طوع
ط - و - ع
KÖK- 129 geçiş
- 118 ayet
- 47 sîga
- 13 sözlük
Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya olgunlaşmış daldaki meyve demektir. Hayvanı yedmek yani yulara gelmektir. İtaat etmek, dinlemek, uymak demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya olgunlaşmış daldaki meyve demektir. Hayvanı yedmek yani yulara gelmektir. İtaat etmek, dinlemek, uymak demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.922 harfباب العين والطّاء وواي معهما
ع ط و، ط و ع، ع ي ط، ي ط ع مستعملات
عطو:
العَطاء: اسمٌ لما يُعْطَى، وإذا سمّيت الشيء بالعطاء من الذّهب والفضّة قلت: أَعْطِيَة، وأَعْطِيَات: جمع الجمع.
والعَطْوُ: التّناوُلُ باليدِ. قال امرؤ القيس:
وتَعْطو برَخْصٍ غيرِ شَثْنٍ كأنَّه أساريعُ ظَبْيٍ أو مَساويكُ إسْحِلِ
والظّبيُ العاطي: الرافع يديه إلى الشّجرة ليتناول منه الورق. قال:
تحكُّ بقَـرنَـيْهـا بـريرَ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.030 harfفلانٌ طَوْعُ يديك، أي منقادٌ لك. وفرسٌ طَوْعُ العنان، إذا كانَ سلساً. والاستِطاعة: الإطاقَة، وربَّما قالوا اسْطاعَ يَسْطيعُ، يحذفون التاء استثقالاً لها مع الطاء. ويقال: تطاوَعْ لهذا الأمر حتَّى تَسْتَطيعَهُ، وتَطَوَّعَ، أي تكلَّف اسْتِطاعتَهُ. والتَطَوُّعُ بالشيء: التبرُّعُ به. وقوله تعالى: "فَطَوَّعَتْ له نفسُهُ قتلَ أخيهِ" قال الأخفش: هو مثل طَوَّقَتْ له، ومعناه رخَّصت وسهَّلت. والمُطَّوِّعَةُ:
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR8.081 harfباب العين والطاء
عطا ، عوط ، طعا ، طوع ، عيط ، يعط .
عطا : أبو عبيد العَطْو : التناول . يقال منه : عَطَوت أعطو . وقال بشر بن أبي خازم :
أو الأُدْم الموشَّحةِ العواطي
بأيديهن من سَلَم النِعاف
يعني الظباء وهي تتطالل إذا رفعت أيديها لتتناول ورق الشجر . والإعطاء مأخوذ من هذا . والمعاطاة : المناولة . وقال الليث : عاطى الصبيُّ أهلَه إذا عمِل وناولهم ما أرادوا . والعطاء : اسم لما يعطَى . ويقال : إنه
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR7.526 harf(باب الطاء والواو وما يثلثهما)
(طوي) الطاء والواو والياء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على إدراج شيءٍ حتَّى يدرَج بعضُه في بعض، ثم يحمل عليه تشبيهاً. يقال طويت الثَّوبَ والكِتاب طَيّاً أطويه. ويقال طَوَى الله عُمر الميّت. والطَّوِيّ: البئر المطوية. قال:
فقالت له: هذا الطَّوِيُّ وماؤه *** ومحترقٌ من يابسِ الجِلْدِ قاحِلُ([1])ومما حمل على هذا الباب قولهم *لمن مضى على وجهه: طوى كَشْحَه. وأنشد:
وصاحبٍ لي طوى
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR3.482 harf- الطوع: الانقياد، ويضاده الكره قال عز وجل: ﴿ائتيا طوعا أو كرها﴾ [فصلت/11]، ﴿وله أسلم من في السموات والأرض طوعا وكرها﴾ [آل عمران/83]، والطاعة مثله لكن أكثر ما تقال في الائتمار لما أمر، والارتسام فيما رسم. قال تعالى: ﴿ويقولون طاعة﴾ [النساء/81]، ﴿طاعة وقول معروف﴾ [محمد/21]، أي: أطيعوا، وقد طاع له يطوع، وأطاعه يطيعه (راجع: الأفعال 3/249، 3/283). قال تعالى: ﴿وأطيعوا الرسول﴾ [التغابن/12]، {من يطع
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.006 harfط و ع
أقر طائعاً وفعل ذلك طوعاً وطواعية وهو لي طائع وطيع وهو يطوع لي وطاوعته على كذا.
وإنها لطوع الضجيع.
وأطاع الله طاعة وهو مطيع ومطواع ومطواعة.
قال إذا سدته سدت مطواعة ومهما وكلت إليه كفاه وهو من ناس مطاويع.
وهو متطوع بذلك: متبرع.
وهو من المطوعة: من الذين يتطوّعون بالجهاد.
وفيه استطاعة ذلك.
وتطاوع لهذا الأمر وتطوع له: تكلف استطاعته حتى يستطيعه.
ومن المجاز: أنا
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR9.122 harfالطَّوْعُ: نَقِيضُ الكَرْهِ. طاعَه يَطُوعُه وطاوَعَه، والاسم الطَّواعةُ والطَّواعِيةُ. ورجل طَيِّعٌ أَي طائِعٌ. ورجل طائِعٌ وطاعٍ مقلوب، كلاهما: مُطِيعٌ كقولهم عاقَني عائِقٌ وعاقٍ، ولا فِعْل لطاعٍ؛ قال:حَلَفْتُ بالبَيْتِ، وما حَوْلَه
من عائِذٍ بالبَيْتِ أَوْ طاعِ
وكذلك مِطْواعٌ ومِطْواعةٌ؛ قال المتنخل الهذلي:
إِذا سُدْتَه سُدْت مِطْواعةً،
ومَهْما وكَلْتَ إِليه كَفاه
الليحاني: أَطَعْتُه وأَطَعْتُ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR502 harf* ط و ع * هو * طَوْعُ * يديه أي منقاد له و * الاسْتِطَاعةُ * الإطاقة وربما قالوا * اسْتَطاعَ * يستطيع يحذفون التاء استثقالا لها مع الطاء وبعض العرب يقول * اسْتَاعَ * يستيع فيحذف الطاء وبعض العرب * أَسْطَاعَ * يُسطيع بقطع الهمزة و * التَّطَوُع * بالشيء التبرع به و * طَوَّعَتْ * له نفسه فقتل أخيه رخَّصت وسلَّت و * المُطَّوِّعَةُ * الذين يتطوعون بالجهاد ومنه قوله تعالى ﴿الذين يلمزون المُطَّوَعين﴾
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR9.877 harfطاع له يطوع طوعا: أطاع، فهو طائع، نقله الأزهري عن بعض العرب، قال: طاع يطاع لغة جيدة. وقال ابن سيده: طاع يطاع وأطاع: لان وانقاد، وأنشد ابن بري للرقاص الكلبي:
سنان معد في الحروب أداتها وقد طاع منهم سادة ودعائم وأنشد للأحوص:
وقد قادت فؤادي في هواهـا وطاع لها الفؤاد وما عصاها
كانطاع له. عن أبي عبيدة. من المجاز: طاع له المرتع:
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR14.049 harfطَاعَ لَهُ
1 طَاعَ لَهُ ذ , (T, S, O, Msb, K,) and طَاعَهُ, (Msb,) first pers. طُعْتُ, (Zj, O, Msb, *) aor. يَطُوعُ, (T, S, O, Msb, K,) inf. n. طَوْعٌ; (T, Msb, TA;) and, first pers. طِعْتُ, (Zj, O, Msb, *) aor. يَطَاعُ, (T, O, Msb, K,) a good dial. var., (T, TA,) and يَطِيعُ, (Msb, and K in art. طيع,) inf. n. طَيْعٌ; (TA in art. طيع;) three dial. vars., coordinate to قَالَ and خَافَ and بَاعَ;
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.476 harfطَاعَ
طَاعَ ( w ) U ( n. ac. طَوْع 1 )
a. [ acc. or La ], Obeyed; was obedient, submissive to.
طَوَّعَ
طَوَّعَ II ,
a. Made to be obedient, rendered submissive.
b. [ acc. & La ], Aided, helped, abetted, encouraged in.
طَاْوَعَ
طَاْوَعَ III
a. [ acc. & 'Ala or Fī ], Agreed with...in; assented, consented, complied.
أَطْوَعَ
أَطْوَعَ IV ,
a. see I .
تَطَوَّعَ
تَطَوَّعَ V ,
a. Obeyed
طَاعَ طَاعَ ( w ) U ( n. ac. طَوْع 1 ) a. [ acc. or La ], Obeyed; was obedient, submissive to.
طَوَّعَ طَوَّعَ II , a. Made to be obedient, rendered submissive.
b. [ acc. & La ], Aided, helped, abetted, encouraged in.
طَاْوَعَ طَاْوَعَ III a. [ acc. & 'Ala or Fī ], Agreed with...in; assented, consented, complied.
أَطْوَعَ أَطْوَعَ IV , a. see I .
تَطَوَّعَ تَطَوَّعَ V , a. Obeyed readily; did spontaneously, willingly.
تَطَاْوَعَ تَطَاْوَعَ VI , a. Obeyed; complied.
b. [ La ], Applied, devoted himself to.
اِنْطَوَعَ اِنْطَوَعَ VII , a. see I .
اِسْتَطْوَعَ اِسْتَطْوَعَ X , a. Was able to do, capable of.
طَوْع طَوْع [ 1 ], a. see 21 .
طَاع طَاع [ 1A ], a. see 21 .
طَاعَة طَاعَة [ 1tA ], a. Obedience; submission, submissiveness, docility.
طَائِع طَائِع [ 21 ], a. Obedient; submissive; docile.
مِطْوَاع مِطْوَاع [ 45 ], a. see 21 .
مُطَاوِع مُطَاوِع [ N. Ag. a. III], Intransitive, quasi-passive.
مُطَاوَعَة مُطَاوَعَة [ N. Ac. طَاْوَعَ III ( طِوْع 2 )], a. Obedience; compliance.
b. Concord, harmony.
مُطِيْع مُطِيْع [ N. Ag. a. IV], see 21 .
مُطَاع مُطَاع [ N. P. a. IV], Obeyed, attended to.
b. Niggardly, sordid.
مُتَطَوِّع مُتَطَوِّع [ N. Ag. a. V], Volunteer.
b. Supererogator.
مُطَّوِّع مُطَّوِّع a. see N. Ag. تَطَوَّعَ V .
طَوْعًا طَوْعًا a. Spontaneously, voluntarily; willingly, readily.
طَوَاعِيَة طَوَاعِيَة a. see 1tA .
اِسْتِطَاعَة اِسْتِطَاعَة a. Power, ability.
b. Permission, authorization.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok49.595 harfطوع
طَاعَ - يَطُوْعُ - طَوْع - طَوعَاً - طَائِع - طَائِعِيْن - طَاعَة - أَطَاعَ- يُطِيْعُ- مُطَاع - طَوَّعَ - يُطَوِّعُ - تَطَوَّعَ - يَتَطَوَّعُ - مُتَطَوِّع - مُطَّوِّع - اسْتَطَاعَ - يَسْتَطِيْعُ
طَاعَ - يَطُوْعُ + كائن + لكائن: يرضخ ويُذعِن ويخضع وينقاد لأمر آخر: يرضى ثم يقوم بتنفيذ الأمر الصادر إليه من الكائن الآخر، بدافع من رضى ذاتي أو
Sîgalar(47)
- يَسْتَطِيعُونَGüç yetirirler(يَسْتَفْعِلُونَ)×15
- وَأَطِيعُواVe itaat edin+2 anlam(وَأَفْعِلُوا)×14
- وَأَطِيعُونِVe bana itaat edin(وَأَفْعِلُونِ)×11
- وَأَطَعْنَاVe itaat ettik(وَأَفْعَلْنَا)×6
- يُطِعِİtaat eder(يُفْعِلِ)×6
- أَطِيعُواİtaat edin(أَفْعِلُوا)×5
- اسْتَطَعْتُمْGüç yetirdiniz(اسْتَفْعَلْتُمْ)×5
- تُطِيعُواİtaat edersiniz+1 anlam(تُفْعِلُوا)×5
- اسْتَطَاعُواGüç yetirdiler(اسْتَفْعَلُوا)×4
- تَسْتَطِيعَGüç yetirirsin(تَسْتَفْعِلَ)×4
Mücavir kökler142 mücavir (389 toplam)
- أله
72 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- رسل
28 ortak ayet · Saçak demektir
- وقي
19 ortak ayet · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
- نفق
9 ortak ayet · İki yüzlüler
- كره
6 ortak ayet · Hoşlanmadı
- صبر
9 ortak ayet · Granit taş demektir
- ولي
13 ortak ayet · Veli arka demektir
- سبل
11 ortak ayet · Biribirini kesen yoldur
- جهد
5 ortak ayet · Cehd düz, sert yer demektir
- عرف
6 ortak ayet · Tanınan ile
- عنت
2 ortak ayet · Sıkıntıya düştünüz
- فسق
5 ortak ayet · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
Geçtiği ayetler(118)
لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ …
Güç yetirirlerSadakalarınızı, kendilerini Allah yoluna vermiş olup da yeryüzünde dolaşmayan ve tanımayanların; hayalarından dolayı onları zengin zannettikleri yoksullara verin. Onları yüzlerinden tanırsın. Yüzsüzlük ederek insanlardan bir şey istemezler. Hayırdan ne infak ederseniz şüphesiz Allah onu bilir.
إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلَا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا
Güç yetirirlerAncak erkek, kadın ve çocuklardan çaresiz kalarak bir yol bulamayan zavallılar müstesnadır.
وَلَا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْرًا وَلَا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ
Güç yetirirlerHalbuki bunlar; ne onlara yardım edebilir, ne de kendilerine bir yardımları olabilir.
وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ وَلَا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ
Güç yetirirlerO’nu bırakıp taptıklarınız ise; size yardım edemedikleri gibi; kendilerine de yardım edemezler.
أُولَئِكَ لَمْ يَكُونُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَمَا كَانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِيَاءَ يُضَاعَفُ لَهُمُ الْعَذَابُ مَا كَانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَمَا كَانُوا يُبْصِرُونَ
Güç yetirirlerBunlar, yeryüzünde aciz bırakacak olanlar değillerdir. Allah’a karşı duracak yardımcıları da yoktur. Onların azabı kat kat olacaktır. Onlar, işitmeye tahammül edemez ve göremezlerdi de.
وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقًا مِنَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ شَيْئًا وَلَا يَسْتَطِيعُونَ
Güç yetirirlerOnlar; Allah’ı bırakarak, göklerden ve yerden kendilerine verecek rızıkları olmayan, olsa bile veremeyen şeylere mi tapınıyorlar?
انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثَالَ فَضَلُّوا فَلَا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلًا
Güç yetirirlerBak, sana nasıl misaller veriyorlar. Bunun için dalalete düşmüşlerdir. Ve bir daha yol bulamamaktadırlar.
الَّذِينَ كَانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطَاءٍ عَنْ ذِكْرِي وَكَانُوا لَا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعًا
Güç yetirirlerOnların gözleri Bizim öğüdümüze karşı kapalıdır ve öfkelerinden onu dinlemeye tahammül edemezler.
بَلْ تَأْتِيهِمْ بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ رَدَّهَا وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ
Güç yetirirlerDoğrusu o aniden gelecek ve onları şaşırtacaktır. Artık onu geri çevirmeye güçleri yetmeyecektir. Ve onlara mühlet de verilmeyecektir.
أَمْ لَهُمْ آلِهَةٌ تَمْنَعُهُمْ مِنْ دُونِنَا لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَ أَنْفُسِهِمْ وَلَا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ
Güç yetirirlerYoksa kendilerini Bize karşı savunacak tanrıları mı var? Oysa bunlar kendilerine bile yardım edemezler. Bizden yakınlık da görmezler.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | طوع |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli: و) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | تبع, قنت, خضع, سمع |
| Zıt Kök | كره |
| Çekirdek Özet 1 | Bir yönlendiriciye direnç göstermeksizin uyum sağlama, yulaf veya sevke kendiliğinden boyun eğme, esneklik ve kolaylaşma |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi emre ve yaratılış yasalarına içsel rıza, gönüllülük ve tam bir teslimiyetle yönelme; yapabilirlik (istitaat) imkânını hayra seferber etme |
| Çekirdek Özet 3 | İtaatin zorlama (kerh) olmaksızın içsel kabulle gerçekleştiği, meşru iradenin sisteme dirençsiz entegrasyonu ve gönüllü sorumluluk üstlenme (tetavvu) |
| Kritik Hata Riski | İtaati körü körüne ve baskı altında boyun eğme zannederek kökün özündeki gönüllülük, rıza ve uyum (tav‘) boyutunu yok saymak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| طو | Kuşatma, uzama, bükülme, çevreleme ve bir eksen etrafında yön alma hareketi; bu hareket طود (yükselip kuşatma), طور (sınır ve çevre çekme), طوف (çevresinde dönme), طوق (boyna sarma/kuşatma), طول (mesafece uzama) ve طوي (katlama/bükme) köklerinde somutlaşır. | ع | Boğazın derinliklerinden çıkan kaynak ve derinlik bildiren harfin eklenmesiyle soyut/fiziksel esneklik, sevk edilene içten boyun eğme, yulara uyum sağlama ve emre dirençsiz yönelme anlamına daralmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ط | Sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Bir alanı, yörüngeyi veya sınırı belirleme, kuşatıcı bir çerçeve içine girme hareketini temsil eder. |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | İki unsuru birbirine eklemleme, kopmayacak biçimde bağ kurma ve bağımlı kılma işlevini yüklenir. |
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Bilinçli yöneliş, algı, içsel kaynak ve rızanın kaynaklandığı derin idraki simgeler. |
| طوع | Kuşatıcı bir eksene bağlanarak bilinçli ve dirençsizce akma | Dışsal bir zorlama olmadan, belirlenmiş bir ilahi veya ontolojik yörüngeye (ط) rabıta kurup (و) basiretle ve içtenlikle (ع) uyum sağlama hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir hayvanın (özellikle at veya devenin) gemine, dizginine veya yularına direnç göstermeden başını eğip sürücüsünün istediği yöne akması; olgunlaşan meyvenin kendiliğinden dala asılmadan kolayca koparılmaya gelmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | el-Mütenahhil el-Hüzelî şiirinde itaatkâr, söz dinleyen ve idareye kolayca gelen niteliği şu mısralarla tasvir etmiştir: إذا سدته سدت مطواعة / ومهما وكلت إليه كفاه |
| Erken Arapça kullanım | Su kuyusundan kova çekerken ipin ve kovanın zorluk çıkarmadan gelmesini ifade eden bedevi deyişlerinde ve er-Rakkâs el-Kelbî'nin kuyu devesi ve kovayı tasvirinde geçer: أحلف بالله لتخرجنّه / كارهة أو لتطاوعنّه |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, Kitābü’l-ʿAyn ve Maqāyīs al-Lugha.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinde طوع kökü, merkezi ve güneybatı kollarında özellikle «boyun eğme», «yumuşama», «rıza gösterme» ve «uyumlu hareket etme» semantik ekseninde yer alır. İbranicede doğrudan ses denkliği gösteren birincil kökler sınırlı olmakla birlikte, emre amade olma ve itaat etme kavramları genellikle שמע üzerinden kurulurken, Arapça kökün gösterdiği esneklik ve sevk edilebilirlik katmanı güney Sami dillerinde (Arapça ve Güney Arapçası kitabelerinde) belirgin bir biçimde öne çıkar. Kökün türevlerinden olan «istitaat» (güç yetirme) formu da bir işin fail için dirençsiz hale gelmesi, tabiatın ve şartların o fiile «itaat etmesi» ve fiilin kolayca vuku bulabilmesi zeminine dayanır. Bu bağlamda Sami dillerindeki sert buyruk-köle ilişkisinden ziyade, Arapçada kök; içsel rıza, yuların yönüne dirençsiz akış ve tabiatın fıtrata muvafakati biçiminde özgün bir anlam genişlemesi yaşamıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | طوع kökünden türeyen طاع, أطاع, استطاع, تطوع | Temel fiziksel eylem olan yumuşaklık ve sevk edilene uyum, ahlaki ve hukuki itaate, imkân bulmaya (istitaat) ve gönüllü fazladan iyilik yapmaya (tetavvu) evrilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve Arapça ortak leksikal katmanı | Emre direnç göstermeme, rıza ile takip etme; boyun eğmenin zorlama (kerh) zıddı olarak bir tür esneklik ve kabulleniş bildirmesi. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kök katmanları | İlksel bükülme, uyarlanma ve akışkan hareket bildiren iki konsonlu köklerle uzaktan semantik örtüşme. | Muhtemel |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| طوع | Anlamlı | Uymak, itaat etmek, boyun eğmek | Bir emre, yönlendirmeye veya fıtrata içtenlikle, direnç göstermeksizin uyum sağlama. | Hedef kök; Kur'an'da 129 kez geçer. |
| طعو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez. |
| وطع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez. |
| وعط | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde terkip edilmemiş biçimdir; Kur'an'da geçmez. |
| عطو | Anlamlı | Vermek, uzatmak, bahşetmek | Bir şeyi elden ele geçirmek, boyun eğip bir şeyi teslim etmek veya ihsanda bulunmak. | Kur'an'da geçer; yöneliş ve teslimiyet yönüyle hedef kökle semantik akrabalık taşır. |
| عوط | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Bu harf dizilişiyle müstakil kök oluşturmaz; Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| طوع | Merkez | İtaat, uyum, gönüllülük | Dışsal zorlama olmaksızın, içsel rıza ve esneklikle emre veya fıtrata tabi olma. | Zıddı zorlama (kerh) olan, failin iradesini ve kolaylığını içeren teslimiyet. |
| تبع | Komşu | Tabi olma, izleme | Birinin ardından gitmek, ayak izini takip etmek; fiziksel veya düşünsel peşisıra gidiş. | طوع içsel kabule ve emre boyun eğmeye odaklanırken, تبع zamansal ve mekânsal ardışıklığı öne çıkarır. |
| قنت | Komşu | Sürekli ve huşu ile itaat | Bir buyruğa kesintisiz, sükûnet, saygı ve ibadet ciddiyetiyle boyun eğme. | طوع genel uyumu ve gönüllülüğü, قنت ise bu itaatin ibadet eksenindeki derin ve sürekli halini anlatır. |
| خضع | Komşu | Alçalma, boyun bükme | Güç veya heybet karşısında baş eğmek, fiziksel ve psikolojik olarak küçülmek. | خضع dış baskı veya mutlak azamet karşısında kırılmayı içerirken, طوع gönüllü ve rahat bir akışı ifade eder. |
| سمع | Komşu | Dinleme, icabet etme | Mesajı algılayıp gereğini yerine getirme, söze kulak verip boyun eğme. | طوع dinlemenin neticesinde oluşan fiili uyum ve teslimiyeti simgelerken, سمع anlama ve kulak verme başlangıcıdır. |
| كره | Zıt | Zorlanma, hoşnutsuzluk, baskı | İstemeyerek, nefret ederek, cebir veya içsel bir dirençle bir işe maruz kalma. | طوع kökünün doğrudan Kur'anî ve lügavî zıddıdır; rızasız ve zoraki durumu anlatır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | طوع | İtaat etmek, boyun eğmek, gönüllü olmak | İradeyi yönlendiriciye uyumlu kılmak, dirençsiz teslimiyet ve yapabilirlik göstermek. | Kesin |
| Latince | oboedire, voluntas | İtaat etmek, gönüllü irade | Oboedire söz dinlemeyi (işitip uymayı) öne çıkarır; kökün rıza ve kolaylık boyutunu voluntas tamamlar. | Güçlü |
| İngilizce | obedience, compliance, volition | İtaat, gönüllü uyum, güç yetirme | Compliance dirençsiz uyumu, volition içsel iradeyi ifade eder; tek başına obedience kökün gönüllülük ve 'istitaat' yönünü eksik bırakır. | Güçlü |
| Almanca | Gehorsam, Freiwilligkeit | İtaat, gönüllülük | Gehorsam emre uymayı verirken, Freiwilligkeit kökün 'tetavvu' (gönüllü katkı) boyutunu karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | obéissance, consentement | İtaat, rıza ve uyum | Consentement karşılığın içsel kabul boyutunu, obéissance ise emir karşısındaki amadeliği karşılar. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Wehr Arabic-English Dictionary.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أطاع / يطيع / أطيعوا | Hukuki ve ahlaki itaat; vahye ve peygambere boyun eğme | Resule, Allah'a ve meşru otoriteye uymayı emreden ayetler (Âl-i İmrân 3:132, Nisâ 4:59, Enfâl 8:46). |
| استطاع / يستطيع | Güç yetirme, imkân bulma, yapabilirlik (istitaat) | Şartların fiile elverişli olması, fiziki/maddi kapasite bağlamı (Bakara 2:273, Kehf 18:97, Kâfırûn/Tegâbün 64:16). |
| طوعا | Ontolojik teslimiyet, fıtri ve kozmik uyum | Evrenin ve içindekilerin Allah'ın yasalarına dirençsizce ram olması (Âl-i İmrân 3:83, Ra'd 13:15, Fussilet 41:11). |
| تطوع / مطوعين | Farz olmayan bir iyiliği gönülden gelerek fazladan yapma | Sadaka, hac ve oruç gibi ibadetlerde nafile ve teselefe dönük hayırlar (Bakara 2:158, Bakara 2:184, Tevbe 9:79). |
| طوعت | Nefsin bir şeyi kolay, çekici ve meşru göstermesi | Kabil'in nefsine kardeşini öldürmeyi kolaylaştırması ve boyun eğdirmesi bağlamı (Mâide 5:30). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İstitaat (استطاعة) ve irade teorisi | Kula ait fiillerin meydana gelmesinde güç yetirmenin (istitaat) fiilden önce mi yoksa fiille beraber mi var olduğu; cebir-ihtiyar tartışması. | Gücün fiile elverişli hale gelmesi ve iradenin dirençsiz yönelimi. |
| Fıkıh | Taat ve tetavvu (تطوع) ahkâmı | Farz/vacip olan itaat ile mükellefin kendi rızasıyla fazladan üstlendiği nafile ibadetlerin hükümleri; veliye ve lidere itaat sınırları. | Hukuken bağlayıcı buyruğa uyum ve bağlayıcı olmayan gönüllü taahhüt. |
| Tefsir | Kozmik ve ahlaki teslimiyet ayrımı | Evrenin «tav'an ve kerhen» boyun eğmesi ile insanın iradi itaati arasındaki farklar ve peygambere itaatin Allah'a itaat oluşunun mahiyeti. | Yaratılışın fıtri kanunlara uyumu ile insanın hür iradeyle teslimiyeti. |
| Hadis | Otoriteye itaat ve maruf şartı | «Yaratıcıya isyanın olduğu yerde yaratılana itaat yoktur» ilkesiyle itaatin meşruiyet alanının (maruf) çerçevelenmesi. | Körükörüne teslimiyetin reddi, itaatin hakka ve marufa tabi kılınması. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uluhiyete muhataplık | Fıtri ve iradi teslimiyet | İbadet ve emirlere dirençsiz yönelme | Dini hayatta itaat, şekilsel bir zorlama değil; kalbin ve aklın hakikate gönüllü intibakıdır. | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve ontolojik yasalar | Doğal nedensellik ve yasaya uyum | Sistemin sürtünmesiz işlemesi | Kozmostaki varlıkların yaratılış formlarına tam muvafakati; bilimin keşfettiği düzenlilik. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve meşruiyet | Hukuki riayet ve toplumsal sözleşme | Sosyal nizamın tesisi ve anarşinin önlenmesi | Yöneticinin maruf dairesindeki kararlarına toplumun rıza ile uyması; meşruiyet bittiğinde itaatin kalkması. | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyet ve kamu yararı | Gönüllü fedakârlık ve infak (tetavvu) | Servet dolaşımını ve refahı tabana yayma | Bireyin sadece yasal vergilerle yetinmeyip gönüllü olarak kaynaklarını toplum yararına seferber etmesi. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sürtünmesiz akış, minimum direnç prensibi ve sistemik kondüktans (iletkenlik) | Fizikte bir akışkanın kanala veya elektrik yükünün iletkene dirençle karşılaşmadan akması; bir sistemin uygulanan kuvvete gösterdiği rezonans ve uyum. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Normatif entegrasyon ve içselleştirilmiş meşruiyet (içsel uyum) | Sosyolojide bireyin toplumsal kuralları bir dış baskı veya ceza korkusuyla değil, meşruiyetine inanarak kendiliğinden benimsemesi ve uygulaması. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İtaat (طاعة) kelimesini sadece otoriter rejimlerdeki sorgulanmayan, iradesiz, mekanik ve baskıya dayalı «kula kulluk» veya «kölece boyun eğme» seviyesine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; evrenin kozmik düzeninden (tav'an), insanın fiil yapabilme kapasitesine (istitaat) ve hiçbir zorlama olmaksızın sırf aşk ve hayır için fazladan amel etmeye (tetavvu) kadar geniş bir gönüllülük ve imkân matrisini kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İslam'daki itaat anlayışının akıl ve iradeyi iptal eden bir kölelik rejimi olduğu sanılır; maruf şartı göz ardı edilerek zalim otoritelere mutlak boyun eğmeye kapı aralanır veya ibadetlerdeki samimi gönüllülük boyutu silinir. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ontolojik tasavvurunda varlığın Allah karşısındaki konumunu ve insanın hür iradesiyle kuracağı ahlaki irtibatı özetler. Cebir ile hürriyet arasındaki ayrımı göstererek ibadetin ancak rıza ve gönüllülükle kıymet kazanacağını bildirir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kainatın yaratılış ve boyun eğişini bildiren kozmolojik ayetlerde (3:83, 41:11); peygamberin tebliğ ve otorite sınırlarını çizen ayetlerde (4:59, 4:80); sorumluluk ve güç sınırını gösteren hüküm ayetlerinde (64:16). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dinî yükümlülüklerin (teklif) insanı ezen bir yük olduğu zannını yıkar; mükellefiyetin ancak güç yetirme (istitaat) sınırları içinde geçerli olduğunu ve asıl faziletin içsel bir arzuyla hayra koşmak (tetavvu) olduğunu ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamDizgin ve yulara direnç göstermeyen bir binek gibi, sevk edenin iradesine yumuşaklıkla, pürüzsüzce ve kolaylıkla boyun eğme; olgun meyvenin çekilmeye ihtiyaç duymaksızın ele gelmesi.
- Soyut anlamDış bir zorlama ve baskı (kerh) bulunmaksızın, bir emre, hakikate veya ontolojik yasaya içsel rıza, iradi kabul ve tam bir ahenkle uyum sağlama durumu.
- Sistematik karşılıkSistemin sevk ve idare edici ilkesi ile sistemin unsurları arasındaki direnç katsayısının sıfıra yaklaşması; potansiyel yapabilirlik gücünün (istitaat) gönüllü eyleme (tetavvu) dönüşmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Burada , yönelinen itaatin ve eylemin saflık derecesini (tav‘/tâat); , meşru emir ve yönlendirici ilkeden doğan kapasiteyi; , eylemi yapan failin içsel gönüllülük ve hür iradesini (volition/tetavvu); , dışsal baskı veya içsel direnç katsayısını (kerh faktörü); , paydanın sıfır olmasını engelleyen sınır değerini; ise fiilin failin güç yetirebilirlik alanında (istitaat) olup olmadığını belirleyen Heaviside eşik fonksiyonunu temsil eder. Direnç () sıfıra yaklaşıp irade () ve imkân () tam olduğunda hakiki itaat () azami değerine ulaşır.