جرم
ج - ر - م
KÖK- 66 geçiş
- 65 ayet
- 16 sîga
- 13 sözlük
Cürame hurma döküntüsü demektir. Hurma toplarken yaramayan hurma döküntüsüdür. Buğdaydan veya hurmadan kopup dökülen döküntü veya ağaç kesildikten ve dalları koparıldıktan sonra kalan kütük veya insanın bedeni demektir. “Darb” insanın bedeninde iz bırakmayan ama eziyet veren etkidir. “Cürüm” ise insanı parçalayan veya öldüren müessir fiildir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Cürame hurma döküntüsü demektir. Hurma toplarken yaramayan hurma döküntüsüdür. Buğdaydan veya hurmadan kopup dökülen döküntü veya ağaç kesildikten ve dalları koparıldıktan sonra kalan kütük veya insanın bedeni demektir. “Darb” insanın bedeninde iz bırakmayan ama eziyet veren etkidir. “Cürüm” ise insanı parçalayan veya öldüren müessir fiildir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR4.137 harfباب الجيم والراء والميم معهما
ج ر م، ج م ر، م ج ر، م ر ج، ر م ج، ر ج م مستعملات
جرم:
أرض جَرمٌ، وأرضٌ صَردٌ دَخيلانِ مُستعملانِ في الحجرِّ والبردِ.
والجِرمُ، ألواح الجَسدِ وجُثمانهُ.
ورجل جَريمٌ وامرأةٌ جَريمةٌ أي ذات جِرمٍ أي جِسمٍ.
وجِرمُ الصَّوتِ: جهارتهُ، تقول: ما عَرفته إلا بِجِرمِ صوته.
وفُلانٌ له جَريمةٌ أي جُرمٌ، وهو مضدر الجارِم الذي يَجرِمُ على نفسه وقومهِ شراً، وهو الجارمُ، قال
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.470 harfالجُرْمُ: الذَنْبُ، والجريمةُ مثله. تقول منه: جَرَمَ وأَجْرَمَ واجْتَرَمَ بمعنىً.
والجَرْمُ: الحَرُّ، فارسيٌّ معرّبٌ. والجرومُ من البلادِ: خلاف الصُرود.
والجَرْمُ: القطعُ. وقد جَرَمَ النخلَ واجْتَرَمَهُ، أي صَرَمَهُ فهو جارِمٌ. وقومٌ جُرَّمٌ وجُرَّامٌ. وهذا زمن الجِرامِ والجَرامِ.
وجَرَمْتُ صوفَ الشاة، أي جَزَزْتُهُ. وقد جَرَمْتُ منه، إذا أخذتَ منه، مثل جَلَمْتُ.
والجِرْمُ بالكسر: الجسدُ.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR20.398 harfج ر م
جرم ، جمر ، رمج ، رجم ، مرج ، مجر : مستعملة .
جرم : الحرَّاني ، عن ابْنِ السِّكِّيت : الْجَرْمُ : الْقَطْع ، يقال : جَرَمَه يَجْرِمُه جَرْماً إذا قَطَعه . والْجِرْمُ : الْجَسَد ، والجِرْمُ : الصَّوت .
قال : وحَكَى لنا أَبُو عمرو : جِلَّةٌ جَرِيمٌ ، أي عِظَامُ الأجْرام ، يَعْني الأجْسام .
ثعلبُ عن عَمْرو ، عن أَبيه : الْجِرْمُ : البَدَن ، والْجِرْمُ : اللَّون ، والجِرم : الصَّوْت . ويقال :
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR14.456 harf(باب الجيم والراء وما يثلثهما)
(جرز) الجيم والراء والزاء أصلٌ واحد، وهو القطْع. يقال جَرَزْتُ الشيءَ قطعتُه. وسيفٌ جُرَاز أي قَطّاع. وأرضٌ جُرُزٌ لا نَبْت بها. كأنَّه قُطِع عنها. قال الكسائي* والأصمعيّ : أرضٌ مجروزة من الجرز، وهي التي لم يُصِبْها المطر، ويقال هي التي أُكل نباتُها. والجَرُوزُ: الرّجُل الذي إذا أكل لم يترُكْ على المائدةِ شيئاً، وكذلك المرأةُ الجَرُوزُ، والنّاقةُ. قال:
* تَرَى
(باب الجيم والراء وما يثلثهما) (جرز) الجيم والراء والزاء أصلٌ واحد، وهو القطْع. يقال جَرَزْتُ الشيءَ قطعتُه. وسيفٌ جُرَاز أي قَطّاع. وأرضٌ جُرُزٌ لا نَبْت بها. كأنَّه قُطِع عنها. قال الكسائي* والأصمعيّ : أرضٌ مجروزة من الجرز، وهي التي لم يُصِبْها المطر، ويقال هي التي أُكل نباتُها. والجَرُوزُ: الرّجُل الذي إذا أكل لم يترُكْ على المائدةِ شيئاً، وكذلك المرأةُ الجَرُوزُ، والنّاقةُ. قال: * تَرَى العَجُوزَ خَِبَّةً جَرُوزَا * والعرب تقول في أمثالها: "لن ترضى شانِئةٌ إلاّ بجَرْزة([1])، أي إنّها مِن شِدّة بَغضائها وحسَدها لا ترضى للذين تُبغِضُهم إلاّ بالاستئصال. والجارز: الشديد من السُّعال، وذلك أنّه يقطَع الحَلْق. قال الشمّاخ: * لها بالرُّغامَى والخياشيمِ جارزُ([2]) * ويقال أرضٌ جارِزةٌ: يابسة غليظة يكتنفها رَمْل. وامرأةٌ جارِزٌ عاقر. فأمّا قولهم ذو جَرَزٍ إذا كان غليظاً صُلْباً، وكذلك البعيرُ، فهو عندي محمولٌ على الأرض الجارزة الغليظة. وقد مضى ذِكرُها. (جرس) الجيم والراء والسين أصلٌ واحد، وهو من الصَّوت، وما بعد ذلك فمحمول عليه. قالوا: الجَرْس الصَّوت الخفيّ، يقال ما سمعت لـه جَرْساً، وسمِعتُ جَرْسَ الطّير، إذا سمعتَ صوتَ مناقيرها على شيء([3]) تأكله. وقد أجْرَسَ الطائر. ومما حُمِل على هذا قولهم للنَّحل جوارس، بمعنى أواكِل، وذلك أنّ لها عند ذلك أدنى شيءٍ كأنه صوت. قال أبو ذؤيبٍ يذكر نَحْلا: يَظَلُّ على الثَّمراءِ منها جَوَارسٌ *** مَرَاضيعُ صُهْبُ الرّيش زُغبٌ رِقابُها([4])والجَرَس: الذي يعلَّق على الجِمال. وفي الحديث: "لا تصحبُ الملائكةُ رُِفْقَةً فيها جَرَسٌ". ويقال جَرَسْتُ بالكلام أي تكلّمتُ به. وأجْرَسَ الحَلْيُ: صوَّت. قال: تَسْمَعُ لِلحَلْيِ إذا ما وَسْوَسَا *** وارتجَّ في أجْيَادها وأجْرَسا([5])ومما شذَّ عن هذا الأصل الرجل المجرّس([6]) وهو المجرّب. ومعنى جَرَْسٌ من الليل، أي طائفة. (جرش) الجيم والراء والشين أصلٌ واحد وهو جَرْش الشَّيء: أنْ يُدقَّ ولا يُنْعَم دَقُّه. يقال جَرَشْته، وهو جَرِيش. والجُرَاشة: ما سقط من الشيءِ المجروش. وجرّشت الرأس بالمشط: حككته حتَّى تَستكثِرَ الإبْرِيَة([7]). وذكر الخليل أنّ الجَرش الأكْل. ومما شذَّ عن الباب الجِرِشَّى، وهو النَّفس. قال: * إليه الجِرِشَّى وارْمَعَلَّ حَنِينُها([8]) * فأمّا قولهم مَضَى جَرْشٌ من اللّيل، فهي الطائفة، وهو شاذٌّ عن الأصل الذي ذكرناه. قال: * حتى إذا [ما] تُرِكَتْ بجَرْشِ([9]) * (جرض) الجيم والراء والضاد أصلانِ: أحدهما جنسٌ من الغَصَص، والآخر من العِظَم. فأمّا الأوّل فيقولون جَرِضَ بِرِيقه([10]) إذا اغتصَّ به. قال: كأنّ الفتى لم يَغْنَ في النَّاسِ ليلةً *** إذا اختَلَفَ اللَّحْيانِ عند الجَرِيضِ([11])قال الخليل: الجَرَضُ أن يبتلع الإنسانُ ريقَه على همٍّ وحزْنٍ. ويقال: مات فلانٌ جَرِيضاً، أي مغموماً. والثاني قولهم بعيرٌ جِرْوَاضٌ، أي غليظ. والجُرائِض: البعير الضَّخم، ويقال الشّديد الأكل. ونعجة جُرَئِضةٌ([12]) ضَخْمة. (جرع) الجيم والراء والعين يدلّ على قلّة الشيء المشروب. يقال: جَرِع الشاربُ الماءَ يجرَعُه، وجَرَعَ يجرَعُ. فأمَّا [الجرعاء فـ] الرَّملة التي لا تُنبت شيئاً، وذلك من أنّ الشُّرب لاينفَعُها فكأنَّها لم تَرْوَ. قال ذو الرمّة: أمَا استَحْلَبَتْ عينَيْكَ إلاَّ مَحَلَّةٌ *** بجُمْهُورِ حُزْوَى أم بجرعاءِ مالكِ([13])ومن الباب قولهم: "أفْلَتَ فلانٌ بجُرَيْعَة الذَّقَن"، وهو آخِرُ ما يخرُجُ من النَّفَس. كذا قال الفرّاء. ويقال نُوقٌ مَجَارِيعُ: قليلات اللَّبن، كأنّه ليس في ضُروعها إلا جُرَعٌ. ومما شذّ عن هذا الأصل الجَرَع: التواءٌ في قوَّةٍ من قُوَى الحَبْل ظاهرةٍ على سائر القُوَى. (جرف) الجيم والراء والفاء أصلٌ واحدٌ، هو أخْذ الشيءِ كلِّه هَبْشاً. يقال: جَرَفْتُ الشيءَ جَرْفاً، إذا ذهبْتَ به كلِّه. وسيفٌ جُرَافٌ([14]) يُذْهِبُ كلَّ شيء. والجُرُْف المكان يأكله السيل. وجَرَّفَ الدهرُ مالَه*: اجتاحه. ومال مُجَرَّف. ورجل جُرَافٌ نُكَحَةٌ، كأنّه يجرِف ذلك جرْفاً. ومن الباب: الجُرْفَة: أنْ تُقَْطَع من فخذِ البعير جلدَةٌ وتُجْمَع على فَخِذه. (جرل) الجيم والراء واللام أصلان: أحدهما الحجارة: والآخر لونٌ من الألوان. فالأول الجَرْوَل والجرَاوِل الحجارة. يقال: أرض جَرِلةٌ، إذا كانت كثيرةَ الجراول. والأَجْرَال جمع الجَرَل، وهو مكان ذو حجارة. قال جرير: مِن كلِّ مشترِفٍ وإنْ بَعُدَ المَدَى *** ضَرِمِ الرِّفاقِ مُناقِلِ الأَجْرَالِ([15]) والآخَر الجِرْيال، وهو الصِّبْغ الأحمر؛ ولذلك سميت الخمر جِرْيالاً. فأما قول الأعشى: وسَبيئةٍ مِمّا تُعَتِّقُ بابِلٌ *** كدَمِ الذَّبيحِ سلبتُها جِرْيالَها([16])فقال قومٌ: أراد لونَها، وهي حمرتها. رووا عنه في ذلك روايةً تدلُّ على أنّه أراد لونَها([17]). (جرم) الجيم والراء والميم أصلٌ واحد يرجع إليه الفروع. فالجرْمُ القطْع. ويقال لِصَِرام النَّخل الجَِرَام. وقد جاءَ زمن الجَِرَامِ. وجَرَمْتُ صُوف الشَّاةِ وأخذته. والجُرَامةُ: ما سقطَ من التّمْرِ إذا جُرِم. ويقال الجُرامة ما التُقِط من كَرَبِهِ بعد ما يُصْرَمُ. ويقال سنة مجَرَّمَةٌ ، أي تامّة، كأنها تصرَّمَت عن تمام. وهو من تجرَّم الليلُ ذَهَب. والجَرَام والجَريم: التَّمْر اليابس. فهذا كلُّه متّفقٌ لفظاً ومعنىً وقياساً. ومما يُردّ إليه قولهم جَرَم، أي كَسَب؛ لأن الذي يَحُوزُه فكأنه اقتطَعَه. وفلانٌ جَرِيمةُ أهله، أي كاسِبُهم. قال: جَريمةَ ناهضٍ في رَأسِ نِيقٍ *** تَرَى لِعظامِ ما جَمَعَتْ صَلِيبا([18])يصف عقاباً. يقول: هي كاسِبَةُ ناهضٍ. أراد فرخَها. والجُرْم والجَريمة: الذَّنْب وهو من الأوَّل؛ لأنه كَسْبٌ، والكَسْب اقتطاع. وقالوا في قولهم "لا جَرَم": هو من قولهم جَرَمْتُ أي كسَبت. وأنشدوا: ولقد طعنتُ أبا عُيَيْنَةَ طَعْنَةً *** جَرَمَتْ فَزَارَةَ بَعْدَها أن يَغْضَبُوا([19])أي كَسَبَتْهُمْ غضباً. والجَسَدُ جِرْمٌ، لأنّ لـه قَدْراً وتَقْطيعاً. ويقال مَشْيَخَةٌ جِلّةٌ جَريم، أي عظام الأجرام. فأمّا قولُهم لصاحب الصَّوت: إنه لحسن الجِرْم، فقال قوم: الصَّوْتُ يقال له الجِرْم. وأصحُّ من ذلك قول أبي بكر بن دريد إنَّ معناه حَسنُ خروجِ الصّوتِ من الجِرْم. وبنو جارمٍ في العرب. والجارم: الكاسب، وهو قول القائل: * والجارميُّ عميدُها([20]) * وجَرْمٌ هو الكَسْبُ، وبه سمِّيَتْ جَرْمٌ، وهما بطنان: أحدهما في قضاعة، والآخر في طيّ. (جرن) الجيم والراء والنون أصلٌ واحد، يدلُّ على اللين والسُّهولة. يقال للبَيْدَرِ جَرينٌ؛ لأنّه مكان قد أُصْلِحَ ومُلِّسَ. والجارن من الثياب: الذي انسَحَق ولانَ. وجَرَنَتِ الدِّرْعُ: لانَتْ وامْلاَسَّتْ. ومن الباب جِرَانُ البعير: مُقَدَّم عُنُقه من مَذْبَحِهِ، والجمع جُرُن([21]). قال: خُذا حَذَراً يا جارَتَيَّ فإنَّني *** رأيتُ جِرَانَ العَوْدِ قد كادَ يَصْلُحُ([22])وذكرَ ناسٌ أنّ الجارنَ ولد الحيّة. فإن كان صحيحاً فهو من الباب، لأنه ليِّن المسِّ أملس. (جره) الجيم والراء والهاء كلمةٌ واحدة، وهي الجَرَاهية. قال أبو عُبيدٍ: جَراهيةُ القوم: جَلَبَتُهُم وكلامُهم في علانيتهم دون سِرِّهم. ولو قال قائل: إنّ هذا مقلوبٌ من الجَهْرِ والجَهْرَاء والجَهارة لكان مَذْهباً. (جرو) الجيم والراء والواو أصلٌ واحدٌ، وهو الصَّغير من ولد الكلب، ثم يحمل عليه غيرُه تشبيهاً. فالجَرو للكلب وغيره. ويقال: سَبُعةٌ مُجْرِيَةٌ ومُجْرٍ، إذا كان معها جِرْوُها. قال: وتَجُرُّ مُجْرِيَةٌ لها *** لحمِي إلى أجْرٍ حَوَاشِبْ([23])فهذا الأصل. ثم* يقال للصَّغيرة من القِثّاء الجِرْوة. وفي الحديث: أُتِي النبي صلى الله عليه وسلم بأَجْرٍ زُغْبٍ([24])"، وكذلك جَُِرْو الحنظل والرُّمّان. يعني أنها صغيرة. وبنو جِرْوة بطنٌ من العرب. ويقال ألقى الرّجُل جِرْوَتَه، أي ربَط جَأْشَه، وصَبَر على الأمر، كأنّه ربط جرواً وسكّنَه. وهو تشبيهٌ. (جري) الجيم والراء والياء أصلٌ واحدٌ، وهو انسياحُ الشيء. يقال جَرَى الماء يَجْري جَرْيَةً وجَرْياً وجَرَياناً. ويقال للعَادة الإجْرِيَّا([25])، وذلك أنّه الوجْه الذي يجري فيه الإنسان. والجَرِيُّ: الوكيل، وهو بيّن الجِراية، تقول جَرَّيت جَرِيّاً واستَجْرَيتُ، أي اتَّخذْت. وفي الحديث: "لا يُجَرِّينَّكم الشّيطان([26])". وسمِّي الوكيلُ جَريّاً لأنّه يَجْري مَجْرى موكّله، والجمع أجْرِيَاء. فأمّا السفينة فهي الجارية، وكذلك الشَّمس، وهو القياس. والجارية من النِّساء من ذلك أيضاً، لأنَّها تُسْتَجْرَى في الخِدمة، وهي بيِّنة الجِراء. قال: والبِيضُ قد عَنَسَت وطال جِراؤُها *** ونَشَأن في قِنٍّ وفي أذْوادِ([27])ويقال: كان ذلك في أيّامِ جِرائها، أي صباها. وأما الجِرِّيَّة، وهي الحَوْصلة فالأصل الذي يعوَّل عليه فيها أنَّ الجيم مبدلة من قاف، كأن أصلها قِرِّيّة، لأنّها تَقْرِي الشيءَ أي تجمعه، ثم أبدَلُوا القافَ جيماً كما يفعلون ذلك فيهما. (جرب) الجيم والراء والباء أصلان: أحدهما الشَّيء البسيط يعلوه كالنبات من جنسه، والآخَر شيءٌ يحوي شيئاً. فالأوّل الجرَب وهو معروف، وهو شيءٌ ينبت على الجلْد من جنسه. يقال بعيرٌ أجرب، والجَمْع جَرْبَى. قال القطران: أنا القَطِرانُ والشُّعراءُ جرْبَى *** وفي القَطِرانِ للجَرْبَى شِفاءُ وممّا يُحمَل على هذا تشبيهاً تسميتُهم السَّماء جَرْباء، شبّهت كواكبُها بجرَب الأجرَب. قال أسامة بنُ الحارث: أرَتْهُ من الجرْباءِ في كلِّ مَنْظرٍ *** طِباباً فمَثْوَاهُ النَّهارَ المَرَاكِدُ([28])وقال الأعشى: تناول كلباً في ديارهم *** وكاد يسمو إلى الجرْباء فارتَفَعا([29])والجِرْبَة: القَرَاح، وهو ذلك القياس لأنّه بسيطٌ يعلوه ما يعلوه منه. قال الأسعر: أما إذا يَعْلُو فثعلبُ جِرْبَةٍ *** أو ذِئبُ عادية يُعَجْرِمُ عَجْرَمَهْ([30])العجرمة:سُرعةٌ في خِفّة. وكان أبو عبيد يقول: الجِرْبة المزرعة. قال بشر: * على جرْبة تعلو الدِّبارَ غُروبُها([31]) * قال أبو حَنيفة: يقال للمجَرَّة جِرْبة النُّجوم. قال الشّاعر: وخَوَتْ جِرْبَةُ النّجوم فما تشْـ *** ـرب أُرْوِيَّةٌ بمَرْي الجنُوبِ([32])خَيُّها: أن لا تُمطِر([33]). ومَرْي الجَنُوب: استدرارُها الغَيث. والأصل الآخر الجِراب، وهو معروف. وجرابُ البئر: جوفُها من أعلاها إلى أسفلها. والجَرَبَّةُ: العانة من الحمير، وهو من بابِ ما قَبْله، لأن في ذلك تجمُّعاً. وربَّما سمَّوا الأقوياء من الناس إذا اجتمعُوا جَرَبَّةً. قال: ليس بنا فقرٌ إلى التَّشَكِّي *** جَرَبَّةٌ كحُمُرِ الأبَكِّ([34]) (جرج) الجيم والراء والجيم كلمة واحدة، وهي الجادّة، يقال لها جَرَجَة. وزعم ناسٌ أنّ هذا مما صحَّف فيه أبو عُبيدٍ. وليس الأمر على ما ذكَرُوه، والجَرَجَةُ صحيحة. وقياسها جُرَيج اسم رجل. ويقال إنّ الجَرِجَ القَلِق. قال: * خلخالُها في ساقها غيرُ جَرِجْ([35]) * وهذا ممكنٌ أن يقال مبدل من مَرِج. قال ابن دريد: والجَرَجُ الأرض ذاتُ الحجارة. فأما الجُرْجة لِشيءٍ([36]) شِبْه الخُرْج والعَيْبة، فما أُراها عربيةً مَحْضة. على أنّ أوساً قد قال: ثلاثةُ أبرادٍ جيادٍ وجُرْجَة *** وأدْكَنُ من أرْيِ الدُّبور مُعَسَّلُ([37]) (جرح) الجيم والراء والحاء أصلان: أحدهما الكسب، والثاني شَقّ الجِلْد. فالأوَّل قولهم [اجترح] إذا عمل وكَسبَ. قال الله عزّ وجلّ: ﴿أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ﴾ [الجاثية 21]. وإنَّما سمى ذلك اجتراحاً لأنه عَمَلٌ* بالجوَارح، وهي الأعضاء الكواسب. والجوارحُ من الطَّير والسباع: ذَوَاتُ الصَّيد. وأما الآخَر [فقولهم] جرحَهُ بحديدةٍ جرْحاً، والاسم الجُرْح. ويقال جرَح الشاهدَ إذا ردّ قولَه بِنَثاً غيرِ جميل. واستَجْرَحَ فلانٌ إذا عمل ما يُجْرَح من أجله. فأمَّا قول أبي عبيدٍ في حديث عبد الملك: "قد وعظتُكم فلم تزدادُوا على الموعظة إلاّ استجراحا" إنه النُّقصان من الخير، فالمعنى صحيح إلاّ أنّ اللفظ لا يدلُّ عليه. والذي أراده عبدُ الملك ما فسَّرناه. أي إنّكم ما تزدادون على الوعْظ إلاّ ما يكسبكم الجَرْحَ والطَّعنَ عليكم، كما تُجرَح الأحاديث. وقال أبو عبيد: يريد أنَّها كثيرة صحيحها قليل. والمعنى عندنا في هذا كالذي ذكرناه مِن قَبْل، وهو أنَّها كثُرتْ حتى أحوج أهلَ العلم بها إلى جرْح بعضها، أنّه ليس بصحيح. (جرد) الجيم والراء والدال أصلٌ واحد، وهو بُدوُّ ظاهِر الشَّيء حيث لا يستُره ساتر. ثم يحمل عليه غيرُه ممَّا يشاركه في معناه. يقال تجرَّد الرَّجل من ثيابه يتجرَّدُ تجرُّداً. قال بعضُ أهل اللُّغة: الجَرِيد سَعَفُ النَّخل، الواحدة جريدة، سمِّيت بذلك لأنه قد جرِد عنها خُوصها. والأرْضُ الجَرَد: الفضاء الواسعُ، سمِّي بذلك لبُروزه وظُهوره وأن لا يستره شيءٌ. ويقال فرس أَجرَدُ إذا رَقَّت شَعْرتُه. وهو حسن الجُرْدة والمتجرَّد. ورجلٌ جارُودٌ، أي مشؤوم، كأنَّه يَجْرُدُ ويَحُتُّ. وسنةٌ جارودةٌ، أي مَحْلٌ، وهو من ذلك، والجَراد معروفٌ. وأرضٌ مجرودةٌ أصابها الجَرادُ. وقال بعضُ أهلِ العِلم: سمِّي جراداً لأنّه يجرُد الأرضَ يأكلُ ما عليها. والجَرَدُ: أن يَشْرَى جلْدُ الإنسان من أكل الجَراد. ومن هذا الباب، وهو القياس المستمرُّ، قولهم: عامٌ جرِيدٌ، أي تامٌّ، وذلك أنَّه كَمَُِل فخرج جريداً لا يُنْسَب إلى نقصانٍ. ومنه: "ما رَأَيْتُهُ مُذْ أجرَدَانِ([38]) وجَرِيدانِ" يريد يومين كاملين. والمعْنى ما ذكرته. ومنه انجرَدَ بنا السَّيرُ: امتدَّ. فأمّا قولهم للشيءِ يذهب ولا يُوقَف [له] على خبرٍ: "ما أدري أيُّ الجَرَاد عارَهُ" فهو مثلٌ، والجَراد هو هذا الجَرادُ المعروف. (جرذ) الجيم والرال والذال كلمةٌ واحدة: الجُرَذُ الواحد من الجُِرْذان، وبه سمِّيَ الجَرَذُ الذي يأخُذُ في قوائم الدابّة. فأمّا قولهم رجل مُجَرَّذٌ أي مجرَّب، فهو من باب الإبدال، وليس أصلاً. --------------ـــ ([1]) الشانئة: المبغضة. وفي الأصل: "شائبة"، صوابها في المجمل واللسان (جرز 182) وفي اللسان: "لم ترض". ([2]) أراد بالرغامى الرئة. وصدره في الديوان 51، واللسان (جرز): * يحشرجها طوراً وطوراً كأنها * ([3]) في الأصل: "صوت" صوابه في المجمل واللسان. ([4]) الثمراء: جبل أو هضبة. والبيت في ديوان أبي ذؤيب 77 واللسان (جرس). ([5]) للعجاج في ديوانه 31 واللسان (جرس) وفي الديوان: "والتج" باللام. ([6]) المجرس، بفتح الراء المشددة وكسرها. ([7]) الإبرية، كالهبرية وزناً ومعنى، وهي ما تعلق بأسفل الشعر مثل النخالة. وفي اللسان: "حتى تستبين هبريته". وفي المجمل: "حتى يستكثر من الإبرية". ([8]) لمدرك بن حصن الأسدي، كما في اللسان (رمعل). وصدره، كما في (جرش، رمعل): * بكى جزعاً من أن يموت وأجهشت * ([9]) تكملة الشعر بزيادة "ما" من المجمل. ([10]) جعله الجوهري مثل كسر يكسر. وقال ابن القطاع: صوابه جرض يجرض، على مثال كبر يكبر. ([11]) البيت لامرئ القيس في ديوانه 114 واللسان (جرض). ([12]) جرئضة، كعلبطة. ويقال: "جرائضة" أيضاً، كعلابطة. ([13]) ديوان ذي الرمة 415 وهو مطلع قصيدة له. وفي الديوان: "أو بجرعاء". ([14]) ويقال أيضاً "سيل جراف" بمعناه. ([15]) ديوان جرير 468 واللسان (جرل). ([16]) ديوان الأعشى 23 واللسان (جرل). ([17]) وفي اللسان: "وسئل الأعشى عن قوله: سلبتها جريالها. فقال: أي شربتها حمراء فبلتها بيضاء". ([18]) البيت لأبي خراش الهذلي من قصيدة في القسم الثاني من مجموع أشعار الهذليين 57 ونسخة الشنقيطي 70. وأنشده في المجمل واللسان (جرم). ([19]) البيت لأبي أسماء بن الضريبة، كما في اللسان (جرم). ([20]) جزء من بيت في اللسان (جرم). وهو بتمامه: إذا ما رأت شمساً عب الشمس شمرت *** إلى رملها والجارمي عميدها ورواية اللسان (عبأ): "والجرهمي عميدها". ([21]) ويقال في الجميع أيضاً "أجرنة". ([22])البيت لجران العود من قصيدة في أول ديوانه، وبه سمي جران العود. انظر اللسان "جرن"، والمزهر (2: 441). ([23]) البيت من قصيدة لحبيب بن عبد الله المعروف بالأعلم الهذلي، كما في شرح السكري للهذليين 57 ونسخة الشنقيطي 59. وهو في اللسان (جرا) بدون نسبة، وفي (حشب) منسوب إليه. وكلمة (إلى) ساقطة من الأصل. ([24]) في الأصل: "بجرو زغب"، صوابه من المجمل واللسان. ([25]) ومنه قول الكميت: على تلك إجرياي وهي ضريبتي *** ولو أجلبوا طراً علي وأحلبوا ([26]) في المجمل واللسان: "لا يستجرينكم الشيطان". ([27]) للأعشى في ديوانه 99 واللسان (جرا). وكلمة "وطال" ساقطة من الأصل. ([28]) نسخة الشنقيطي من الهذليين 86 واللسان (جرب، طبب، ركد). ([29]) في البيت نقص ويستقيم بأن يكون أوله: "وقد". وبدله في ديوان الأعشى 86: وما مجاور هيت إن عرضت له *** قد كان يسمو إلى الجرفين واطلعا وفي شرحه: "أبو عبيدة إلى الجرباء". ([30]) وروي عجزه في اللسان ( عجرم) بدون نسبة، وهو مع نسبته إلى الأسعر في الأزمنة والأمكنة (2: 11). ([31]) صدره كما في المفضليات (2: 130) : * تحدر ماء البئر عن جرشية * ([32]) البيت بدون نسبة أيضاً في الأزمنة والأمكنة (2: 4، 11). ([33])يقال خوت النجوم تخوى خيا، وأخوت. ([34]) الرجز لقطية بنت بشر زوج مروان بن الحكم. انظره مع قصته في الأغاني (1: 129). وكلمة "ليس" ساقطة من الأصل. وانظر المخصص (11: 44-47) بتحقيق الشنقيطي والبيت الأخير سبق في ص187. ([35])قبله في اللسان (جرج): * إني لأهوى طفلة فيها غنج * ([36]) في الأصل: "فشيء". ([37]) ديوان أوس 19 واللسان (جرج). والدبور: جمع دبر، وهو النحل. ([38]) في الأصل: "من"، صوابه في المجمل واللسان. وانظر تخريج نحو هذا التعبير في مغني اللبيب (مذ).
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.969 harf- أصل الجرم: قطع الثمرة عن الشجر، ورجل جارم، وقوم جرام، وثمر جريم. والجرامة: رديء التمر المجروم، وجعل بناؤه بناء النفاية، وأجرم: صار ذا جرم، نحو: أثمر وألبن، واستعير ذلك لكل اكتساب مكروه، ولا يكاد يقال في عامة كلامهم للكيس المحمود، ومصدره: جرم، وقول الشاعر في صفة عقاب:
*جريمة ناهض في رأس نيق*
*** (الشطر لأبي خراش الهذلي، وعجزه:
ترى العظام ما جمعت صليبا
وهو في ديوان الهذليين 2/133؛ واللسان (جرم) ؛
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR895 harfج ر م
جرم النخل وجرم صوف الغنم وهو زمن الجرام.
وهذه نخلة كثيرة الجريم أي التمر.
وهب لنا جرامة نخلك وهو ما يترك على الكرب.
قال الأعشى: فلـو كنتم تمراً لكنتم جرامة ولو كنتـم نبـلاً لكنتـم معاقصـا وتجرم العام والشتاء والصيف: تصرم.
وجرمناه: قطعناه وأتممناه وعام مجرم.
وأقمت عنـده تـم عـام مجرم.
ويقول أهل الحجاز: أعطيته كذا جريماً من التمر وهو مد النبي صلى الله عليه وسلم.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR13.205 harfالجَرْمُ: القَطْعُ. جَرَمَه يَجْرِمُه جَرْماً: قطعه. وشجرة جَرِيمَةٌ: مقطوعة. وجَرَمَ النَّخْلَ والتَّمْرَ يَجْرِمه جَرْماً وجِراماً وجَراماً واجْتَرَمه: صَرَمَه: عن اللحياني، فهو جارمٌ، وقوم جُرَّمٌ وجُرَّام، وتمر جَرِيم: مَجْرُوم. وأَجْرَمَ: حان جِرامُه؛ وقول ساعدة بن جؤية:
(* قوله «وقول ساعدة بن جؤية» أي يصف سحاباً كما في ياقوت وقبله: أفعنك لا برق كأنّ وميضه * غاب تشيمه ضرام مثقب
قال الأزهري:
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR519 harf* ج ر م * * الجُرْمُ * و * الجَريمةُ * الذنب تقول منه * جَرَمَ * و * أجْرَمَ * و * اجْتَرَم * و * الجِرْمُ * بالكسر الجسد و * جَرَم * أيضا كسب وبابهما ضرب وقوله تعالى ﴿ولا يجرمنكم شنآن قوم﴾ أي لا يحملنكم ويقال لا يكسبنكم و * تَجَرَّم * عليه أي ادعى عليه ذنبا لم يفعله وقولهم * لا جَرَمَ * قال الفرّاء هي كلمة كانت في الأصل بمنزلة لا بد ولا محالة فجرت على ذلك وكثرت حتى تحولت إلى معنى القسم وصارت
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR16.161 harf| | ( جَرَمَهُ يَجْرِمُهُ ) جَرْماً ( قَطَعَهُ ) . | | ( و ) جَرَمَ ( النَّخْلَ ) يَجْرِمُهُ ( جَرْماً ) | وَكَذلِكَ التَّمْرَ ( وَجَراماً ) ، بالفتح | ( ويُكْسَرُ ) : أي : ( صَرَمَهُ ) ، فهو | جارِمٌ . يُقال : جاء زَمَنُ الجَرامِ | والجِرام ، أي : صِرام النَّخْلَ . | ( و ) جَرَمَ ( النَّخْلَ جَرْماً : خَرَصَهُ ) | وَجَزَّهُ ، ( كاجْتَرَمَهُ ) ، عن اللِّحيانّي . ( و ) جَرَمَ ( فُلانٌ ) جَرْماً :
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR16.327 harfجَرَمَهُ
1 جَرَمَهُ جرم جرمه جرمة , aor. جَرِمَ , (K,) inf. n. جَرْمٌ, (S,) [like جَزَمَهُ,] He cut it, or cut it off. (S, K.) ― -b2- جَرَمَ الشَّاةَ, (K,) or جَرَمَ صُوفَ الشَّاةِ, (S,) inf. n. as above, (TA,) He shore, or sheared, or cut off the wool of, the sheep. (S, K, * TA.) And جَرَمْتُ مِنْهُ I took [or clipped somewhat] from it; [namely, the wool;] like جَلَمْتُ. (S.) ― -b3- جَرَمَ
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR936 harfجَرَمَ
جَرَمَ I ( n. ac. جَرْم 1 ),
a. Cut, cut off.
b. [ La ], Gained, earned for.
c. [ 'Ala ], Sinned, offended against.
جَرَّمَ
جَرَّمَ II ,
a. Lopped off, cut off, cut out.
أَجْرَمَ
أَجْرَمَ IV
a. [ 'Ala ], see I (c) .
تَجَرَّمَ
تَجَرَّمَ V ,
a. Was cut off.
b. Was ended; passed; was completed.
c. [ 'Ala ], Accused falsely.
اِجْتَرَمَ
اِجْتَرَمَ VIII
a. [ 'Ala ], Offended,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok45.652 harfجرم
جَرَمَ - يَجْرِمُ - جَرَمَ - لا جَرَمَ - أَجْرَمَ - يُجْرِمُ - مُجْرِم - مُجْرِمِيْن
جَرَمَ - يَجْرِمُ + كائن أو أمر أو شيء + شيئاً أو كائناً: يؤذيه ويضره بشدة: يجعله جريماً ومجروماً: يؤذيه بشدة فيخرب بنائه ويفكك ويقطع أوصاله
جَرَمَ - يَجْرِمُ + كائن أو أمر أو شيء + شيئاً: في الأشياء المادية: يقطع أوصاله وأعضاءه بشدة مخرباً بنيته
Sîgalar(16)
- الْمُجْرِمِينَSuç işleyenler(الْمُفْعِلِينَ)×19
- الْمُجْرِمُونَSuç işleyenler(الْمُفْعِلُونَ)×13
- مُجْرِمِينَSuç işleyenler(مُفْعِلِينَ)×10
- جَرَمَSuç(فَعَلَ)×5
- أَجْرَمُواSuç işlediler(أَفْعَلُوا)×3
- يَجْرِمَنَّكُمْKesinlikle size suç işletmesin+1 anlam(يَفْعِلَنَّكُمْ)×3
- بِالْمُجْرِمِينَSuç işleyenleri(بِالْمُفْعِلِينَ)×2
- لِلْمُجْرِمِينَSuç işleyenler için(لِلْمُفْعِلِينَ)×2
- مُجْرِمُونَSuç işleyenler(مُفْعِلُونَ)×2
- أَجْرَمْنَاSuç işledik(أَفْعَلْنَا)×1
Mücavir kökler61 mücavir (245 toplam)
- قوم
18 ortak ayet · Hayvanların ön ayaklarına denir
- شنأ
2 ortak ayet · “Şeneka” koparılmış et parçası, “şenea” yırtılmış elbise…
- كبر
8 ortak ayet · Yaşlı adamdır
- قرن
4 ortak ayet · “Kevarir” kristal, “karun” mücevherci demektir
- سلك
2 ortak ayet · Sülük demektir
- كره
3 ortak ayet · Hoşlanmadı
- صغر
2 ortak ayet · Küçük
- جهم
4 ortak ayet · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
- نقم
2 ortak ayet · Lokma, ağza alınan bir parça yemektir
- مكر
2 ortak ayet · Sinek kapan bitki demektir
- ردد
3 ortak ayet · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
- هلك
3 ortak ayet · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir
Geçtiği ayetler(65)
وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ
Suç işleyenlerBöylece ayetlerimizi açıklarız ki; suçluların yolu sana besbelli olsun.
فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ وَاسِعَةٍ وَلَا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ
Suç işleyenlerSeni yalanlarlarsa; de ki: Rabbımız geniş rahmet sahibidir. O’nun gücü günahkarlar güruhundan döndürülemez.
… حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ
Suç işleyenlerMuhakkak ki ayetlerimizi yalan sayıp onlara karşı büyüklük taslayanlara; işte onlara, göğün kapıları açılmaz ve onlar; deve iğne deliğinden geçinceye kadar cennete de giremezler. Biz, suçluları işte böyle cezalandırırız.
وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَطَرًا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ
Suç işleyenlerOnların üzerine öyle bir yağmur yağdırdık ki; bir bak, işte suçluların sonu nasıl olmuştur.
وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ وَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا كَذَلِكَ نَجْزِي الْقَوْمَ الْمُجْرِمِينَ
Suç işleyenlerAndolsun ki; sizden önce nice nesilleri zulmettikleri zaman helak ettik. Peygamberleri onlara apaçık delillerle geldikleri halde, onlar inanmamışlardı. İşte Biz, suçlu kavmi böyle cezalandırırız.
حَتَّى إِذَا اسْتَيْئَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا جَاءَهُمْ نَصْرُنَا فَنُجِّيَ مَنْ نَشَاءُ وَلَا يُرَدُّ بَأْسُنَا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ
Suç işleyenlerNihayet o Peygamber ümitsizliğe düşüp kesinlikle yalanladıklarını sandıkları sırada, onlara yardımımız gelmiştir. Böylece dilediğimiz kurtarılmıştır. Suçlular güruhundan ise baskınımız asla geri çevrilmeyecektir.
وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفَادِ
Suç işleyenlerO gün; mücrimleri zincirlere vurulmuş olarak görürsün.
كَذَلِكَ نَسْلُكُهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ
Suç işleyenlerBiz, böylece onu suçluların kalbine sokarız.
وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَاوَيْلَتَنَا مَا لِهَذَا الْكِتَابِ …
Suç işleyenlerKitab konulduğunda suçluların onda yazılı olandan korktuklarını görürsün Vah bize, eyvah bize, bu kitab nasıl olmuş da küçük büyük bir şey bırakmaksızın hepsini saymış, derler. Çünkü bütün işlediklerini hazır bulurlar. Ve Rabbın, kimseye asla zulmetmez.
وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا
Suç işleyenlerMücrimleri de suya götürür gibi cehenneme süreriz.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جرم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | كسب, ذنب, وزر, فسق |
| Zıt Kök | صلح |
| Çekirdek Özet 1 | Ağaçtan meyveyi veya koyundan yünü kesip koparmak; hasat artığı ve döküntü |
| Çekirdek Özet 2 | Haktan ve fıtrî bağdan koparak kasıtlı şekilde kötülük devşirmek, günahı kazanç edinmek |
| Çekirdek Özet 3 | Adalet ve vahiy nizamından bilerek kopan, kötülüğü bilinçli bir tavırla biriktirip kurumsallaştıran suçluluk durumu |
| Kritik Hata Riski | Kavramı yalnızca hukukî/adli bir suç veya anlık bir kusur sanıp, arkasındaki organik bağı koparma ve kötülük üretme iradesini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جر | Çekmek, sürüklemek, bir şeyi yerinden koparıp kendi ardınca çekip götürmek; nitekim جرح (deriyi yarıp çekmek), جرد (kabuğu soyup çekmek), جرز (bitkiyi kökünden biçmek), جرع (yudumu boğazdan çekmek), جرف (suyu veya toprağı silip süpürmek) ve جري (akıp sürüklenmek) köklerinde bu çekme ve sürükleme hareketi esastır | م | Sona gelen م harfi toplanma, tutulma ve somut bir kütleye/kazanca dönüşme boyutu ekleyerek, çekip koparma hareketini somut bir kesip alma, hasat etme veya günahı kendi zimmetine bir kütle gibi devşirme anlamına daraltmıştır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Çekip sürükleme, bir mesafeyi katetme veya bir nesneyi kaynağından ayırıp götürme yönelimini kurar |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Eylemin bir irade, bilinçli bir yöneliş ve tepe noktadan başlatılan bir hamle olduğunu imler |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Koparılan şeyin toplanmasını, bir kütle ve hacim kazanmasını, devşirilen sonucun bütünsellik arz etmesini temsil eder |
| جرم | Kaynağından zorla veya keserek çekip alınan parçanın taşınarak bir cürüm/kütle olarak devşirilmesi | Canlı bağından, daldan veya haktan koparılıp zimmete geçirilen, sorumluluk yükleyen kesif bir ağırlığın ve hasılatın üretilmesi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Hurma meyvesini dalından bıçakla veya elle kesip koparmak (el-cerm / el-cirâm); koyunun yününü kırkıp almak; hurma kesiminden geriye kalan değersiz döküntü (el-cürâme) ve kesilip soyulmuş gövde/kütük |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebu Hırâş el-Hüzelî yavrusunu besleyen bir kartalı överken kökü avlanıp besin devşirme, kesip kazanma anlamında kullanmıştır: جَرِيمَةَ نَاهِضٍ فِي رَأْسِ نِيقٍ / تَرَى لِعِظَامِ مَا جَمَعَتْ صَلِيبَا |
| Erken Arapça kullanım | İbn Ahmer veya erken bedevi kullanımında kişinin ailesi için rızık devşirmesi ve geçimini sağlaması anlamında فلان جريمة أهله ifadesi yer alır; ayrıca Sâide b. Cüeyye bulutun günleri tüketip kesmesini tasvir eder: سَادٍ تَجَرَّمَ فِي البَضِيعِ ثَمَانِياً / يَلْوِي بِعَيْقَاتِ البِحَارِ وَيَجْنُبُ |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Dīwānu’l-Huzeliyyīn.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde جرم kökü genel olarak «kesmek, budamak, parçalayıp ayırmak, bir gövde veya kütük haline getirmek» çekirdek anlamı etrafında şekillenir. İbranicede gāram (גָּרַם) fiili «kemik sıyırmak, kemiği kırmak, bir şeyden arta kalan parça bırakmak; bir sonuca yol açmak/sebebiyet vermek» anlamlarını taşırken, Aramice ve Süryanicede gəram (ܓܪܡ) «kemik, iskelet, bedenin temel gövdesi, kütük, öz varlık» manasındadır. Akadcada garāmu veya gērû biçimleriyle paralellik gösteren kök yapıları bir şeyi sınırlandırma ve kesme çağrışımları içerir.
Arapçada kök hem somut düzeyde «kesip koparma» (hurma hasadı) ve «beden kütüğü/cisim» (el-cirm) anlamlarını muhafaza etmiş, hem de bu koparma eyleminden «haksız bir kazanç elde etme, hak nizamından koparak günah işleme» (el-curm, el-icrâm) soyutlamasına evrilmiştir. Meyvenin daldan koparılması gibi, fail de ilahî düzenden kopmakta ve kendi sırtına taşınacak ağır bir vebal/kütük yüklemektedir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith Syriac Dictionary, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Meyveyi ağaçtan kesme, yünü kırkma, hurma döküntüsü ve cisim/gövde | Eylemin aslı bir şeyi aslından kesip ayırmaktır; buradan mecazen kişinin kötülük devşirmesi ve günah yüklenmesi türemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice gāram (kemik sıyırmak, sebebiyet vermek), Süryanice gəram (kemik, kütük, öz gövde) | Somut nesnel kalıntı, kemik ve kütük anlamı Sami ortak tabanında korunmuş; sebep olma ve eylem doğurma yönü gelişmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kesme ve ayırma tabanlı ikili kök paralellikleri | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Gesenius, Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جرم | Anlamlı | Kesmek, koparmak, suç işlemek | Meyveyi ağaçtan kesip almak, günah devşirmek ve beden kütüğü | Hedef kök; Kur'an'da 66 kez geçer |
| جمر | Anlamlı | Ateş koru, toplamak, bir araya yığmak | Kor haline gelmiş köz; insanların bir araya toplanıp yoğunlaşması | Seslerin yer değiştirmesiyle dağınık parçaların kor gibi bir araya gelmesi; Kur'an'da geçmez |
| رجم | Anlamlı | Taşlamak, kovmak, zanla konuşmak | Taş atarak öldürmek veya uzaklaştırmak; gaybı taşlar gibi tahminde bulunmak | Kökün sert bir nesneyle ilişiği kesme veya darbe vurma yönü; Kur'an'da geçer |
| رمج | Anlamlı | Kuşun pislemesi, lekelemek, karalamak | Kuşun dışkısını bırakması; yazıyı bozup kirletmek | Sözlüklerde müsta'meldir; atık ve artık bırakma ilgisi taşır; Kur'an'da geçmez |
| مجر | Anlamlı | Karında ağırlık, susuzluk, büyük ordu | Çokluktan ötürü ağırlaşan ordu; devenin karnındaki yavrunun satımı | Sözlüklerde müsta'meldir; cisim ve ağırlık boyutuyla ilişkilidir; Kur'an'da geçmez |
| مرج | Anlamlı | Karışmak, salıverilmek, çalkalanmak | İki denizin veya sürünün birbirine karışıp dalgalanması; düzenin bozulması | Kur'an'da geçer; bağların kopup unsurların başıboş karışması yönüyle anlam bağı taşır |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جرم | Merkez | Kasıtlı kötülük, haktan kopuş, cürüm | Haktan ve fıtrattan bilerek koparak, kötülüğü bir tavır ve kazanç olarak ısrarla üretme | İsyanda kurumsallaşma ve hakkı çiğnemeyi bilinçli bir kimlik haline getirme durumu |
| كسب | Komşu | Kazanç, eylemin sonucunu devşirme | كسب hem iyi hem kötü amelin sonucunu toplamayı ifade ederken, جرم yalnızca gayrimeşru ve yıkıcı kazanca özgüdür | İnsanın eylemleriyle elde ettiği fiilî getiri |
| ذنب | Komşu | Kusur, peşi sıra ceza getiren hata | ذنب yapılan işin peşi sıra gelen kuyruğu ve sonucunu (vebalini) vurgular; جرم ise fiilin koparıcılığına ve failin kibrine bakar | Eylemin arkasında bıraktığı leke ve ceza gerektiren artık |
| وزر | Komşu | Ağır yük, sırtlanan sorumluluk | وزر günahın failin omzuna bindirdiği ağır yükü anlatır; جرم ise o yükün nasıl koparılıp devşirildiğine işaret eder | Taşınması güç manevi ve uhrevi ağırlık |
| فسق | Komşu | Sınırı aşmak, kabuktan çıkmak | فسق koruyucu kabuğun ve emrin dışına fırlayıp çıkmayı imler; جرم ise kopuş sonrası hasmane tavrı ve kötülük üretimini anlatır | Meşru sınırın dışına taşma eylemi |
| صلح | Zıt | Islah olmak, düzeltmek, barışmak | Bozulan bağı onarmak, her şeyi fıtrî ve meşru yerine yerleştirmek; fesadı ve kopuşu gidermek | جرم bağları koparıp döküntü üretirken, صلح fesadı bertaraf edip nizamı kurar |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جرم | Kesip koparmak, cürüm işlemek, günah devşirmek | Meyveyi ağacından koparma aslından çıkarak haktan kopuşu ve bilinçli kötülük kazancını tam olarak ifade eder | Kesin |
| Latince | Delictum, Crimen | Hukuktan ayrılma, suç, ağır kusur | Crimen yargılanabilir ağır suçu, delictum ise yoldan sapıp eksilmeyi karşılar; kökün meyve koparma ve cisimleşme metaforunu taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | Crime, Perpetration, Transgression | Ağır suç, bilinçli cürüm işleme | Crime kelimesi adli ve hukuki suça odaklanır; failin fıtrî bağları koparıp günahı kimlik haline getirmesi boyutunu kısmen dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | Verbrechen, Missetat | Ağır suç, nizamı kırıp geçme | Verbrechen kelimesindeki kırma/koparma (brechen) unsuru kökün somut tabanıyla örtüşür; ancak uhrevi cürüm boyutunu tam vermez | Güçlü |
| Fransızca | Crime, Forfait | Ağır suç, taammüden kötülük | Yasa dışı ağır fiili ve kasıtlı hıyaneti anlatır; kökün meyve hasadı ve döküntü çağrışımını kapsamaz | Güçlü |
Kaynak Lewis & Short Latin Dictionary, Oxford English Dictionary, Kluge Etymologisches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مُجْرِم / الْمُجْرِمُونَ / الْمُجْرِمِينَ | Tevhidi ve hakkı bile bile reddeden, kötülüğü kurumsallaştıran inkârcı ve zalimler | İnkârcı kavimlerin peygamberlere meydan okuması ve ahiretteki azap sahneleri; örnek ayetler: En'âm 6:55, Enfâl 8:8, Hûd 11:52, Furkān 25:22, Müddessir 74:41 |
| أَجْرَمُوا / أَجْرَمْنَا | Kasıtlı olarak kötülük ve inkâr yolunu seçmek, haktan kopup suça dalmak | Müminlerle alay edenlerin tavrı veya peygamberin tevhid davasında sorumluluk ayrımı; örnek ayetler: Rûm 30:47, Sebe' 34:25, Mutaffifîn 83:29 |
| يَجْرِمَنَّكُمْ | Bir şeyi yapmaya kışkırtmak, sürüklemek, zorlamak, suça sevk etmek | Bir topluluğa duyulan kinin adaletsizlik yapmaya sevk etmemesi uyarısı; örnek ayetler: Mâide 5:2, Mâide 5:8, Hûd 11:89 |
| لَا جَرَمَ | Şüphesiz, kaçınılmaz olarak, kesinlikle, hakikaten | Kökün kesip tamam olma veya kesin kazanç sağlama yönünden doğan tekit ve hakikat kalıbı; örnek ayetler: Hûd 11:22, Nahl 16:23, Nahl 16:109, Mü'min 40:43 |
| إِجْرَامِي | Suçun vebali, kişinin kendi işlediği günahın sorumluluğu | Hz. Nûh'un iftiralara karşı kendi sorumluluğunu ve inkârcıların vebalini beyan etmesi; örnek ayet: Hûd 11:35 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Büyük günah (kebîre), mürtekib-i kebîre ve kâfir-mücrim ayrımı | Mücrim kavramının Kur'an'da mutlak olarak kâfirler ve müşrikler için mi yoksa günahkâr müminler için de mi kullanıldığı tartışması | İlahî hakikati kasten inkâr eden, hak nizamından kökten kopan inatçı inkârcılık |
| Fıkıh | Ceza hukuku (ukûbât), suç ve ceza sorumluluğu | Suçun şahsiliği ilkesi; kişinin başkasının cürmüyle sorumlu tutulamayacağı ve haddi gerektiren fiiller | Hukuken cezayı gerektiren, başkasının can, mal veya ırzına kasteden maddî fiil |
| Tefsir | لا جرم ifadesinin nahiv ve mana tahlili ile mücrimlerin Kur'an'daki profili | لا جرم terkibinin yemin, nefiy veya hakkaniyet bildirmesi; mücrim sıfatının şirk ve nifakla eşanlamlı kılınması | Hakikate karşı organize ve şuurlu direniş; kesinleşmiş ilahî yargı |
| Hadis | Kul hakları, adaletin tesisi ve suçun şahsiliği bildirimleri | İnsanın kendi aleyhine veya ailesi aleyhine cürüm işlemesi, haram kazanç ve fitneye yol açma | Kişinin fıtrata ve şeriata aykırı biçimde vebal ve kötülük devşirmesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve fıtrat nizamı | Haktan kopuş ve küfür | Hakikat bağını koparıp şirki ve isyanı üretme | Mücrim, Allah ile olan fıtrî rabıtasını kopararak kendi başına batıl bir varlık alanı açmaya çalışan kimsedir | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve bilgi ahlakı | Hakikati tahrif ve bile bile inkâr | Delili görmezden gelerek yanlışı savunma | Bilginin gerektirdiği haktan koparak, heva doğrultusunda ideolojik ve yanlı sonuçlar devşirme eylemidir | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk düzeni ve kamusal adalet | Anayasal isyan ve tiranlık | Adalet nizamını yıkıp zulmü hâkim kılma | Toplumsal sözleşmeyi ve ilahî hukuku kasten ihlal eden, gücü fesat üretmek için organize eden suç odağı | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve helal kazanç | Gasp, haram kazanç ve sömürü | Haksız iktisap ile döküntü biriktirme | Meşru üretim zemininden koparak başkalarının hakkını kesip alma ve gayrimeşru servet devşirme düzeni | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropik kopma ve ayrık kütle (parçalanma) | Bütünleşik ve canlı bir sistemden (örneğin ana iletken hattan) bir parçanın dışarıya doğru kesilip koparılması; enerjinin yapıcı bir bağdan koparak dışarıda artık ve sürtünme üreten atıl bir kütleye dönüşmesi dinamizmidir | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsallaşmış suçluluk ve anomi (sapma) | Bireyin veya grubun toplumun meşru norm ve ahlak bağlarını bilinçli şekilde reddederek, norm dışılığı kendi varoluş stratejisi ve kazanç aracı haline getirmesi durumudur | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Cürüm ve mücrim kavramını yalnızca yürürlükteki pozitif ceza kanunlarının tanımladığı teknik bir adli suça ve adi suçluya indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da cürüm; tevhidi, peygamberliği ve ahireti kasten yalanlayan, hakkı örtbas edip bâtılı örgütleyen ve kötülüğü bir karakter haline getiren küfrî ve ahlakî kopuştur |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki şiddetli uhrevi tehditlerin ve helak anlatılarının yalnızca adli suçlulara yönelik olduğunu sanıp, modern inkâr, kibir ve zulüm sistemlerinin Kur'an nazarındaki asıl mücrim profilini teşkil ettiğini gözden kaçırmak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan tipolojisindeki en karanlık profili olan «mücrim» şahsiyetini kurar; kötülüğün bir hata veya gaflet değil, haktan bilinçli bir kopuş ve fesadı devşirme projesi olduğunu gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Geçmiş kavimlerin peygamberleri yalanlayıp helake uğradığı kıssalarda, kıyamet sahnelerinde mücrimlerin yüzlerindeki dehşetin tasvir edildiği pasajlarda ve adaletin düşmanlık halinde bile çiğnenemeyeceğini bildiren ahkâm ayetlerinde (Mâide 5:2, 5:8) belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Günahı sadece hafif bir sürçme zanneden rehaveti yıkar; cürmün fıtrat ve hakikat gövdesinden kopuş demek olduğunu hatırlatarak, kötülükte ısrar etmenin insanı nasıl kökten çürüttüğünü ortaya koyar |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamMeyvenin veya yünün canlı gövdesinden kesilip alınması; hasattan geriye kalan artık, döküntü veya kesilmiş gövde/cisim.
- Soyut anlamİlâhî hakikat, fıtrat ve adalet nizamından bilinçli olarak koparak günahı, kötülüğü ve zulmü bir kazanç ve tavır olarak devşirmek.
- Sistematik karşılıkAdaleti ve vahiy düzenini reddedip kendi bencil veya zalimane çıkarları uğruna toplumsal ve manevi nizamı tahrip eden kurumsal suçluluk durumu.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde hakikat ve fıtrat kümesini, bu bütünden koparılan eylemleri ve devşirilen kazancı temsil eder. ifadesi haktan kopuşu simgeler. operatörü bu kopuşun zaman içinde birikerek sürdürülen bir süreç olduğunu gösterir. ise eylemin cehaletle değil, kast ve inatla yapıldığını bildiren niyet göstergesidir. Ortaya çıkan değeri ise Kur'anî anlamda mücrimlik durumunu ve cürmü sembolize eder.