما وقولوا للناس قولاً ذا حُسْنٍ، قال: وزعم الأَخفش أَنه يجوز أَن يكون حُسْناً في معنى حَسَناً، قال: ومن قرأَ حُسْنى فهو خطأ لا يجوز أَن يقرأَ به، وقوله تعالى: قل هل ترَبَّصون بنا إلا إحدى الحُسْنَيَيْن؛ فسره ثعلب فقال: الحُسْنَيان الموتُ أَو الغَلَبة، يعني الظفَر أَو الشهادة، وأَنَّثَهُما لأَنه أَراد الخَصْلتَين، وقوله تعالى: والذين اتَّبَعوهم بإحسان؛ أَي باستقامة وسُلوك الطريق الذي درَج السابقون عليه، وقوله تعالى: وآتَيْناه في الدنيا حَسَنةً؛ يعني إبراهيم، صلوات الله على نبينا وعليه، آتَيناه لِسانَ صِدْقٍ، وقوله تعالى: إنَّ الحَسَنات يُذْهِبْنَ السيِّئاتِ؛ الصلواتُ الخمس تكفِّر ما بينها. والحَسَنةُ: ضدُّ السيِّئة. وفي التنزيل العزيز: مَنْ جاء بالحَسَنة فله عَشْرُ أَمثالها؛ والجمع حَسَنات ولا يُكسَّر. والمَحاسنُ في الأَعمال: ضدُّ المَساوي. وقوله تعالى: إنا نراكَ من المُحسِنين؛ الذين يُحْسِنون التأْويلَ. ويقال: إنه كان يَنْصر الضعيف ويُعين المظلوم ويَعُود المريض، فذلك إحْسانه. وقوله تعالى: ويَدْرَؤُون بالحَسَنة السيِّئةَ؛ أَي يدفعون بالكلام الحَسَن ما وردَ عليهم من سَيِّءِ غيرهم. وقال أَبو إسحق في قوله عز وجل: ثم آتينا موسى الكتابَ تماماً على الذي أَحْسَنَ؛ قال: يكون تماماً على المُحْسِن، المعنى تماماً من الله على المُحْسِنين، ويكون تماماً على الذي أَحْسَن على الذي أَحْسَنه موسى من طاعة الله واتِّباع أَمره، وقال: يُجْعل الذي في معنى ما يريد تماماً على ما أَحْسَنَ موسى. وقوله تعالى: ولا تَقْرَبوا مالَ اليتيم إلا بالتي هي أَحْسَن؛ قيل: هو أَن يأْخذَ من ماله ما سَتَرَ عَوْرَتَه وسَدَّ جَوعَتَه. وقوله عز وجل: ومن يُسْلِمْ وجهَه إلى الله وَهْو مُحْسِن؛ فسره ثعلب فقال: هو الذي يَتَّبع الرسول. وقوله عز وجل: أَحْسَنَ كُلَّ شيءٍ خَلْقَه؛ أَحْسَنَ يعني حَسَّنَ، يقول حَسَّنَ خَلْقَ كلِّ شيءٍ، نصب خلقََه على البدل، ومن قرأَ خَلَقه فهو فِعْلٌ. وقوله تعالى: ولله الأَسماء الحُسنى، تأْنيث الأَحسن. يقال: الاسم الأَحْسَن والأَسماء الحُسْنى؛ ولو قيل في غير القرآن الحُسْن لَجاز؛ ومثله قوله تعالى: لِنُريك من آياتنا الكبرى؛ لأَن الجماعة مؤَنثة. وقوله تعالى: ووَصَّيْنا الإنسانَ بوالِدَيه حُسْناً؛ أَي يفعل بهما ما يَحْسُنُ حُسْناً. وقوله تعالى: اتَّبِعُوا أَحسَنَ ما أُنزِلَ إليكم؛ أَي اتَّبعوا القرآن، ودليله قوله: نزَّل أَحسنَ الحديث، وقوله تعالى: رَبَّنا آتنا في الدنيا حسَنةً؛ أَي نِعْمةً، ويقال حُظوظاً حسَنة. وقوله تعالى: وإن تُصِبْهم حسنةٌ، أَي نِعْمة، وقوله: إن تَمْسَسْكم حسَنةٌ تَسُؤْهمْ، أَي غَنيمة وخِصب، وإن تُصِبْكم سيِّئة، أَي مَحْلٌ. وقوله تعالى: وأْمُرْ قوْمَك يأْخُذوا بأَحسَنِها؛ أَي يعملوا بحَسَنِها، ويجوز أَن يكون نحو ما أَمَرنا به من الانتصار بعد الظلم، والصبرُ أَحسَنُ من القِصاص والعَفْوُ أَحسَنُ. والمَحاسِنُ: المواضع الحسَنة من البَدن. يقال: فلانة كثيرة المَحاسِن؛ قال الأَزهري: لا تكاد العرب توحِّد المَحاسِن، وقال بعضهم: واحدها مَحْسَن؛ قال ابن سيده: وليس هذا بالقويِّ ولا بذلك المعروف، إنما المَحاسِنُ عند النحويين وجمهور اللغويين جمعٌ لا واحد له، ولذلك قال سيبويه: إذا نسبْتَ إلى محاسن قلت مَحاسِنيّ، فلو كان له واحد لرَدَّه إليه في النسب، وإنما يقال إن واحدَه حَسَن على المسامحة، ومثله المَفاقِر والمَشابِه والمَلامِح والليالي. ووجه مُحَسَّن: حَسَنٌ، وحسَّنه الله، ليس من باب مُدَرْهَم ومفؤود كما ذهب إليه بعضهم فيما ذُكِر. وطَعامٌ مَحْسَنةٌ للجسم، بالفتح: يَحْسُن به. والإحْسانُ: ضدُّ الإساءة. ورجل مُحْسِن ومِحسان؛ الأَخيرة عن سيبويه، قال: ولا يقال ما أَحسَنَه؛ أَبو الحسن: يعني منْ هذه، لأَن هذه الصيغة قد اقتضت عنده التكثير فأَغْنَتْ عن صيغة التعجب. ويقال: أَحْسِنْ يا هذا فإِنك مِحْسانٌ أَي لا تزال مُحْسِناً. وفسر النبي، صلى الله عليه وسلم، الإحسانَ حين سأَله جبريلٍ، صلوات الله عليهما وسلامه، فقال: هو أَن تَعْبُدَ الله كأَنك تراه، فإن لم تكن تراه فإِنه يَراك، وهو تأْويلُ قوله تعالى: إن الله يأُْمُر بالعدل والإحسان؛ وأَراد بالإحسان الإخْلاص، وهو شرطٌ في صحة الإيمان والإسلام معاً، وذلك أَن من تلفَّظ بالكلمة وجاء بالعمل من غير إخْلاص لم يكن مُحْسِناً، وإن كان إيمانُه صحيحاً، وقيل: أَراد بالإحسان الإشارةَ إلى المُراقبة وحُسْن الطاعة، فإن مَنْ راقَبَ اللهَ أَحسَن عمَله، وقد أَشار إليه في الحديث بقوله: فإن لم تكن تراه فإِنه يراك، وقوله عز وجل: هل جزاءُ الإحسان إلا الإحسان؛ أَي ما جزاءُ مَنْ أَحْسَن في الدُّنيا إلا أَن يُحْسَنَ إليه في الآخرة. وأَحسَنَ به الظنَّ: نقيضُ أَساءَه، والفرق بين الإحسان والإنعام أَن الإحسانَ يكون لنفسِ الإنسان ولغيره، تقول: أَحْسَنْتُ إلى نفسي، والإنعامُ لا يكون إلا لغيره. وكتابُ التَّحاسين: خلاف المَشْق، ونحوُ هذا يُجْعَل مصدراً في المصدر كالتَّكاذِيب والتَّكاليف، وليس الجمعُ في المصدر بفاشٍ، ولكنهم يُجْرُون بعضه مُجْرى الأَسماء ثم يجمعونه. والتَّحاسينُ: جمعُ التَّحْسِين، اسم بُنِيَ على تَفْعيل، ومثلُه تَكاليفُ الأُمور، وتَقاصيبُ الشَّعَرِ ما جَعُدَ مِنْ ذَوائِبه. وهو يُحْسِنُ الشيءَ أَي يَعْمَلَه، ويَسْتَحْسِنُ الشيءَ أَي يَعُدُّه حَسَناً. ويقال: إني أُحاسِنُ بك الناسَ. وفي النوادر: حُسَيْناؤُه أن يفعل كذا، وحُسَيْناه مِثْلُه، وكذلك غُنَيْماؤه وحُمَيْداؤه أَي جُهْدُه وغايتُه. وحَسَّان: اسم رجل، إن جعلته فعَّالاً من الحُسْنِ أَجْرَيْتَه، وإن جَعَلْتَه فَعْلاَنَ من الحَسِّ وهو القَتْل أَو الحِسِّ بالشيء لم تُجْرِه؛ قال ابن سيده: وقد ذكرنا أَنه من الحِسِّ أَو من الحَسِّ، وقال: ذكر بعض النحويين أَنه فَعَّالٌ من الحُسْنِ، قال: وليس بشيء. قال الجوهري: وتصغيرُ فعَّالٍ حُسَيْسِين، وتصغيرُ فَعْلانَ حُسَيْسان. قال ابن سيده: وحَسَنٌ وحُسَيْن يقالانِ باللام في التسمية على إرادة الصفة، وقال قال سيبويه: أَما الذين قالوا الحَسَن، في اسم الرجل، فإنما أَرادوا أَن يجعلوا الرجلَ هو الشيءَ بعينه ولم يَجْعلوه سُمِّيَ بذلك، ولكنهم جعلوه كأَنه وصفٌ له غَلَب عليه، ومن قال حَسَن فلم يُدْخِل فيه الأَلفَ واللامَ فهو يُجْريه مُجْرَى زيدٍ. وفي حديث أَبي هريرة، رضي الله عنه: كنا عند النبي، صلى الله عليه وسلم، في ليلةٍ ظَلْماءَ حِنْدِسٍ وعندَه الحَسَنُ والحُسَيْنُ، رضي الله عنهما، فسَمِعَ تَوَلْوُلَ فاطمةَ، رضوانُ الله عليها، وهي تُنادِيهما: يا حَسَنانِ يا حُسَيْنانِ فقال: الْحَقا بأُمّكما؛ غَلَّبَت أَحدَ الإسمين على الآخر كما قالوا العُمَران لأَبي بكر وعمر، رضي الله عنهما، والقَمَران للشمس والقمر؛ قال أَبو منصور: ويحتمل أَن يكون كقولهم الجَلَمانُ للجَلَم، والقَلَمانُ للمِقْلامِ، وهو المِقْراضُ، وقال: هكذا روى سلمة عن الفراء، بضم النون فيهما جميعاً، كأَنه جعل الاسمين اسماً واحداً فأَعطاهما حظ الاسم الواحد من الإعراب. وذكر الكلبي أَن في طيِّء بَطْنَيْن يقال لهما الحسَن والحُسَيْن. والحَسَنُ: اسمُ رملة لبني سَعْد؛ وقال الأَزهري: الحَسَنُ نَقاً في ديار بني تميم معروف، وجاء في الشعر الحَسَنانُ، يريد الحَسَنَ وهو هذا الرملُ بعينه؛ قال الجوهري: قُتِل بهذه الرملة أَبو الصَّهْباء بِسْطامُ بنُ قيْس بنِ خالدٍ الشَّيْبانيِّ، يَوْمَ النَّقَا، قتَله عاصِمُ بن خَلِيفةَ الضَّبِّي، قال: وهما جَبَلانِ أَو نَقَوانِ، يقال لأَحد هذين الجَبَلَيْن الحَسَن؛ قال عبد الله بن عَنَمة الضَّبّيّ في الحَسَن يَرْثِي بِسْطَامَ بنَ قَيْس: لأُمِّ الأَرضِ وَيْلٌ ما أَجَنَّتْ، بحيثُ أَضَرَّ بالحَسَنِ السَّبيلُ. وفي حديث أَبي رَجاء العُطارِدِيِّ: وقيل له ما تَذْكُر؟ فقال: أَذْكُرُ مَقْتَلَ بِسْطام بنِ قَيْسٍ على الحَسَنِ؛ هو بفتحتين: جَبَل معروف من رمل، وكان أَبو رجاء قد عُمِّر مائةً وثمانِياً وعشرين سَنَةً، وإذا ثنّيت قلت الحَسَنانِ؛ وأَنشد ابن سيده في الحَسَنين لشَمْعَلة بن الأَخْضَر الضَّبِّيّ: ويوْمَ شَقيقةِ الحَسَنَيْنِ لاقَتْ بَنُو شَيْبان آجالاً قِصارا شَكَكْنا بالأَسِنَّة، وهْيَ زُورٌ، صِماخَيْ كَبْشِهم حتى اسْتَدارا فَخَرَّ على الأَلاءةِ لم يُوَسَّدْ، وقد كان الدِّماءُ له خِمارا قوله: وهي زُورٌ يعني الخيلَ، وأَنشد فيه ابنُ بري لجرير: أَبَتْ عيْناكِ بالحَسَنِ الرُّقادا، وأَنْكَرْتَ الأَصادِقَ والبِلادا وأَنشد الجوهري في حُسَيْن جبل: تَركْنَا، بالنَّواصِف من حُسَيْنٍ، نساءَ الحيِّ يَلْقُطْنَ الجُمانا. فحُسَيْنٌ ههنا: جبلٌ. ابن الأَعرابي: يقال أَحْسَنَ الرجلُ إذا جلس على الحَسَنِ، وهو الكثيبُ النَّقِيّ العالي، قال: وبه سمي الغلام حَسَناً. والحُسَيْنُ: الجبَلُ العالي، وبه سمي الغلام حُسَيْناً. والحَسَنانِ: جبلانِ، أَحدُهما بإِزاء الآخر. وحَسْنَى: موضع. قال ابن الأَعرابي: إذا ذكَر كُثيِّر غَيْقةَ فمعها حَسْنَى، وقال ثعلب: إنما هو حِسْيٌ، وإذا لم يذكر غيْقةَ فحِسْمَى. وحكى الأَزهري عن علي ابن حمزة: الحَسَنُ شجر الآَلاءُ مُصْطفّاً بكَثيب رمْلٍ، فالحسَنُ هو الشجرُ، سمي بذلك لِحُسْنِه ونُسِبَ الكثيبُ إليه فقيل نَقا الحَسَنِ، وقيل: الحَسَنةُ جبلٌ أَمْلَسُ شاهقٌ ليس به صَدْعٌ، والحَسَنُ جمعُه؛ قال أَبو صعْتَرة البَوْلانِيُّ: فما نُطْفةٌ من حَبِّ مُزْنٍ تَقاذَفَتْ به حَسَنُ الجُودِيّ، والليلُ دامِسُ. ويروى: به جَنْبَتا الجُودِيِّ، والجودِيُّ وادٍ، وأَعلاه بأَجَأَ في شواهِقها، وأَسفلُه أَباطحُ سهلةٌ، ويُسَمِّي الحَسَنةَ أَهلُ الحجاز المَلقَة.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR602 harf* ح س ن * * الحُسْنُ * ضد القبح والجمع * مَحَاسِنُ * على غير قياس كأنه جمع * مَحْسَنٍ * وقد * حَسُنَ * الشيء بالضم * حُسْنا * ورجل * حَسَنٌ * وامرأة * حَسَنةٌ * وقالوا امرأة * حَسْناءُ * ولم يقولوا رجل أحسن وهو اسم أُنث من غير تذكير كما قالوا غلام أمرد ولم يقولوا جارية مرداء فذّكؤوا من غير تأنيث و * حَسَّن * الشيء * تحسِينا * زينه و * أحْسَنَ * إليه وبه وهو يحسن الشيء أي يعلمه ويستحسنه أي يعده *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR22.049 harf: ( الحُسْنُ ، بالضمِّ : الجَمالُ ) ، ظاهِرُه تَرادفُهما .
وقالَ الأَصْمَعيُّ : الحُسْنُ في العَيْنَيْنِ ، والجَمالُ في الأَنْفِ .
وفي الصِّحاحِ : الحُسْنُ نَقِيضُ القُبْح .
وقالَ الأَزْهرِيُّ : الحُسْنُ نَعْتٌ لمَا حَسُن .
وقالَ الرَّاغبُ : الحُسْنُ عِبارَةٌ عن كلِّ مُسْتَحْسَنٍ مَرْغُوبٍ ، وذلِكَ ثلاثَةُ أَضْرُبٍ : مُسْتَحْسَن مِن جِهَةِ العَقْل ، ومُسْتَحْسَن مِن جِهَةِ الهَوَى ،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR18.566 harfحَسُنَ
1 حَسُنَ حسن حسنن , (S, Mgh, Msb, K, &c.,) which may also be written and pronounced حَسْنَ, with the dammeh suppressed, (S,) and حَسَنَ, (K,) aor. حَسُنَ , (TA,) inf. n. حُسْنٌ (S, * Msb, K, * TA) and حُسْنَى, (Ham p. 657, and Bd in ii. 77,) He, or it (a thing, S, Msb), had, or possessed, the quality termed حَسْنٌ [which see below; i. e., was, or became, good, or goodly, (generally the
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.558 harfحَسُنَ
حَسُنَ U ( n. ac. حُسْن 3 ),
a. Was beautiful, comely, fair; goodly, handsome.
حَسَّنَ
حَسَّنَ II ,
a. Made beautiful; adorned, embellished.
حَاْسَنَ
حَاْسَنَ III ,
a. Treated handsomely, well, kindly.
أَحْسَنَ
أَحْسَنَ IV ,
a. Acted, behaved well.
b. Knew well, was proficient in.
c. [ Ila ], Did good, gave alms to.
d. [ coll. ], Was able to.
تَحَسَّنَ
تَحَسَّنَ V ,
a. Was,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok60.457 harfحسن
حَسُنَ - يَحْسُنُ - حُسْن - حَسَن - حَسَنَة - أَحْسَن - حُسْنى - أَحْسَنَ - يُحْسِنُ - إِحْسان - إحْسانا - مُحْسِن - مُحْسِنِيْن
حَسُنَ - يَحْسُنُ + الكائن أو الشيء أو الأمر: يكون حسناً: تكون صفاته الطيبة والنافعة والإيجابية في خلقه وعمله ونفعه هي الغالبة
حُسْن: على وزن " فـُعـْل" اسم فعل " حَسُنَ - يَحْسُنُ ": غلبة الصفات الطيبة
Sîgalar(55)
- الْمُحْسِنِينَİyi davrananlar(الْمُفْعِلِينَ)×30
- حَسَنًاİyi(فَعَلًا)×18
- أَحْسَنُDaha iyi(أَفْعَلُ)×16
- أَحْسَنَEn iyi+1 anlam(أَفْعَلَ)×15
- الْحُسْنَىEn İyi(الْفُعْلَى)×13
- حَسَنَةًİyi(فَعَلَةً)×8
- حَسَنَةٌİyi(فَعَلَةٌ)×8
- إِحْسَانًاİyi davranmak(إِفْعَالًا)×6
- أَحْسَنُواİyi davrandılar(أَفْعَلُوا)×5
- بِالْحَسَنَةِİyi(بِالْفَعَلَةِ)×5
Mücavir kökler233 mücavir (521 toplam)
- سوأ
28 ortak ayet · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
- جزي
23 ortak ayet · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
- أجر
22 ortak ayet · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
- عمل
31 ortak ayet · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
- قرض
6 ortak ayet · Kırpıntı demektir
- ضيع
6 ortak ayet · Zayi eder
- أله
86 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- صلح
19 ortak ayet · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
- صوب
11 ortak ayet · Sağanak yağmur demektir
- أسو
3 ortak ayet · Örnek
- أوب
5 ortak ayet · Ev arı sürüsü anlamındadır
- حطط
2 ortak ayet · Hatit (Tı) cüce demektir
Geçtiği ayetler(177)
وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَدًا وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ
İyi davrananlarHani; şu kasabaya girin, dilediğiniz yerde istediğinizi bol bol yeyin, kapısından secde ederek girin, affet deyin, kusurlarınızı örtelim. İyilik
وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ
İyi davrananlarAllah yolunda infak edin ve ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın. İhsan edin, şüphesiz Allah ihsan edenleri sever.
… قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتَاعًا بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ
İyi davrananlarTemas etmediğiniz veya bir mehir kesmediğniz kadınları boşamışsanız, size vebal yoktur. Şu kadar ki, zengin olan kudretince, darda bulunan da halince ma’ruf bir fayda ile onları faydalandırmalıdır. Bu, iyilik edenlerin üzerine bir borçtur.
الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ
İyi davrananlarOnlar ki; bollukta ve darlıkta infak ederler, öfkelerini yenerler, insanların kusurlarını bağışlarlar. Allah, ihsan edenleri sever.
فَآتَاهُمُ اللَّهُ ثَوَابَ الدُّنْيَا وَحُسْنَ ثَوَابِ الْآخِرَةِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ
İyi davrananlarBu yüzden Allah, onlara dünya nimetini de, ahiret nimetini de fazlasıyla verdi. Ve Allah ihsan edenleri sever.
… قَلِيلًا مِنْهُمْ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ
İyi davrananlarAhidlerini bozmalarından ötürü onlara la’net ettik, kalblerini de katılaştırdık. Onlar, kelimeleri yerlerinden değiştiriyorlar. Kendilerine öğretilenlerin bir kısmını unuttular. İçlerinden pek azı müstesna daima hainliklerini görürsün. Sen; onları affet ve geç. Muhakkak Allah; ihsan edenleri sever.
فَأَثَابَهُمُ اللَّهُ بِمَا قَالُوا جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ
İyi davrananlarAllah da onları dediklerinden dolayı; altlarından ırmaklar akan cennetlerle mükafatlandırdı. Orada temelli kalacaklardır. İşte ihsan edenlerin mükafatı budur.
… ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ
İyi davrananlarİman edip salih amel işleyenler, sakınırlar, inanırlar ve salih amel işlerlerse; sonra sakınır ve ihsan ederlerse; daha önce tatmış olduklarından dolayı bir sorumluluk yoktur. Allah, ihsan edenleri sever.
… دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسَى وَهَارُونَ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ
İyi davrananlarVe Biz, ona İshak’ı ve Ya’kub’u ihsan ettik. Her birini hidayete erdirdik. Daha önce de Nuh’u ve onun soyundan Davud’u, Süleyman’ı, Eyyub’u, Yusuf’u, Musa’yı ve Harun’u hidayete erdirdik. İşte böyle mükafaatlandırırız ihsan edenleri.
وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا وَادْعُوهُ خَوْفًا وَطَمَعًا إِنَّ رَحْمَةَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ
İyi davrananlarIslah olmuşken yeryüzünde fesad çıkarmayın ve O’na korka korka ve ümitle yalvarın. Muhakkak ki Allah’ın rahmeti; ihsan edenlere çok yakındır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حسن |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | خير, طيب, صلح, فضل |
| Zıt Kök | قبح |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin pürüzsüz, uyumlu, göze ve duyuya hoş gelen, kemale ermiş fiziki yetkinlikte olması |
| Çekirdek Özet 2 | Amelde, sözde ve ahlakta adaletin ve asgari sınırın ötesine geçerek mükemmellik ve zarafet üretme |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık, davranış ve karşılık düzeninde estetik, ahlaki ve ontolojik dengeyi kemal derecesinde kurma |
| Kritik Hata Riski | İhsanı yalnızca zihinsel niyet veya bireysel hayırseverliğe indirgeyip varoluşsal mükemmellik ve adalet üstü ihsan boyutunu yok saymak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حس | Duyusal algı, varlığın incelikle hissedilmesi, dış yüzeydeki temas ve fark ediliş; حسس, حسب, حسد, حسر, حسم köklerinde olduğu gibi bir şeyin duyulur veya sayılır nitelik kazanması | ن | Canlılık, süreklilik ve görünür kemal katan ن harfinin eklenmesiyle duyumsanan şeyin sadece algılanması değil, algılayanda derin bir memnuniyet, uyum, letafet ve eksiksiz bir güzellik doğurması haline dönüşmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar | Sınırları belirleme, koruma, bir alanı kuşatıp derli toplu ve pürüzsüz tutma payı taşır. |
| س | Diken, destek | Tutunma, dengede durma, bir yapıya sarsılmaz bir intizam ve dayanıklılık verme hareketini temsil eder. |
| ن | Filiz, yılan, balık | Süreklilik, akışkan canlılık, yenilenme ve açığa çıkan taze form hareketini ekler. |
| حسن | Kuşatılmış ve korunan bir bütünün sarsılmaz bir dengeyle birleşip dışarıya kesintisiz bir canlılık ve uyum yayması | Varlığın veya eylemin kusurlardan korunarak dengeli, ahenkli, sürekli ve albenisi yüksek yetkin bir surete kavuşması hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Pürüzsüz, yumuşak ve yüksek kum tepesi (el-hablü mine’r-raml), bedende dirsekle bilek arasındaki pürüzsüz ve düzgün önkol kemiği, biçimli ve eksiksiz azalar. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şemmâh b. Dırâr’a ait beyitte sevgilinin boynunun ve endamının eksiksiz duruluğu için bu kök kullanılmıştır: دارَ الفَتاةِ التي كُنّا نقولُ لها / يا ظبيةً عُطُلاً حُسّانَة الجِيدِ |
| Erken Arapça kullanım | İbnü’l-A‘râbî ve el-Asmaî nakillerinde bedenin kaba ve pürüzlü olmaması, bir vadinin veya tepenin gözü okşayan kesintisiz yumuşak yükseltisi (el-hasen) olarak geçmektedir. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Şemmâh Dîvânı.
Sami etimolojik katman
Arapça حسن kökü, Sami dillerinin güneybatı kolunda özellikle estetik, ahlaki ve fiziksel yetkinliği, pürüzsüzlüğü ve göze hoş gelmeyi ifade eden gelişkin bir semantik hat çizer. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Ârâmîce/Süryanice) Arapçadaki bu kökün doğrudan birebir ses denkliğiyle aynı anlamı taşıyan yaygın bir kök formu yerine, benzer semantik alanı karşılayan kökler öne çıksa da, Güney Sami (Arapça ve Eski Güney Arapçası kitabeleri) sahasında kök yetkinlik, iyilik ve güzellik ekseninde son derece merkezidir. Sabî dilinde ḥsn kökü güç, sağlamlık ve korunaklı yetkin yapı anlamında belgelenmiştir. Bu durum, kökün en ilksel katmanda fiziki bir sağlamlık, kusursuzluk ve pürüzsüzlük bildirdiğini, Arapça içinde bu sağlamlık ve pürüzsüzlük algısının göze ve akla hoş gelen biçimsel ve ahlaki kemale evrildiğini gösterir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Biella (Dictionary of Old South Arabic).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | حسن kökünün bedensel pürüzsüzlük ve kum tepesi gibi doğal formlardan ahlaki kemale geçişi | Çöl coğrafyasında engebesiz, yumuşak, göze dinginlik veren kum tepesi ve eklem pürüzsüzlüğü zamanla hoşa giden her türlü zahiri ve batıni mükemmelliğe ad olmuştur. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Arapçası ve Eski Sami kök katmanındaki ḥsn paralelliği | Eski Güney Arapçasında sağlamlık, mükemmellik ve kusursuz tahkimat ile örtüşür; kuzeybatı kolunda sınırlı izler taşır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik dil ailesi genelinde biçimsel pürüzsüzlük ve iyilik çekirdeği | Bazı Berberi ve Doğu Çad dillerindeki hoşa gitme ve parlaklık bildiren ses öbekleriyle zayıf tipolojik yakınlıklar ileri sürülmüştür. | Muhtemel |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Cohen, HALOT.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حسن | Anlamlı | Güzellik, iyilik, kemal | Pürüzsüzlük, estetik ve ahlaki mükemmellik, hoşa gitme. | Hedef kök; Kur'an'da çok sık geçer. |
| حنس | Anlamlı | Katılık, direnç gösterme, sapma | Bir şeye yapışıp kalmak veya haktan sapmak. | Kur'an'da geçmez; hedef kökteki uyum ve yumuşaklığın tersine katılık bildirir. |
| سحن | Anlamlı | Yumuşatma, ezme, yüz cildi | Bir şeyi sürterek pürüzsüzleştirmek, derinin rengi ve yumuşaklığı. | Kur'an'da geçmez; hedef kökün pürüzsüzlük çekirdeğiyle doğrudan akrabadır. |
| سنح | Anlamlı | İmkan doğması, öne çıkma | Bir fırsatın veya avın sağdan gelerek elverişli görünmesi. | Kur'an'da geçmez; yatkınlık ve uygunluk yönüyle hedef kökle dolaylı temas kurar. |
| نحس | Anlamlı | Uğursuzluk, toz, darlık | Zorluk, karanlık, sıkıntı ve kötülüğün çökmesi. | Kur'an'da geçer; hedef kökün tam bir semantik karşıtı (ters çevrilmiş hâli) gibidir. |
| نسح | Anlamlı | Kurutma, yelin tozu savurması | Rüzgarın yeri süpürüp kurutması, unun elenmesi. | Kur'an'da geçmez; pürüzleri ayıklama fiziki eylemini taşır. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حسن | Merkez | Güzellik ve iyilik | Biçimsel uyum, içsel yetkinlik ve adalet üstü letafetin birlikte bulunması. | Hem akla hem duyuya hoş gelen, kemale ermiş mükemmellik. |
| خير | Komşu | Seçkinlik ve fayda | İki şey arasında daha yararlı ve üstün olanı seçmeyi ifade eder. | خير menfaat ve tercihe dayanırken, حسن özündeki ahenk ve güzelliğe odaklanır. |
| طيب | Komşu | Temizlik ve lezzet | Kirlilikten, pürüzden ve haramdan arınmış nefis ve hoş olma durumu. | طيب duyusal ve fıtri lezzet/arınmışlık bildirirken, حسن biçimsel ve ahlaki kemali kuşatır. |
| صلح | Komşu | Düzgünlük ve elverişlilik | Fesadın zıddı olup bozukluğun giderilmesi ve işlevsellik. | صلح bozulmamış asgari doğru durumu kurar; حسن ise o doğrunun estetik zirvesidir. |
| فضل | Komşu | Artıklık ve üstünlük | Bir hakkın veya payın üzerine eklenen fazlalık ve ihsan. | فضل miktar ve derece fazlalığı iken, حسن eylemin icra tarzındaki inceliktir. |
| قبح | Zıt | Çirkinlik ve bozukluk | Duyuya, akla ve fıtrata itici gelen dengesizlik ve kötülük. | حسن kökünün Kur'an ve dildeki doğrudan zıddıdır; nahoş ve değersiz olanı gösterir. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حسن | Güzellik, iyilik, kemal | Estetik, ahlaki ve eylemsel mükemmelliğin tamamını kuşatır. | Kesin |
| Latince | Pulchritudo, bonitas, decor | Güzellik, ahlaki iyilik, zarafet | Pulchritudo estetiği, bonitas iyiliği verir; Arapçadaki her ikisinin organik birliğini tek sözcükte tam kuramaz. | Güçlü |
| İngilizce | Beauty, goodness, excellence | Güzellik, iyilik, mükemmellik | Excellence (ihsan) ve beauty (hüsn) birleşimidir; modern İngilizcede etik ile estetik ayrıştığı için kökü parçalar. | Güçlü |
| Almanca | Schönheit, Güte, Vortrefflichkeit | Güzellik, iyilik, üstün nitelik | Güte ahlaki boyutu, Schönheit estetik boyutu karşılar; kökün türevlerindeki verme ve titizlik boyutunu Vortrefflichkeit tamamlar. | Güçlü |
| Fransızca | Beauté, bonté, perfection | Güzellik, iyilik, yetkinlik | Bonté ahlaki eylemi, beauté biçimsel ahengi karşılar; ihsan makamını perfection (kusursuzluk) ifade eder. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَحْسَنُ | En uygun, en yetkin, en güzel olan | Sözün, amelin ve yaratılış formunun en üst kıvamı (İsrâ 17:53, Tîn 95:4). |
| الْمُحْسِنِينَ | İşini en güzel yapanlar, ihsan sahipleri | Görevini hakkıyla yerine getiren, affeden ve adalet üstü davranan takva ehli (Âl-i İmrân 3:134, Mâide 5:93). |
| حَسَنًا / حَسَنَةً | Hoş, meşru, bereketli dünya ve ahiret nimeti | İnsana sevinç veren meşru rızık, çocuk, zafer veya afiyet (Bakara 2:201, Nahl 16:67). |
| الْحُسْنَى | Cennet, en güzel akıbet, en mükemmel isimler | İlahi isimlerin mutlak kemali veya amellerin karşılığı olan en yüce mükafat (Yûnus 10:26, Tâhâ 20:8). |
| إِحْسَانًا | Adaletin üstünde lütuf, anne-babaya tam ihtimam | Hak edilenden fazlasını vermek, ebeveyne zarafetle ve titizlikle davranmak (Bakara 2:83, İsrâ 17:23). |
| حَسَنَةٌ | İtaat, salih amel ve sevap | Kötülüğün (seyyie) zıddı olarak ilahi rızayı celbeden fiil (En'âm 6:160, Hûd 11:114). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hüsün ve kubuh meselesi | İyilik ve kötülüğün akılla mı (Mu'tezile) yoksa sadece şeriatın bildirmesiyle mi (Eş'ariyye) bilineceği. | Ahlaki ve varlıksal değerin kaynağı ve mahiyeti. |
| Fıkıh | İhsan ve istihsan yöntemi | Katı kıyastan daha adil ve kamu yararına uygun olan çözüme geçme ve borçta/muamelede lütufkarlık. | Hukuki katılığı aşan adalet, zarafet ve hak sahibine hakkından fazlasını sunma. |
| Tefsir | Adl ve ihsan dengesi | Nahl 16:90 bağlamında adaletin farzı/denkliği, ihsanın ise nafileyi, fazileti ve affı temsil etmesi. | Asgari yükümlülüğün ötesine geçen kemal derecesi. |
| Hadis | Cibril hadisindeki ihsan tanımı | "Allah'ı görüyormuşçasına ibadet etmek" formülüyle kullukta iç ve dış mutlak farkındalık ve odaklanma. | Amelin şeklinden çıkıp içsel müşahede ve titizliğe dönüşmesi. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ubudiyet ve marifet | İhsan makamı | Kullukta samimiyet ve kemal | Amelin sadece şeklen geçerli olması değil, huşu ve bilinçle en üst kalitede yapılmasıdır. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve hikmet | Ahsen-i kavl ve istihsan | Doğrunun en zarifini seçme | Fikirler arasında en tutarlı, en faydalı ve gerçeğe en mutabık olanı tespit etme mekanizmasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve kamu ahlakı | Adaletin ihsanla ikmali | Sosyal gerilimi lütufla çözme | İdarenin sadece katı kanun maddeleriyle değil, merhamet ve bağışlama ile toplumu bir arada tutmasıdır. | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret ve borç ilişkileri | Karz-ı hasen ve lütuf | Sömürüyü önleyip dayanışma üretme | Faizin zıddı olarak geri dönüş beklentisini Allah'a havale eden, darda kalana kolaylık sağlayan akit ahlakıdır. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Optimizasyon ve minimum enerji ilkesi | Fizikte bir sistemin en kararlı, en pürüzsüz ve minimum eforla maksimum dengeyi kurduğu durum (en uygun geometri, altın oran) doğrudan hüsn hareketinin maddi yansımasıdır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Pozitif toplamlı ilişki ve üst ahlak | Hukuk ve sosyolojide sadece sıfır toplamlı denklik (kısas/denk mübadele) yerine, taraflardan birinin affı veya fazladan katkısıyla sistemin toplam refah ve barışını artıran tutumdur. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İhsanı sadece birine sadaka vermek, hüsnü ise sadece göz zevkine hitap eden fiziksel güzellik zannetmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | حسن kökü, ontolojik yaratılıştan (ahsen-i takvîm) sözün seçimine (ahsenü’l-hadîs), amelin kalitesinden (ahsenü amelen) cennetin kendisine (el-hüsnâ) kadar varlığın her alanındaki mutlak kemali kuşatır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Din ve ahlakın sadece asgari kurallardan ibaret olduğu zannedilir; amellerde aranan zarafet, ustalık, derinlik ve estetik şuur yok edilerek katı ve ruhsuz bir şekilciliğe savrulunur. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan için öngördüğü nihai hedef sadece kötülükten kaçınmak değil, ihsan kıvamına ulaşmaktır. Kök, dinin estetik ile ahlakı, amelle marifeti birbirinden ayırmayan tevhidî mimarisini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İmtihanın amacını açıklayan ayetlerde (Mülk 67:2), tebliğ ve hitap usulünde (Nahl 16:125), anne-baba ve toplumsal ilişkilerde (Bakara 2:83, İsrâ 17:23) ve ilahi isimlerin anlatımında (A'râf 7:180). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İslam'ın sadece bir yasaklar manzumesi olduğu veya adaletin katı bir eşitlikten ibaret kaldığı yanılgısını düzeltir; adaletin zemin, ihsanın ise nihai tavan olduğunu ilan eder. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBedenin pürüzsüz eklemi, yumuşak ve göz okşayan kum tepesi, şekilsel intizam ve engebesizlik.
- Soyut anlamBir işi, hali veya nesneyi akla, ruha ve fıtrata tam bir hoşnutluk verecek şekilde eksiksiz, dengeli ve adalet üstü bir letafetle tamamlama.
- Sistematik karşılıkAdalet seviyesinin () üzerine eklenen pozitif ve dengeleyici lütuf () ile ulaşılan mutlak kemal durumu ().
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde adaleti ve asgari denklik durumunu, lütuf, fazilet ve estetik katkıyı, ise ihsan ve hüsn sonucunu temsil eder. Sistemin sadece denkliğe () mahkûm kalmayıp pozitif bir lütuf ve özen () girdisiyle daha yüksek bir yetkinlik ve barış düzeyine () ulaşması kökün hareket mantığını kurar.